Polska Rzeczpospolita Ludowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „PRL”. Zobacz też: inne znaczenia

Rzeczpospolita Polska (1944–1952)
Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952–1989)
1944–1989
Flaga Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Flaga Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Hymn:

(Mazurek Dąbrowskiego)
Położenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Konstytucja Mała Konstytucja z 1947 (konstytucja marcowa ze zmianami KRN) (1945–1952), Konstytucja PRL (1952–1989)
Język urzędowy polski
Stolica Warszawa
Ustrój polityczny deklaratywnie: „rola kierownicza klasy robotniczej” (dyktatura proletariatu[1]), monopartyjny, władza sprawowana przez PPR, następnie PZPR i ugrupowania satelitarne, formalnie demokratyczny do 1952 roku, po 1952 roku demokracja ludowa
Typ państwa Republika 1944–1952, demokracja ludowa 1952–1989,
republika (1989)
Ostatnia głowa państwa Prezydent gen. Wojciech Jaruzelski
Ostatni szef rządu Prezes Rady Ministrów Tadeusz Mazowiecki
Powierzchnia
 • całkowita
68. na świecie
312 677[2] km²
Liczba ludności (1989)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
32. na świecie
37 800 000
125 osób/km²
PKB (1980)
 • całkowite 
 • na osobę

56,6 mld[3] USD
1591,9[3] USD
PKB (PSN) (1980)
 • całkowite 
 • na osobę

150,9 mld[3] dolarów międzynar.
4245,3[3] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna złoty (PLZ)
Manifest Lipcowy – utworzenie państwa zależnego od ZSRR z centralnych terenów II Rzeczypospolitej przejętych spod okupacji niemieckiej przez ZSRR
22 lipca 1944
Likwidacja zmiana nazwy państwa na „Rzeczpospolita Polska” i ustroju politycznego na demokratyczny przez Sejm nowelą grudniową
29 grudnia 1989
Religia dominująca państwo oficjalnie świeckie
de facto rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 PL
Domena internetowa brak (domenę .pl wprowadzono dopiero w III RP w roku 1990)
Kod samochodowy PL
Kod telefoniczny +48
Mapa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
¹ Jest to powierzchnia terytorium Polski, czyli obszaru lądowego (łącznie z wodami śródlądowymi) – 311 904 km², obszaru morskich wód wewnętrznych – 1991 km², oraz morza terytorialnego – 8682 km². Powierzchnia administracyjna Polski – 312 685 km², która jest najczęściej podawana w różnych źródłach, to powierzchnia w granicach administracyjnych województw i poza obszarem lądowym obejmuje część morskich wód wewnętrznych (Zalew Wiślany, Zalew Szczeciński, obszary wód portów) [źródło: GUS].
Manifest Polrewkomu z 1920 roku deklarujący utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad.
Ludność II Rzeczypospolitej, deklarująca język polski jako ojczysty, według spisu powszechnego 1931 roku
Zmiany granic i linia Curzona

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) – nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989. Uprzednio, w latach 1944–1952, ten sam organizm państwowy, uznany międzynarodowo po utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (28 czerwca 1945)[4], funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Państwo to w okresie 1944–1989 propagandowo i potocznie, a niekiedy w oficjalnych aktach swych władz[5], nazywane było Polską Ludową.

W latach 1945–1989 Polska była państwem niesuwerennym, pozostającym pod dominacją ZSRR[6], rządzonym przez komunistyczną Polską Partię Robotniczą, następnie Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą, przy formalnym istnieniu ugrupowań satelitarnych jako tzw. stronnictw sojuszniczych (Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne). Ludowe Wojsko Polskie było zdominowane i kontrolowane przez rządzącą partię komunistyczną jako część struktury Układu Warszawskiego podlegało dowództwu Armii Radzieckiej[7].

Spis treści

Powstanie[edytuj]

Zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej legitymizacja władzy w Polsce miała się dokonać na drodze demokratycznych wyborów w jak najkrótszym terminie[8]. Do tego czasu rządzić miał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej powołany w trakcie konferencji moskiewskiej w czerwcu 1945, pod nadzorem trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej i uznany przez nie za legalny rząd polski, przy jednoczesnym wycofaniu przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone uznania rządu RP na uchodźstwie. Na konferencji poczdamskiej Bolesław Bierut zobowiązał się na piśmie do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, co było warunkiem poparcia Wielkiej Brytanii dla polskich roszczeń terytorialnych wobec Niemiec[9]. Wybory zostały przeprowadzone w rok później – 19 stycznia 1947 – i sfałszowane przez aparat policyjny (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego podporządkowane PPR), przy bezpośrednim udziale funkcjonariuszy NKWD, metodami sprawdzonymi we wcześniejszym referendum ludowym (1946)[10][11].

Uzyskane w ten sposób zwycięstwo wyborcze tak zwanego Bloku Demokratycznego (złożonego z PPR, koncesjonowanego PPS i satelickich wobec PPR ugrupowań) nad opozycyjnym Polskim Stronnictwem Ludowym było, w świetle prawa międzynarodowego, formalną legitymizacją władzy Polskiej Partii Robotniczej, i jej spadkobierców, w Polsce. Były premier RP, wicepremier TRJN i prezes PSL, Stanisław Mikołajczyk, został (wobec groźby aresztowania) zmuszony do ucieczki za granicę[12].

Geneza[edytuj]

Koncepcja utworzenia na terenie Polski państwa komunistycznego pojawiła się po raz pierwszy w środowisku polskich oraz rosyjskich komunistów w nawiązaniu do idei światowej rewolucji komunistycznej. W wyniku rewolucji październikowej w 1917 roku komuniści przejęli władzę w Republice Rosyjskiej. Utworzona przez nich Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka jako cel ideowy deklarowała wprowadzanie komunistycznego ustroju w krajach sąsiadujących metodami rewolucyjnymi, a więc zbrojnie. 16 grudnia 1918 na zjeździe połączeniowym SDKPiL i PPS-Lewicy została powołana Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (od 1925 Komunistyczna Partia Polski). KPRP od 1919 była organizacją nielegalną.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej na zajętych przez Armię Czerwoną terytoriach Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy komuniści tworzyli efemeryczne komunistyczne państwa marionetkowe takie jak w 1920 Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad[13], czy w 1919 Litewsko-Białoruska Socjalistyczna Republika Rad (Litbieł) i Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, jako instrument obalenia powstałych w 1918 po rozpadzie Imperium Rosyjskiego niepodległych demokratycznych państw narodowych - Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Litewskiej i Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Współpraca komunistów polskich z Rosją Sowiecką w czasie inwazji na Polskę obejmowała, oprócz walki w szeregach Armii Czerwonej przeciwko Wojsku Polskiemu, również powołanie Polrewkomumarionetkowego rządu planowanej Polskiej Republiki Rad. Odezwę o przejęciu władzy w Polsce ogłoszono 30 lipca w Wilnie i ponownie w Białymstoku, pierwszym większym mieście za tzw. Linią Curzona, zajętym 28 lipca 1920 przez Armię Czerwoną. Krótkotrwałą stałą siedzibą TKRP był Pałac Branickich w Białymstoku[14]. Polrewkom w Manifeście do polskiego ludu roboczego miast i wsi (autorstwa Feliksa Dzierżyńskiego) ogłoszonym 30 lipca 1920 roku w Wilnie[15] jako główny cel zapowiadał utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad[16]. Działający w sierpniu 1920 Polrewkom, którego kierownictwo (Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński i Feliks Kon) posuwało się specjalnym pociągiem w ślad za nacierającą na Warszawę Armią Czerwoną, stanowił prototyp utworzonego w 1944 Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego[17].

W wyniku klęski w bitwie warszawskiej ofensywa bolszewików załamała się i zostali oni zmuszeni do uznania niepodległości Polski podpisując początkowo 12 października 1920 w Rydze zawieszenie broni, a 18 marca 1921 traktat pokojowy, który wytyczył granicę polsko-radziecką. Sytuacja ta utrzymała się do agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę, po której 28 września 1939 III Rzesza oraz ZSRR podzieliły między siebie terytorium Polski według ustaleń paktu Ribbentrop-Mołotow. Ostatecznie po zakończeniu II wojny światowej, wskutek zajęcia terytorium Europy Środkowo-Wschodniej po Łabę przez Armię Czerwoną, tereny państwa polskiego znalazły się całkowicie w sferze wpływów Rosji sowieckiej, w konsekwencji koncepcja komunistycznej Polski mogła zostać zrealizowana.

