Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Portal ze zburzonej siedziby Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wyeksponowany w holu biurowca Liberty Corner przy ul. Mysiej 5 w Warszawie
Służbowa legitymacja GUKPPiW Tomasza Strzyżewskiego[1]
Stopki redakcyjne książek wydanych w okresie PRL. Podkreślone sygnatury cenzorów z GUKPPiW.

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk – instytucja państwowa utworzona w 1946[2][3] (pierwotnie, od 19 stycznia 1945, pod nazwą Centralne Biuro KPPiW[4]), która zajmowała się kontrolą i weryfikacją publikacji prasowych, radiowych i telewizyjnych, wydawnictw książkowych, filmów, spektakli teatralnych, widowisk, wystaw itp. Jego centrala mieściła się w Warszawie, przy ulicy Mysiej.

Był to organ cenzury (obecny we wszystkich krajach tzw. obozu socjalistycznego), badający wszelkie formy oficjalnego przekazu informacji z punktu widzenia ich zgodności z aktualną polityką państwa.

Monopol informacyjny państwa został przełamany przez powstanie niezależnego, podziemnego ruchu wydawniczego, który nie podlegał żadnej formie cenzury, co w Polsce Ludowej na małą skalę miało miejsce jeszcze na początku lat 50. XX wieku, a na większą stało się faktem w połowie lat 70.[5] W lipcu 1981 GUKPPIW przekształcony został w Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk.

Pod koniec istnienia GUKPiW liczba zatrudnionych wynosiła 465 osób (na przełomie lat 1989/1990), a planowany na utrzymanie tej instytucji budżet na rok 1990 wynosił bez mała pięć miliardów ówczesnych złotych[6]. Ostatecznie GUKPiW został zlikwidowany w kwietniu 1990 roku, ale już od zwycięstwa Komitetów Obywatelskich „Solidarności” w wyborach 4 czerwca 1989 w praktyce nie pełnił swej funkcji. Mimo to zdarzały się pojedyncze przypadki cięć[7].

Terytorialna organizacja GUKPPiW[edytuj | edytuj kod]

Głównemu Urzędowi podlegały rozmieszczone we wszystkich 17 województwach PRL Wojewódzkie Urzędy Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk (WUKPPiW). W 1975 ich liczba wzrosła do 49 (adekwatnie do liczby województw) oraz nastąpiła zmiana ich nazwy – dotychczasowe WUKPPiW zastąpiły wojewódzkie Delegatury GUKPPiW. Kolejna zmiana nastąpiła w 1981 wówczas wprowadzono nazwę Okręgowe Urzędy Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Do zadań jednostek terytorialnych należała nie tylko kontrola prasy, publikacji czy widowisk, ale także kontrola punktów z urządzeniami poligraficznymi, kserograficznymi itp., drukarni oraz zakładów produkujących pieczątki. Poszczególne ośrodki cenzury w swej pracy ściśle współdziałały z lokalnymi Komitetami Wojewódzkimi PZPR (szczególnie z Wydziałami do Spraw Propagandy KW PZPR), Służbą Bezpieczeństwa i innymi instytucjami odpowiedzialnymi za kontrolę życia społeczno-politycznego w PRL.

Szefowie GUKPPiW[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Pracujący w latach 70. w GUKPPiW absolwent krakowskiej WSE Tomasz Strzyżewski w ukryciu przepisał w całości „Księgę Zapisów i Zaleceń GUKPPiW” oraz zgromadził kopie niektórych dokumentów cenzury. W 1977 wyemigrował do Szwecji, gdzie – pomimo że początkowo nie wierzono w autentyczność przywiezionych dokumentów – opublikował je w Czarnej Księdze Cenzury PRL.
  2. Dekret z dnia 5 lipca 1946 r. o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk., Dz. U. z 1946 r. Nr 34, poz. 210
  3. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 maja 1949 r. w sprawie organizacji i właściwości Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacyj i Widowisk oraz urzędów podległych., Dz. U. z 1949 r. Nr 32, poz. 241
  4. Krótki kurs historii GUKPPiW, "Rzeczpospolita", 7.04.2010
  5. Również w innych krajach zależnych od ZSRR pojawiały się takie wydawnictwa, a w samym ZSRR nosiły one nazwę „samizdatów”.
  6. „Gazeta Wyborcza”, nr 1(168) z 2 stycznia 1990: Jan Rokita, Rozwiązać Główny Urząd.
  7. Np. w styczniu 1990 z powieści Dobry Waldemara Łysiaka wycięto treści antyradzieckich piosenek, o czym autor wspomina we wstępie do wydania z 1996 (Waldemar Łysiak, Dobry, wyd. Exlibris Chicago-Warszawa 1996, s. viii-x), różniącego się od wydania z 1990.