Powieść gotycka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Powieść gotycka – odmiana powieści uprawiana głównie na przełomie XVIII i XIX wieku[1]. Typowymi jej elementami były: tajemnicza czy wręcz upiorna atmosfera narracji, odczuwane podczas lektury poczucie grozy (stąd również nazwa: powieść grozy[2]), nawiedzone budowle, zamki, pułapki, śmierć, choroba, szaleństwo, klątwa itp., zaś bohaterami zazwyczaj była jakaś antynomiczna para, gdzie jeden biegun reprezentowany był przez osobnika o wyraźnie demonicznych cechach (jak na przykład Manfred w utworze Walpole'a), zaś drugim biegunem była czysta i niewinna osoba (zazwyczaj jakaś dziewica), jak Antonia w Mnichu. Istotnym elementem powieści gotyckiej był fakt zaistnienia jakiejś ciemnej zbrodni, która odciskała piętno na fabule, a także wymowie ideowej powieści. Powieść gotycka była modyfikacją powieści sentymentalnej XVIII wieku. Wywarła znaczny wpływ na rozwój literatury romantycznej, a także horroru. Stanowiła również istotny element współczesnego prądu kulturalnego zwanego gotycyzmem[3].

Powieść gotycka była reakcją na racjonalizm epoki oświecenia, a pierwsze książki powstały w Anglii. Za wyznacznik i jednocześnie wzorzec gatunku uważa się Zamczysko w Otranto. Powieść gotycka (tyt. oryg. The Castle of Otranto, 1764, wydanie polskie 1974) autorstwa Horacego Walpole'a[1]. Podtytuł nadany przez Walpole'a stał się nazwą dla całej rodziny tego typu powieści[4]. Jednak pierwszy prawdziwy sukces powieść gotycka odniosła dopiero w realizacji Ann Radcliffe. Do najbardziej znanych utworów tego nurtu należą Mnich Matthew Gregory'ego Lewisa[1], a także Italczyk[1] wspomnianej już Ann Radcliffe. Powieścią gotycką jest też Frankenstein Mary Shelley[5], jakkolwiek zawiera on pogłębioną refleksje na temat życia ludzkiego[1]. Elementy powieści gotyckiej są zauważalne w Wichrowych wzgórzach Emily Brontë[1]. W Polsce powieść gotycką zainicjowała w XIX wieku Anna Mostowska, uprawiał ją także Zygmunt Krasiński. Popularność powieści gotyckiej zanikła jednak z początkiem XX wieku.

Literaturoznawcy wyróżniają trzy odmiany powieści gotyckiej:

  • powieść historyczną (historical novel), gdzie na pierwszy plan wysuwa się kostium historyczny (np. Zamczysko w Otranto);
  • powieść sentymentalną (sentimental novel), gdzie nadrzędnym czynnikiem jest sentymentalna w charakterze historia miłosna (np. powieści Ann Radcliffe);
  • powieść terroru (terror novel), gdzie wyróżnikiem jest frenezja i satanistyczna aura (np. Mnich M. G. Lewisa).

Do powieści gotyckiej zwykle nie zalicza się utworów Edgara Allana Poe.

Przypisy

  1. a b c d e f Gothic novel (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-21].
  2. Dagmara Zając: Gatunek w próżni: amerykańska powieść grozy po 1835 roku (pol.). ejournals.eu. [dostęp 2016-11-21].
  3. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz: Powieść gotycka (pol.). encyklopediafantastyki.pl. [dostęp 2016-11-21].
  4. Powieść gotycka (czarny romans) (pol.). projektoswiecenie2009.blogspot.com. [dostęp 2016-11-21].
  5. "Frankenstein" - powieść gotycka (pol.). literaturomania.blogspot.com. [dostęp 2016-11-21].

Zobacz też[edytuj]