Przez cały okres istnienia II Rzeczypospolitej KPP, jako partia zmierzająca przemocą do zmiany ustroju Polski, a także podporządkowana zagranicznemu ośrodkowi decyzyjnemu (Komintern) i finansowana z zagranicy, była partią nielegalną. KPP wzywała do rewizji granic Polski na rzecz Niemiec (przekazania Niemcom Górnego Śląska i Pomorza, a ZSRR etnicznie mieszanych terenów na wschód od tzw. Linii Curzona)[18][19]. KPP działała poprzez kontrolowane lub infiltrowane przez siebie organizacje legalne (partie polityczne, stowarzyszenia, związki zawodowe), wydawała w ten sposób prasę oficjalną i wprowadzała posłów do Sejmu RP (Tomasz Dąbal, Stanisław Łańcucki, Jerzy Czeszejko-Sochacki, Sylwester Wojewódzki, Tadeusz Żarski). Jednocześnie komuniści działali w Polsce, dokonując zabójstw (Hibner, Kniewski i Rutkowski – 1925) i prowadząc systematyczną działalność wywiadowczą na rzecz ZSRR (Wydział Wojskowy KC KPP). Z kolei w ZSRR na terenach BSRR i USRR utworzono w latach 20. polskie okręgi autonomiczne: tzw. Dzierżyńszczyznę i Marchlewszczyznę, zlikwidowane w latach 30. w ramach tzw. operacji polskiej NKWD, będącej istotną częścią tzw. wielkiej czystki. W sierpniu 1938 Stalin zlikwidował KPP, nakazując uprzednio od lutego 1937 wymordowanie większości jej przywódców, oskarżając ich o współpracę z Policją Państwową i Oddziałem II Sztabu Głównego WP.

Po rozwiązaniu KPP, zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow, agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, wojskowej okupacji terytorium Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną, a następnie formalnym traktacie rozbiorowym (pakcie o granicach i przyjaźni), zawartym pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939 i aneksji wschodnich terytoriów RP przez ZSRR w październiku 1939, idea komunistycznej Polski powróciła w planach politycznych Stalina w roku 1940. Pewną liczbę oficerów Wojska Polskiego, np. Zygmunta Berlinga, wyselekcjonowanych przez INO NKWD w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku nie wymordowano wiosną 1940 w trakcie zbrodni katyńskiej, lecz byli przetrzymywani przez NKWD we względnie dobrych warunkach do wykorzystania na wypadek konfliktu z III Rzeszą. W ZSRR wydawano gazety i pisma polskojęzyczne („Czerwony Sztandar”, „Nowe Widnokręgi”), demonstracyjnie obchodzono w dniach 25–26 listopada 1940, tzw. dni mickiewiczowskie[20].

Po agresji III Rzeszy, ZSRR pod naciskiem brytyjskim był zmuszony przywrócić stosunki dyplomatyczne z Rządem RP, zerwane jednostronnie w dniu agresji na Polskę 17 września 1939, zgodzić się na uwolnienie aresztowanych i deportowanych przez NKWD obywateli Rzeczypospolitej i na tworzenie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR podporządkowanych rządowi Rzeczypospolitej, pod dowództwem byłego więźnia Łubianki gen. Władysława Andersa. Ustępstwa Stalina były wywołane przez katastrofalną sytuację militarną ZSRR w 1941 r. i potrzebę materialnej pomocy Wielkiej Brytanii i USA. Po klęsce Wehrmachtu pod Moskwą z zawartych uzgodnień strona radziecka zaczęła się stopniowo wycofywać. Latem 1942 doszło do ewakuacji do Iranu wojsk Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (tzw. Armii Andersa). Berling z grupą kilkunastu oficerów Wojska Polskiego (żołnierze Armii Andersa) pozostali w ZSRR pomimo rozkazu wyjazdu i zostali później przez sąd wojenny II Korpusu Polskiego skazani zaocznie jako dezerterzy.

Innym krokiem, dokonanym przez Stalina po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, było reaktywowanie na terytorium okupowanej przez III Rzeszę Polski partii komunistycznej, zlikwidowanej formalnie przez Komintern 16 sierpnia 1938. 5 stycznia 1942 roku w Warszawie, z inicjatywy Kominternu, przez przybyłych z ZSRR polskich komunistów z tzw. Grupy Inicjatywnej (zrzuconych przez lotnictwo sowieckie na spadochronach 28 grudnia 1941 w okolicach Wiązowny[21]), poprzez połączenie organizacji Związek Walki Wyzwoleńczej (utworzonej we wrześniu 1941) z kilkoma istniejącymi konspiracyjnymi grupami komunistycznymi, została utworzona Polska Partia Robotnicza (PPR).

Autorem nazwy partii był Józef Stalin, który 27 sierpnia 1941 przekazał sekretarzowi generalnemu Międzynarodówki Komunistycznej Georgi Dymitrowowi wskazówki by nie posługiwać się nazwą "partia komunistyczna", gdyż mogłaby odstraszać przyszłych członków [22][23]. Dymitrow 29 sierpnia 1941 przekazał dyspozycje Stalina grupie polskich komunistów (nazwa partii pozbawiona wyrazu "komunistyczna" wzbudziła szereg wątpliwości wśród polskich komunistów w ZSRR)[24]. Szkoleniem aktywistów PPR tworzących Grupę Inicjatywną m.in. w specjalnym ośrodku w miejscowości Puszkino pod Moskwą, zajmował się Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD)[25]. Działalność PPR podlegała kierowniczym czynnikom w Moskwie, ze względów taktycznych formalnie nie była związana z Międzynarodówką Komunistyczną w okresie jej istnienia[26][27].

Ujawnienie w kwietniu 1943 roku zbrodni katyńskiej i zwrócenie się przez Rząd RP na uchodźstwie do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie dało Stalinowi pretekst do zerwania 27 kwietnia stosunków dyplomatycznych z Rządem RP w Londynie, następnie utworzenia podporządkowanego sobie Związku Patriotów Polskich i rozpoczęcia tworzenia 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki z Polaków, którzy nie zdążyli przybyć do Armii Andersa z miejsc zesłania i łagrów, z kadrą złożoną przeważnie z oddelegowanych oficerów Armii Czerwonej i oficerami politycznymi ze środowiska komunistów polskich. Wraz z oddziałami polskimi tworzono Informację Wojskową, stanowiącą faktycznie filię sowieckiego kontrwywiadu Smiersz w Wojsku Polskim[28]. Jednocześnie przygotowywano kadry dla komunizacji Polski w szkole NKWD w Kujbyszewie.

Na jesieni 1943, w okresie braku kontaktu radiowego z Moskwą (do stycznia 1944 r.) PPR sformułowała koncepcję powołania własnego ośrodka władzy w okupowanym kraju i budowę fasadowych struktur jako alternatywy Polskiego Państwa Podziemnego. W okupowanym kraju w noc sylwestrową 1943/44 PPR powołała całkowicie sobie podporządkowaną Krajową Radę Narodową (KRN), jako samozwańczy polski parlament[29][30][31][32][33]. KRN powołała jako własne siły zbrojne Armię Ludową, przekształconą z organizacji wojskowej PPR - Gwardii Ludowej.

4 stycznia 1944 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej przekroczyły przedwojenną granicę ZSRR z Polską[34] w rejonie Rokitna.

Na przełomie stycznia i lutego 1944, w ramach przygotowań do przejęcia przez komunistów władzy w Polsce Stalin, formalnie w trybie decyzji Sekretariatu Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP(b)), powołał Centralne Biuro Komunistów Polskich przy KC WKP(b)[35]. Organizatorzy CBKP przyznali sobie sami funkcję nadrzędną nad PPR. CBKP było strukturą tajną, a jego skład personalny był utajniony nawet wobec poinformowanych o samym fakcie jego istnienia. O jego istnieniu władze PPR dowiedziały się w początkach sierpnia 1944 w Lublinie, zaś sekretarz generalny PPR Władysław Gomułka 18 lipca 1944 w Warszawie, z pierwszej depeszy otrzymanej przez PPR od CBKP poprzedniego dnia[36]. W skład CBKP wchodzili: Aleksander Zawadzki jako przewodniczący, Stanisław Radkiewicz – sekretarz, członkowie: Karol Świerczewski, Jakub Berman, Wanda Wasilewska, pełnomocnicy: Hilary Minc i Stefan Wierbłowski. Pracami Biura faktycznie kierował Berman. W sierpniu 1944 członkowie Biura stworzyli większość w utworzonym wówczas, również tajnym, Biurze Politycznym PPR. Do BP PPR weszli wówczas: Władysław Gomułka, Bolesław Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc i Aleksander Zawadzki (trzej ostatni ze składu CBKP)[37]. Bolesław Bierut, wchodząc do tajnego Politbiura PPR, na polecenie Józefa Stalina występował do roku 1948 publicznie (jako przewodniczący, następnie prezydent KRN i prezydent RP) jako osoba bezpartyjna[38].

W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 roku ofensywy białoruskiej (Operacja Bagration) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów II Rzeczypospolitej i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw. Linii Curzona, uznanej przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w tajnym porozumieniu na konferencji w Teheranie (28.XI - 1.XII.1943) za powojenną granicę polsko-sowiecką.

Stalin działał wielowariantowo – wybór wariantu najkorzystniejszego dla ZSRR zależał od aktualnego układu sił, natomiast zmierzał w każdym wariancie do utworzenia rządu polskiego niesuwerennego – uzależnionego od ZSRR[39].

Rzeczpospolita Polska (1944–1952)[edytuj]

Manifest PKWN
Władysław Gomułka, I sekretarz KC PPR (1943–1948), wicepremier i minister Ziem Odzyskanych
Jakub Berman w latach 1949–1954 nadzorował ideologię i propagandę, a także wojsko i aparat represji policyjnych w Polsce
Michał Rola Żymierski marszałek Polski od 1945 roku, Naczelny Dowódca Wojska Polskiego i minister obrony narodowej w latach 1945–1949

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego[edytuj]

Terytoria kontrolowane przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego we wrześniu 1944 roku

22 lipca 1944 wieczorem na falach Radia Moskwa ogłoszono o powołaniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. PKWN, zwany na zachodzie[40] Komitetem Lubelskim, powołany został formalnie przez Krajową Radę Narodową (KRN) w Lublinie 21 lipca 1944 roku, w rzeczywistości jednak został utworzony dwa dni wcześniej w Moskwie[41], gdzie przy ulicy Puszecznej odbyło się jego pierwsze posiedzenie[42]. Stalinowi chodziło o stworzenie wrażenia, że Polacy z własnej inicjatywy powołują rząd na ziemiach wyzwolonej spod okupacji niemieckiej Polski, położonych między frontem radziecko-niemieckim a tzw. linią Curzona[43] Na siedzibę PKWN Józef Stalin wybrał Lublin[44], nazwę zaproponował Mołotow[45].

Akcja „Burza” i powstanie warszawskie[edytuj]

Wkroczenie Armii Czerwonej władze Polskiego Państwa Podziemnego zgodnie z dyrektywą Rządu RP na uchodźstwie chciały wykorzystać do ujawnienia istniejących struktur administracji państwa podziemnego (zorganizowanych w czasie okupacji niemieckiej przez Delegaturę Rządu na Kraj do szczebla powiatu włącznie) i odbudowy w ten sposób struktur niepodległego państwa polskiego. Operacja „Burza” militarnie wymierzona w Niemcy, politycznie skierowana była przeciwko planom ZSRR jednostronnej zmiany granicy polsko-sowieckiej ustalonej w traktacie ryskim i wprowadzenia na terenie Polski administracji podporządkowanej Moskwie. Polska administracja cywilna rozpoczęła działalność w miastach, powiatach i gminach w środkowej Polsce. Wkrótce została jednak zniszczona przez sowieckie NKWD, NKGB, lub Smiersz, a jej urzędnicy aresztowani i w większości wywiezieni w głąb ZSRR.

Równolegle istniał legalny z punktu widzenia prawa międzynarodowego Rząd RP na uchodźstwie, uznawany powszechnie w świecie do lipca 1945 (utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej), z aparatem państwowym w kraju w formie Polskiego Państwa Podziemnego, istniejącego również do lipca 1945. Choć Armia Krajowa pomagała Armii Czerwonej w walce z Niemcami na terenie Polski, Armia Czerwona i wojska NKWD systematycznie rozbrajały oddziały Armii Krajowej a oficerowie i żołnierze AK po sojuszniczej współpracy z Armią Czerwoną w ramach akcji Burza w czasie przejścia frontu trafiali do więzień i obozów NKWD (najbardziej znane: Majdanek, Skrobów, Rembertów, Zamek Lubelski) i byli wywożeni później do obozów na terenie ZSRR[46], lub przymusowo wcielani do Ludowego Wojska Polskiego[47]. W lipcu 1944 Komenda Główna Armii Krajowej podjęła decyzję o przeprowadzeniu zbrojnego wystąpienia oddziałów AK w Warszawie i ujawnieniu się wobec wkraczającej Armii Czerwonej centralnych władz Polskiego Państwa Podziemnego, w tym członków Krajowej Rady Ministrów, z wicepremierem rządu RP Janem Stanisławem Jankowskim (urzędującym Delegatem Rządu na Kraj) na czele, a także dowództwa Armii Krajowej z komendantem głównym AK Tadeuszem Komorowskim ps. Bór. Po otrzymaniu 31 lipca 1944 informacji o pojawieniu się oddziałów Armii Czerwonej na przedpolach Warszawy zadecydowano o rozpoczęciu powstania w dniu następnym.

Na posiedzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, które odbyło się w Lublinie 15 września 1944, Bolesław Bierut, Roman Zambrowski, Jakub Berman, Michał Rola-Żymierski omówili możliwy rozwój wypadków w razie zwycięstwa powstańców. Stanisław Radkiewicz stwierdził wówczas, że nie do pomyślenia jest: żebyśmy pozwolili na wzięcie władzy komuś, mając cztery dywizje do dyspozycji. Wojsko porwie za sobą wszystko i wszelką próbę nieprawnego zagarnięcia władzy trzeba ukrócić z pomocą generała Kieniewicza i całej naszej 1. Armii. Zdecydowano o stworzeniu Wojsk Wewnętrznych, które w przypadku klęski Niemców miały wkroczyć do Warszawy i rozbić zwycięską Armię Krajową[48].

Aparat represji władz komunistycznych[edytuj]

Pomnik funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa w Wągrowcu poległych w walce z tzw. podziemiem reakcyjnym
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ofiary represji komunistycznych w Polsce 1939–1989.

PKWN przystąpił do organizowania "władzy ludowej" na przejętym przez ZSRR obszarze Polski, na zachód od linii Curzona. W 1944 roku PKWN powołał Milicję Obywatelską. Powstawały posterunki Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa[49]. Wyrażało się to też m.in. we wprowadzeniu terroru policyjnego, wydawaniu dekretów przewidujących karę śmierci za wiele czynów o charakterze politycznym (np. kodeks karny Wojska Polskiego z 23 września 1944), klasyfikowanych jako "przestępstwa", jak również za takie "przewinienia", jak posiadanie radioodbiornika[50][51].

W październiku 1944 na polecenie Józefa Stalina wydane Bolesławowi Bierutowi w nocy 29/30 września 1944, podczas wizyty delegacji PKWN w Moskwie[52][53], nastąpiło zaostrzenie represji aparatu bezpieczeństwa kierowanego przez PPR, wobec polskiego społeczeństwa i istniejących organizacji podziemia. 9 października 1944 szesnastoosobowe plenum KC PPR w Lublinie wysłuchało ocen i żądań Stalina, przedstawionych przez Bieruta i zaaprobowało decyzje Politbiura PPR. W konsekwencji tego samego dnia usunięty został z PKWN jego wiceprzewodniczący i kierownik resortu rolnictwa i reform rolnych Andrzej Witos (kierownictwo resortu przejął Osóbka-Morawski), później (20 listopada) kierownik resortu administracji publicznej Stanisław Kotek-Agroszewski. Obaj zostali następnie usunięci przez PPR również z władz Stronnictwa Ludowego. "Od lawirowania – w nadziei zapewne, że sam bieg wydarzeń przyniesie umocnienie jej władzy – PPR przechodziła nagle i gwałtownie do otwartego terroru"[54]. Prawnym instrumentem terroru stał się wydany przez PKWN 30 października 1944 Dekret o ochronie Państwa, wprowadzający karę śmierci w 11 punktach, przy niemal pełnej dowolności interpretacyjnej czynów karalnych i wprowadzony z mocą wsteczną od 15 sierpnia 1944[55].

Skala represji wzrosła tak bardzo, że zaniepokoiło to nawet część kierowniczych działaczy PPR. Władysław Gomułka mówił na plenum KC PPR w maju 1945 r.: "Zaczyna w państwie naszym ponad naszymi głowami wyrastać drugie państwo. Organy bezpieczeństwa same robią pewną politykę, do której nikt się nie ma wtrącać. (...) Działalność bezpieczeństwa to liczne przykłady wąskiej, sekciarskiej polityki. (...) Daje się u nas w więzieniach ludziom zwierzęce warunki. Z tym trzeba skończyć. Ludzie albo się demoralizują, albo odchodzą (...). Jest to zejście na manowce polityczne, co nam przynosi polityczne szkody."[56].

15 maja 1945 roku minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz wydał rozkaz nr 19 w związku z tym, że funkcjonariusze UB oraz MO dopuszczali się wobec zatrzymanych czynów bezprawnych, stosowali "niejednokrotnie niedopuszczalne metody bicia i znęcania się". Stwierdzał, że takie metody "przejęte od hitlerowców i faszystów" są niegodne dla pracowników bezpieczeństwa i w związku z tym należy ich pociągać do odpowiedzialności[57].

Gomułka jednorazowego ostrzeżenia o "drugim państwie" już nie powtórzył, przeciwnie 28 września 1945 na wspólnym posiedzeniu KC PPR i CKW PPS stwierdził: "Bezpieczeństwo jest najczystszym miejscem w aparacie państwowym, nie zostało zaśmiecone przez reakcję i stanowi dla władzy demokratycznej pewny instrument działania"[58].

W PPR dochodziło do rywalizacji między poszczególnymi segmentami nowej władzy. Aparat partyjny starał się podporządkować sobie struktury bezpieczeństwa, krytykując ich działalność. Przykładem tego może być m.in. posiedzenie Sekretariatu KC 21 marca 1946 roku, na którym Zenon Kliszko, bliski współpracownik sekretarza generalnego PPR Władysława Gomułki stwierdził, że "właściwie istnieją dwie partie: partia cywilna i partia Bezpieczeństwa". Nadzorujący aparat partyjny członek Biura Politycznego Roman Zambrowski mówił: "Duże szkody przynosi nam nadużywanie władzy przez partyjniaków pracujących w Bezpieczeństwie. (...) Są wypadki, że pracownicy Bezpieczeństwa dokonują rewizji i nawet mordów w celach rabunkowych. Czy był przypadek, żeby szef Bezpieczeństwa powiatowego został (...) ukarany lub wyrzucony z partii, by zmusić Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego do zdjęcia go z pracy?"[59].

Andrzej Paczkowski:

Według stanu na 17 lipca 1946 roku MBP zatrudniało 134 396 osób. Było to trzy razy więcej niż miała przedwojenna policja, "obsługująca" trzydziestopięciomilionowy kraj ze zrewoltowanymi mniejszościami narodowymi. Pracownicy tego resortu stanowili dokładnie 36,4% pracowników państwowych (z premierem włącznie) – więc co najmniej co trzeci pracownik państwowy służył w "organach", a na jednego nauczyciela przypadało 1,3 "ubeka"[60].

Finansowanie aparatu represji[edytuj]

Resort/Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zostały od początku swego istnienia w 1944/45 wyposażone w szerokie uprawnienia, dające im w zasadzie nieograniczoną władzę. Na działalność MBP przeznaczono ogromne, jak na możliwości wyniszczonego wojną kraju, środki finansowe pozwalające na rozbudowę aparatu przemocy. Do roku 1955 była to z reguły druga (po MON) pod względem wielkości pozycja budżetu państwa, przewyższająca znacznie środki przeznaczane przez państwo na odbudowę. Kwoty przeznaczone na MON i MBP pochłaniały ok. 30 proc. budżetu państwa. W 1946 r. budżet MBP wyniósł 19 590 tys. zł. Przewyższał budżety Ministerstwa Oświaty (19 490 tys. zł), Ministerstwa Zdrowia (1 244 tys.) i Ministerstwa Pracy (1 113 tys. zł). Na odbudowę w 1946 r. przeznaczono ośmiokrotnie mniej niż wynosił budżet MBP. Na rok 1947 dla MBP przeznaczono 17 010 tys. zł, co stanowiło kwotę większą niż razem wzięte budżety Ministerstwa Ziem Odzyskanych, Ministerstwa Komunikacji, Ministerstwa Przemysłu i Handlu oraz Ministerstwa Administracji Publicznej. W 1948 MBP otrzymało dziesięć razy więcej środków niż przeznaczono na odbudowę kraju[61].

Wojska NKWD i doradcy sowieccy w Polsce[edytuj]

Do likwidacji oddziałów polskich władze radzieckie rzuciły siły równe 3 armiom: na obszar Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej skierowano 4 Dywizję Strzelecką Wojsk Wewnętrznych NKWD oraz 17 wydzielonych pułków. Na obszar Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 3 dywizje (6, 7, 10) oraz 4 wydzielone pułki. Do pacyfikacji Polski Lubelskiej użyte zostały: 62, 63 i 64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD[62].

Początkowo ZSRR ponosił główny ciężar walk z opozycją wobec reżimu komunistycznego w Polsce. Sam Władysław Gomułka przyznał w maju 1945 roku, że "nie jesteśmy w stanie walki z reakcją[63] przeprowadzać bez Armii Czerwonej". Liczba regularnych jednostek Armii Czerwonej stacjonujących w Polsce w latach 1944–1947 wahała się między 200 tysięcy a 3 mln żołnierzy. Stalin wysłał tu 3 dywizje NKWD, w tym 64. Zbiorczą Dywizję Wojsk Wewnętrznych NKWD. Sama 64. dywizja aresztowała 60 tysięcy osób. Kilka innych dywizji NKWD operowało na Kresach Wschodnich, zwalczając polską partyzantkę po obu stronach nowej granicy polsko-radzieckiej i przekraczając ją według swojego uznania.

Do aparatu bezpieczeństwa i wojska z NKWD i Armii Czerwonej przysłano tzw. "doradców". Pewna liczba obywateli ZSRR skierowana została do służby jako tzw. "popi" (pełniący obowiązki Polaków). W marcu 1945 roku popi stanowili prawie 53% wszystkich oficerów w siłach zbrojnych Polski Ludowej. W latach 1945–1947 przeniesiono do Ludowego Wojska Polskiego 16 460 oficerów radzieckich. W grudniu 1945 roku 54 na 63 polskich generałów (86%) i 228 z 309 pułkowników (74%) stanowili oficerowie Armii Czerwonej. W sumie oficerowie radzieccy stanowili ok. 40% polskiego korpusu oficerskiego[64].

27 lipca 1946 Ławrientij Beria polecił swoim przedstawicielom w Warszawie omówić z władzami Polski pilne wycofanie jednostek NKWD. Minister spraw wewnętrznych ZSRR Siergiej Krugłow zdawał w październiku 1946 sprawę Berii: Prezydent Bierut uważa,że w obecnej sytuacji wojska [sowieckiego] MSW są koniecznie potrzebne i prosi o pozostawienie ich w Polsce do marca 1947 r. Jeszcze 20 maja 1946 w innym raporcie Krugłowa wyliczano jednostki NKWD znajdujące się wówczas w Polsce. Była to 64 dywizja wojsk wewnętrznych licząca 4199 ludzi, dwa pułki ochrony pogranicza w liczbie 2897 ludzi i jednostki łączności rządowej w liczbie 6434 – łącznie około 13,5 tysiąca ludzi[65].

Zwarte oddziały wojsk NKWD odwołano z Polski dopiero w 1947, po sfałszowanych przez PPR wyborach do Sejmu Ustawodawczego.

Obozy koncentracyjne NKWD w Polsce[edytuj]

Na zajętych terenach, niezależnie od nowych władz działała Armia Czerwona i radzieckie służby bezpieczeństwa (NKWD, Smiersz)[66]. Zgodnie z umową zawartą przez PKWN z rządem ZSRR żołnierze i funkcjonariusze radzieccy pozostawali poza zasięgiem polskiego prawa, zaś NKWD aresztowało osoby związane z Armią Krajową i innymi organizacjami niepodległościowymi oraz polskim rządem na uchodźstwie, organizowało ich wywózki do łagrów na terenie ZSRR oraz współdziałało z „ludowymi” władzami, nadzorując je poprzez sieć tzw. doradców. NKWD miało sieć własnych obozów koncentracyjnych[67]. Przypuszcza się, że w tego typu obozach w latach 1944–1950 zginęło około 25 tysięcy osób[68]. W lipcu 1945 NKWD aresztowało ok. 2000 osób w okolicach Gib podczas tzw. obławy augustowskiej, 600 z nich nie powróciło; nie odnaleziono także ich grobów. Wiele z nich zostało zamordowanych i pochowanych w tajemnicy. Ciała wielu z nich odnaleziono dopiero po 1989 roku[69].

W Rzeszowskiem w 1944 roku wśród bagien Kraskowa Włodawskiego zorganizowano obozy koncentracyjne dla oficerów Armii Krajowej i działaczy polskich z okresu okupacji niemieckiej. Pod Siedlcami w miejscowości Kruślin NKWD zorganizowało obóz koncentracyjny dla aresztowanych działaczy polskich, których umieszczono w dołach o głębokości 8 m i powierzchni 2 na 2 m, gdzie woda sięgała do kolan[70].

Rząd lubelski i NKWD walczą bezwzględnie z każdym, kto nie współpracuje. Terror wzmaga się, przepełnione więzienia. Liczne obozy koncentracyjne. Największe: Rembertów, Sikawa koło Łodzi i Mysłowice.

— Raport płk Jana Rzepeckiego do Centrali, 3 maja 1945 roku[71]

Działalność NKWD w Polsce budziła wątpliwości niektórych działaczy PPR. Władysław Gomułka krytykował wielokrotnie praktyki radzieckich organów bezpieczeństwa na terenie Polski powojennej stwierdzając np. m.in. „Na terenie Polski organa sowieckie nie mogą robić rewizji ani aresztować. (...) trzeba zażądać zaprzestania tego i wypuszczenia ludzi. Nie mogą ludzie ginąć po prostu. To jest nasza suwerenność[72]”. Na plenum majowym KC PPR w 1945 roku Edward Ochab stwierdził, że naczelnym problemem w kontekście polityki radzieckiej jest obecnie suwerenność państwowa. Również Franciszek Jóźwiak, komendant główny MO, jako „nienaturalne” określił zwalczanie podziemia przez radziecki siły bezpieczeństwa”[73].

Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej[edytuj]

Edward Osóbka-Morawski, przewodniczący PKWN, premier Rządu Tymczasowego 1944–1945 i Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej 1945–1947

31 grudnia 1944 KRN przekształcił formalnie PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, faktycznie była to decyzja polityczna Stalina[74]. Premierem Rządu Tymczasowego został dotychczasowy przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski. I wiceprezesem Rady Ministrów został Władysław Gomułka (PPR), a II wiceprezesem Stanisław Janusz (SL)[75]. Był to ze strony Stalina element „polityki faktów dokonanych” – polityczne przygotowanie przed zimową ofensywą Armii Czerwonej mającą na celu zajęcie wszystkich ziem polskich w granicach sprzed wojny. Jednocześnie posunięcie to dowodziło znaczącego usztywnienia stanowiska ZSRR wobec Wielkiej Brytanii i USA co do roli Rządu RP na uchodźstwie w tworzeniu powojennych władz Polski przed planowaną na luty 1945 konferencją mocarstw wielkiej trójki w Jałcie.

Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej[edytuj]

Stanisław Mikołajczyk, premier Rządu RP na Uchodźstwie, wicepremier w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej 1945–1947, prezes PSL – największej legalnej opozycji 1945–1947

W ramach realizacji postanowień konferencji jałtańskiej w czerwcu 1945 odbyły się w Moskwie rozmowy co do sposobu wyłonienia rządu Polski uznanego zarówno przez ZSRR, jak i Wielką Brytanię i USA – tzw. konferencja moskiewska. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele Rządu Tymczasowego oraz arbitralnie wyznaczeni przez ZSRR i ambasadorów USA i Wielkiej Brytanii w ZSRR działacze polityczni z kraju i emigracji, w tym Stanisław Mikołajczyk, Stanisław Grabski i Zygmunt Żuławski. Najważniejszymi uczestnikami spotkania był Bierut, reprezentant KRN, PPR i RTRP oraz z drugiej strony Mikołajczyk lider PSL[76]. W czasie rozmów Władysław Gomułka oświadczył: Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy (...) Możecie jeszcze krzyczeć,że leje się krew narodu polskiego, że NKWD rządzi Polską, lecz to nie zawróci nas z drogi[77]. W rezultacie rozmów powołany został Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Premierem TRJN został Edward Osóbka-Morawski (dotychczasowy premier Rządu Tymczasowego), a wicepremierami Władysław Gomułka (wicepremier Rządu Tymczasowego i sekretarz generalny PPR) oraz Stanisław Mikołajczyk (do listopada 1944 premier Rządu RP na uchodźstwie). Oprócz tego Mikołajczyk miał zostać ministrem rolnictwa a Gomułka ministrem Ziem Odzyskanych. Trzem stronom rozmów – Rządowi Tymczasowemu, „Polakom z kraju” i „Polakom z emigracji” – formalnie zagwarantowano parytet w składzie rządu, który miał być – i został – uznany przez wszystkie mocarstwa. O ostatecznym kształcie władzy w Polsce miały rozstrzygnąć wolne wybory w ramach pluralistycznego systemu partyjnego, pod nadzorem trzech mocarstw – gwarantów porozumienia. Na 24 ministerstwa TRJN siedem trafiło w ręce PPR, w tym kluczowe Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, pozostałe były obsadzone przez ugrupowania satelitarne, lub osoby wyznaczone przez PPR i kontrolowane przez PPR na szczeblu wiceministrów, ministerstwa formalnie w rękach PSL były drugorzędne i faktycznie systematycznie pozbawiane władzy. Porozumienie moskiewskie było nieprzestrzegane przez ZSRR i PPR w kraju od samego początku i traktowane przez nie jako instrument do przejęcia pełni władzy, przy jednoczesnej legitymizacji międzynarodowej rządów PPR w Polsce. Równolegle do konferencji moskiewskiej odbywał się w Moskwie pokazowy proces szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

Powstały system polityczny w praktyce zapewniał rzeczywistą władzę aparatu Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w państwie wobec zachowania we władzy PPR aparatu przymusu (MBP i wojsko) i w konsekwencji kontrolowanie władz i instytucji państwa, partii politycznych, organizacji społecznych, gospodarki, w warunkach ograniczonej suwerenności Polski. W kwietniu 1945 roku podpisano polsko-radziecki układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy powojennej, przedłużony później w 1965, a w następnych latach Polska zawarła podobne układy z pozostałymi krajami „demokracji ludowej”. W październiku 1945 podpisała Kartę Narodów Zjednoczonych. W lipcu 1945, na konferencji w Poczdamie, ustalono przebieg zachodnich i północnych granic RP.

Prześladowania, które tysiące Polaków znoszą obecnie w Polsce i które ze szczególną zawziętością stosowane są wobec tych obywateli RP, którzy z wielkim oddaniem bronili wolności i niepodległości przed najeźdźcą niemieckim – dowodzą ponad wszelką wątpliwość, że tzw. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w żadnej mierze nie wyraża woli narodu, jest bowiem ciałem służalczym narzuconym Polsce z zewnątrz.

— Nota Ambasadora RP w Wielkiej Brytanii Edwarda Raczyńskiego protestująca przeciwko uznaniu przez rząd brytyjski TRJN[78]

W kraju panuje terror i nędza. Wędrujące bandy żołnierzy sowieckich i przesiedleńców rabują i dewastują oraz podpalają miasta zdobyte na zachodzie.

— Depesza płk Delegata Rządu na Kraj Jana Rzepeckiego do Centrali, nadana 25 maja 1945 roku[79].

Likwidacja opozycji politycznej[edytuj]

Do 1947 PPR umocniła swoją władzę w kraju, likwidując praktycznie opozycyjne podziemie polityczne i zbrojne oraz wyeliminowała z życia politycznego jedyną legalną siłę opozycyjną – zalegalizowane w lipcu 1945 roku, zgodnie z porozumieniami jałtańskimi Polskie Stronnictwo Ludowe pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka. Opozycja skupiła się w mikołajczykowskim PSL[80]. W wyborach 1947 we wspólnej liście wyborczej z PPR i jego satelitami wzięła też udział Polska Partia Socjalistyczna, kierowana przez Osóbkę-Morawskiego, która jednak nie była samodzielna, w jej kierownictwie bowiem znalazło się wielu działaczy ulegających PPR[81]. Powojenna PPS (założona w 1944 roku) zasilona była w dużym stopniu byłymi członkami Robotniczej Partii Polskich Socjalistów oraz działaczami przybyłymi z ZSRR. Mimo spychania PPS na boczny tor i prób uzależnienia go od stalinowskich władz działaczom partii udało się odrestaurować przedwojenne organizacje społeczne, takie jak Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i związki zawodowe[82]. W opozycji do koncesjonowanego PPS w latach 1946–1947 działała niezależna WRN. Wchodziła ona w skład opozycyjnego Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Polski Podziemnej, jednak już w drugiej połowie lat 40. zmarginalizowana partia zakończyła działalność. Wielu członkom WRN udało się przystąpić do PPS, działacze ci byli przeciwni porozumieniom z władzami komunistycznymi.


Sfałszowane referendum ludowe 1946 i wybory 1947[edytuj]

Tablice propagandowe wzywające do głosowania w referendum ludowym w 1946 roku, wyniki referendum zostały sfałszowane przez władze komunistyczne

Formalne zwycięstwo blokowi PPR, PPS, SL i SD przyniosły oficjalne (faktycznie sfałszowane) wyniki referendum (słynne 3 x TAK) w 1946 roku i wyborów do Sejmu Ustawodawczego – polskiej Konstytuanty w 1947. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów porozumienia jałtańskiego.

Złamanie oporu społecznego[edytuj]

Członkowie ORMO, formacji zmilitaryzowanej, pomagającej Milicji Obywatelskiej

Do roku 1947 utrzymywały się na terenie kraju, liczące w okresie szczytowego stanu (1945) ok. 9–12 tysięcy ludzi[83] (liczbę członków wszystkich organizacji i grup konspiracyjnych szacuje się na 120–180 tysięcy osób)[84], oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia antykomunistycznego (WiN, NSZ). Utrzymywała się także ukraińska partyzantka UPA. Kres podziemiu polskiemu przyniosły masowe represje aparatu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, wojsk NKWD[85] i KBW, a także amnestie ogłaszane przez władze, zwłaszcza ogłoszona po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947. Klęska polityczna Stanisława Mikołajczyka spowodowała załamanie się nadziei na odsunięcie PPR i jego satelitów od władzy. Do roku 1947 działania aparatu bezpieczeństwa skupiały się na podziemiu polskim.

W maju 1946 w wielu miastach wybuchły protesty studenckie, sprowokowane brutalnym stłumieniem manifestacji studenckiej w Krakowie 3 maja 1946[86]. 10 sierpnia miał miejsce równie brutalnie stłumiony strajk dokerów w Porcie Gdańskim.

Od kwietnia 1945 do końca 1948 w Polsce przeprowadzono co najmniej 1220 strajków, ich przyczyną były warunki bytowe robotników, narastająca w latach 1945/46 inflacja i spadek płac realnych. Kulminacja fali strajkowej nastąpiła w 1946, gdy wybuchło 365 strajków, średni czas strajku wynosił 3,1 dnia, ogólna liczba strajkujących sięgała 340 000, czyli ok. 28% zatrudnionych w przemyśle. Niekiedy strajkowało w jednym mieście blisko 30 000 robotników. Strajki wybuchały we wszystkich gałęziach gospodarki, przodowały przemysł włókienniczy i górnictwo. Na Łódź i województwo przypadło zatem 529 strajków (43%), na Górny Śląsk 231 strajków (19%)[87]. W Bielsku-Białej od 24 kwietnia do 31 maja 1946 strajkowało 15 fabryk[88][89]. Ostatni duży strajk miał miejsce we wrześniu 1947 w Łodzi, rozpoczął się 16.IX. w fabryce Poznańskiego, objął w dniach 19-23.IX 40 000 robotników, czyli ok. jednej trzeciej wszystkich włókniarzy w mieście. Został stłumiony po 10 dniach przez funkcjonariuszy MBP, z udziałem aktywu PPR. Aresztowano kilkadziesiąt osób. Nastąpiła rozbudowa agentury i stworzenie sieci rezydentur UB w fabrykach, co w połączeniu z represjami policyjnymi i likwidacją jakiejkolwiek niezależności rad zakładowych i związków zawodowych doprowadziło do systemowego wygaszenia protestów strajkowych w skali kraju[90][91].

Opór społeczny wielokrotnie przyjmował formę sabotażu. W kopalni „Kościuszko” w Jaworznie w październiku 1945 roku wybuchł strajk, który poprzedziły akcje sabotażowe. W hucie „Julia” w Bobrku w 1945 roku miały miejsce akty sabotażu, m.in. podrzucanie granatów w celu rozsadzenia pieca, wysadzanie pieców martenowskich. Przypadki sabotażu stwierdzono na terenie huty „Pokój” w Bytomiu, elektrowni w Warszawie, Państwowej Fabryce Wagonów we Wrocławiu, a także fabrykach przemysłu włókienniczego w Łodzi. Dochodziło także do wysadzania i palenia mostów kolejowych oraz wywoływania katastrof komunikacji kolejowej[92].

Skazano na karę śmierci i stracono 3 tysiące osób, ok. 10 tysięcy zostało zakatowanych w czasie przesłuchań lub masowych egzekucji, 150 tysięcy osób zostało skazanych na więzienie i około 100 tysięcy zesłanych do łagrów. Aresztowano 518 tysięcy chłopów za opór wobec kolektywizacji i dostaw obowiązkowych. W czasie walk z podziemiem niepodległościowym zabito ok. 20–50 tysięcy osób[93]. Przez więzienia Polski Ludowej od 1944 roku przeszło ok. 2 mln osób, liczba skazanych na karę śmierci przez działające od 1946 roku wojskowe sądy rejonowe wyniosła ok. 3,5 tysiąca osób, sądy wojskowe, funkcjonujące przy Ludowym Wojsku Polskim skazały na karę śmierci w latach 1944–1956 ok. 5 tysięcy osób. W 1954 roku w kartotekach organów bezpieczeństwa znajdowało się prawie 6 milionów nazwisk, uznanych za element przestępczy i podejrzany, co trzeci Polak był inwigilowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, Informacji Wojskowej, Milicji Obywatelskiej i ich przybudówek[94]. Liczba ofiar terroru do 1954 roku jest szacowana na dziesiątki tysięcy[95].

Gospodarka[edytuj]

Odbudowa kraju i postępujące uzależnienie od ZSRR[edytuj]

Prowadzono odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych, które przyniosły straty ok. 40% majątku narodowego. Szczególne znaczenie miał przy tym plan 3-letni (1947–1949) – zasiedlanie Ziem Odzyskanych, reforma rolna i nacjonalizacja przemysłu. Zniszczonych zostało 60% polskich fabryk, 65% kopalń, w czasie wojny zginęło 6 milionów obywateli polskich (w tym 3 miliony Żydów), a niemal w całości zniszczone zostały miasta takie jak Gdańsk, Legnica, Warszawa, zrujnowaniu uległy też miasta znajdujące się na Ziemiach Odzyskanych takie jak Szczecin, Wrocław, Kołobrzeg[96].

W sierpniu 1945 roku podpisano umowę handlową, w której Polska gwarantowała dostawy 8–13 mln ton węgla do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich po cenach około ośmiokrotnie niższych od cen światowych. Eksport ten wymusił Wiaczesław Mołotow w zamian za rezygnację z utworzenia mieszanych spółek polsko-radzieckich[97]. W 1948 roku rząd Polski przyjął czteroletnią umowę handlową z ZSRR na sumę 2 miliardów rubli[98]. Odbudowa kraju była utrudniona przez masowe i zorganizowane plądrowanie terenów Polski z maszyn i zasobów przez utworzone specjalnie w tym celu oddziały Armii Czerwonej. Dodatkowo państwo zostało zmuszone do podpisania szeregu umów gospodarczych z ZSRR, wyzyskujących polską gospodarkę (tylko w latach 1945–1956 ZSRR uzyskał jednostronne korzyści z tego tytułu kosztem Polski rzędu 2 miliardów dolarów USA według ówczesnego kursu dolara[99]), zmuszając do sprzedaży węgla ZSRR za przyszłe reparacje wojenne od Niemiec, których nigdy nie otrzymano[100].

Czego Niemcy w dziedzinie przemysłowej nie zniszczyli lub nie wywieźli, to teraz ulega niszczeniu i wywożeniu przez wojska sowieckie. Wszystko co zostało w przedsiębiorstwach przemysłowych zainstalowane, przeniesione lub w ogóle zmienione po 39 roku jest uważane za spadek poniemiecki, a więc zdobycz wojenną, jest demontowane i wywożone do Rosji.

— Informacja Delegata Rządu na Kraj wicepremiera Jana Stanisława Jankowskiego do Londynu, 21 marca 1945 roku[101]

Reforma rolna[edytuj]

 Osobny artykuł: Reforma rolna w Polsce (1944).

W latach 1944–1945 dokonany został na podstawie dekretu PKWN z 6 września 1944 o przeprowadzeniu reformy rolnej[102] podział majątków ziemskich powyżej 50 ha. Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez państwo[103]. Postanowienia dekretu interpretowano rozszerzająco, wysiedlając dotychczasowych właścicieli z ich domów, pozbawiając dobytku, w tym dóbr kultury[104]. Warstwa ziemiaństwa została w ten sposób zlikwidowana, a byłym ziemianom zakazano pobytu i zamieszkania w powiecie, gdzie dotychczas znajdował się ich majątek ziemski[105].

Reforma rolna napotkała powszechny opór. Ziemia obszarnicza była przydzielana chłopom na siłę przy pomocy aktywu partyjnego i brygad wojskowych[106].

Nacjonalizacja gospodarki[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa o handel.

W styczniu 1946 roku dokonano upaństwowienia najważniejszych elementów gałęzi, największych zakładów, banków, kopalń, przedsiębiorstw ubezpieczeniowych czy komunikacyjnych. Właściciele zakładów teoretycznie mogli liczyć na odszkodowania, w praktyce jednak otrzymali je wyłącznie właściciele zagraniczni (obywatele i przedsiębiorstwa z USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Szwecji itd.), na podstawie umów międzypaństwowych. Jednym z problemów polskiej gospodarki był brak zasobów. Produktem eksportowym stał się węgiel kopalny, który wymieniano na szwedzką rudę żelaza, bawełnę z ZSRR i inne surowce z krajów europejskich. Na skutek działań wojennych spadła produkcja, rok po wojnie udało się jednak zwiększyć produkcję węgla[107].

Plan trzyletni[edytuj]

 Osobny artykuł: Plan trzyletni.

W 1947 roku zapoczątkowano plan trzyletni, był on opracowany w głównej mierze przez działaczy wywodzących się z przedwojennych środowisk socjalistycznych, a nie komunistycznych, tym samym przypominał on bardziej plany realizowane na Zachodzie niż w ZSRR, w przeciwieństwie do późniejszego planu sześcioletniego[108]. Plan opracował Centralny Urząd Planowania pod kierownictwem Czesława Bobrowskiego, a duża część jego pracowników wywodziła się z PPS i edukowała się w krajach zachodnich[98].

Widok samochodów Warszawa M-20 produkowanych w fabryce FSO na Żeraniu

Faktycznym zarządcą gospodarki był jednak Hilary Minc, członek tajnego siedmioosobowego Biura Politycznego KC Polskiej Partii Robotniczej (PPR), formalnie minister przemysłu kolejno: w Rządzie Tymczasowym, Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej, wreszcie w rządzie Józefa Cyrankiewicza (gdzie od 1949 był wicepremierem, przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego i Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów). Funkcje te pełnił w następnych gabinetach do 1956, realizując sowiecką politykę gospodarczą w Polsce.

Plan sześcioletni[edytuj]

Żołnierze Ludowego Wojska Polskiego w 1951 roku
 Osobny artykuł: Plan sześcioletni.

10 lutego 1949 roku Centralny Urząd Planowania został przekształcony w Państwową Komisję Planowania Gospodarczego[109]. Uprzemysłowienie kraju kontynuowano w latach 1950–1955 (plan 6-letni), redukując tym samym środki na rolnictwo i przemysł konsumpcyjny, a rozbudowując głównie przemysł ciężki, zbrojeniowy, maszynowy, energetyczny. W tym okresie rozpoczęto także kolektywizację rolnictwa; trwała przebudowa społeczna kraju (migracja ludności, urbanizacja). Plany sześcioletni opracowany został przez grupę ekonomistów pod przewodnictwem Hilarego Minca, wzrost przemysłu miał podnieść się o 85–95% a rolnictwa o 35–45%. W ramach planu wybudowano miasto Nowa Huta, Hutę im. Lenina, fabryki samochodów w Warszawie i Lublinie, cementownie w Wierzbicy, liczne fabryki maszyn, stocznie w Szczecinie i Gdańsku, zakłady chemiczne, elektrownię w Jaworznie, poszerzono wcześniej istniejące zakłady. Plan doprowadził do wzrostu przemysłu o 250%, produkcja rolna wzrosła o 13%. Plan przyczynił się też do wzrostu migracji do miast[110]. Zwiększono liczbę żołnierzy z 250 tysięcy do 500 tysięcy[111].

Administracja polska na ziemiach zachodnich i północnych migracje ludności[edytuj]

Na terenach wcielonych do ZSRR pozostało ok. 13,8 mln obywateli II Rzeczypospolitej w tym: na terytorium USRR – 8,1 mln, BSRR – 5 mln, LSRR – ok. 0,7 mln. Polsce przyznano 311 700 kilometrów kwadratowych (przed wojną Polska liczyła ponad 388 000 kilometrów kwadratowych). Kształt państwa był jednak nieco bardziej korzystny. Zwiększono granicę morską, zmniejszając granicę lądową. W 1945 roku w Polsce mieszkało 23,9 miliona osób, w przeciągu pięciu lat liczba ta zmieniła się, na skutek przyrostu oraz powrotu Polaków do ojczyzny liczba obywateli wzrosła o ponad 2 miliony. W Polsce znalazło się 650 000 Ukraińców, 200 000 Niemców, 300 000 Żydów, 160 000 Białorusinów, liczba mniejszości narodowych stanowiła 2% ogółu mieszkańców państwa. Niemcy, którzy zostali w Polsce, zostali z własnej woli i nie podlegali wysiedleniu ustalonemu na konferencjach międzynarodowych[112].

Tablica upamiętniająca odzyskanie przez Polskę w 1945 r. Kłodzka będącego jednym z miast Ziem Odzyskanych

Na konferencjach pokojowych ustalono, że znaczne tereny wschodnich Niemiec zostaną przyłączone w granice państwa polskiego. Sytuacja z ich zagospodarowaniem i osiedleniem sprawiła kłopoty rządowi, Niemcy zostawili opuszczone domy, zakłady pracy. Gospodarowanie tych terenów ułatwić miało Ministerstwo Ziem Odzyskanych założone w 1945 roku. Na czele resortu stanął Władysław Gomułka. Ludność początkowo przyjeżdżała na nowe tereny niechętnie, obawiano się wybuchu kolejnej wojny i utraty nowo uzyskanych terenów, strach kolonistów wzmagały też działające na tych terenach podziemne oddziały niemieckie organizacji Werwolf, które terroryzowały osiedlających się tam Polaków[113]. Jako pierwsi nowe tereny zamieszkali weterani 1 i 2 Armii WP. W lutym 1946 Ziemie Odzyskane liczył sobie już 2,7 miliona obywateli, a w styczniu 1947 4,6 miliona.

W pierwszych latach po utworzeniu Polski Ludowej doszło do fali migracji. Migrację od 1944 roku kontrolował Państwowy Urząd Repatriacyjny. Fala ta przybrała na sile w okresie istnienia TRJN, szczególnie w czasie walk zbrojnych, przesiedleń ludności i w wyniku reform rolnych. Do Polski z robót przymusowych w nazistowskich Niemczech wróciło 520 000 Polaków oraz Polacy przebywający w ZSRR. Ludność polska ze wschodnich terenów byłej II RP została przesiedlona na tereny, które znalazły się w nowych granicach państwa polskiego. Do kraju wracali Polacy przebywający na emigracji w państwach zachodnich. Do Izraela wyjeżdżali polscy Żydzi. Z Polski przesiedlano Ukraińców i Niemców, co zostało ustalone w czasie konfederacji poczdamskiej. Przesiedlania (Klauzula XII konferencji poczdamskiej) Niemców z Polski (w Polsce 5 057 000 Niemców), Węgier i Czechosłowacji objęły 16,5 miliona ludzi[114]. Wbrew późniejszej propagandzie działającej w Niemczech Zachodnich organizacji Bund der Vertriebenen przesiedlenia nie były polską zemstą, lecz zostały one ustalone przez aliantów[115].

Nauka i kultura[edytuj]

Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie, dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego z 1955 roku, przykład monumentalnej architektury stalinowskiej

23 października 1944 PKWN utworzył Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie jako piąty polski uniwersytet. Wznowił wówczas działalność Katolicki Uniwersytet Lubelski. W 1945 utworzono trzy kolejne uniwersytety: Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i Uniwersytet Wrocławski; trzon ich kadry naukowej tworzyli przesiedleni wykładowcy i pracownicy naukowi Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

W sztuce władze zaczęły lansować socrealizm, ostatecznie narzucony przymusowo środowiskom twórczym w 1949. Nurt ten przedstawiał codzienne życie pracowników i rzeczywistości. Powstawały plakaty, obrazy ukazujące robotników, odbudowę kraju. W muzyce przodowały pieśni masowe, muzyka pop kulturalna oraz poważna. Kompozytorami tworzącymi muzykę poważną w pierwszych latach powojennej Polski byli m.in. Grzegorz Fitelberg, Witold Lutosławski i Grażyna Bacewicz. Niepopierający ustroju nowej Polski twórcy niezależni to m.in. Jan Szczepański czy Zbigniew Herbert[116]. Poezje w tym czasie tworzyli uznani polscy twórcy tacy jak Władysław Broniewski czy Wisława Szymborska. Dużym sukcesem okazał się program walki z analfabetyzmem, który został zlikwidowany (przed 1939 rokiem jego wskaźnik wynosił 33%[117]). Władze organizowały darmowe kursy wieczorowe, a czytać i pisać uczono nawet osoby starsze[118]. Znacznie wzrosły nakłady książek i broszur. O ile w latach 1934–1938 wynosiły 24,6 mln o tyle w latach 1951–1955 – 92,5 mln[119].

Znaczną część publikacji i nakładów stanowiły jednak, obok wybranych pozycji literatury pięknej, wydawane w masowych nakładach komunistyczne broszury i inne wydawnictwa propagandowe. Prawdopodobnie największy jednorazowy polski nakład Krótkiego kursu historii WKP(b) miał miejsce w 1950 r., o czym informował Tygodnik Powszechny z 30 kwietnia 1950 (nr 18) w rubryce „Z dnia”: Największy nakład po wojnie osiągnął „Pan Tadeusz” A. Mickiewicza – 1,5 mln, tuż po nim „Krótki kurs historii WKP(b)” – 1,25 mln egzemplarzy.

W latach 1952–1953 usunięto z bibliotek 2500 tytułów, w kilku milionach egzemplarzy i wywieziono pod kontrolą do wyznaczonych w poszczególnych województwach papierni, gdzie zostały przemielone[120].

Wybory do Sejmu w 1947, stalinizacja[edytuj]

Józef Cyrankiewicz, pięciokrotny premier Polski Ludowej w latach 1947–1952 i 1954–1970

W lipcu 1947 utworzony po sfałszowanych przez PPR wyborach do Sejmu Ustawodawczego rząd Józefa Cyrankiewicza został zmuszony przez ZSRR do wycofania się z udzielonej już wstępnie zgody na udział Polski w Planie Marshalla. Polska (podobnie jak Czechosłowacja) została w ten sposób odsunięta od udziału w planie gospodarczej odbudowy Europy. Było to potwierdzenie satelitarnego wobec ZSRR statusu obu krajów i początek wiązania ich gospodarek z nakazowo-rozdzielczą gospodarką wojenną ZSRR, przy stopniowym zrywaniu związków z gospodarkami reszty Europy[121].

Likwidacja ukraińskiego podziemia[edytuj]

 Osobny artykuł: Akcja „Wisła”.

Po ugruntowaniu władzy PPR w wyniku wyborów 1947 została podjęta decyzja o rozprawie z podziemiem UPA poprzez masowe wysiedlenie ludności ukraińskiej zamieszkującej południowo-wschodnie województwa na Ziemie Odzyskane. Pretekstem do akcji przesiedleńczej była śmierć wiceministra obrony narodowej gen. Karola Świerczewskiego w potyczce z oddziałem UPA pod Baligrodem. Operacja przesiedleńcza, pod kryptonimemWisła” doprowadziła do pozbawienia UPA oparcia w miejscowej ludności i w konsekwencji do rozbicia podziemia UPA przez jednostki KBW i wojska.

Pierwszy pomnik Karola Świerczewskiego w Jabłonkach (1952)

Koncepcja „polskiej drogi do socjalizmu”, rozłam w kierownictwie PPR[edytuj]

Frakcję w PPR, która uważała, że rządy silnej ręki muszą być oparte na szerszej bazie politycznej reprezentował Władysław Gomułka. Uważał, że same represje nie mogą zastąpić społecznego poparcia dla nowej władzy. Uznawał, iż można zbudować w Polsce socjalizm bez dyktatury proletariatu, terroru i unicestwienia zastanych struktur społecznych. Podkreślał różnice między warunkami rewolucji w Rosji i w Polsce. „My zdobyliśmy władzę na tle walki wyzwoleńczej, pod hasłem wypędzenia Niemców. Nie musimy obalać starego aparatu państwowego. (...) My w Polsce założyliśmy możliwość innego niż droga radziecka rozwoju (..) założyliśmy możliwość rozwoju podobnego do rozwoju parlamentarnego, którego namiastką jest KRN”. – stwierdzał. Dopuszczał istnienie opozycji, ale tylko takiej, która nie neguje nowego systemu[122].

W październiku 1944 r. nastąpiło zaostrzenie represji aparatu bezpieczeństwa kierowanego przez PPR wobec podziemia. Skala represji wzrosła tak bardzo, że zaniepokoiło to Gomułkę. Gomułka mówił na plenum KC PPR w maju 1945 r.:

Zaczyna w państwie naszym ponad naszymi głowami wyrastać drugie państwo. Organa bezpieczeństwa same robią pewną politykę, do której nikt się nie ma wtrącać (...) Daje się u nas w więzieniach ludziom zwierzęce warunki. Z tym trzeba skończyć.

Gomułka odniósł się również do działań ZSRR w Polsce.

Błędy jakie popełniały organa sowieckie w stosunku do Polaków (wywózki), wpłynęły też na kształtowanie się opinii (...). Agitacja reakcji o sowietyzacji Polski wierci głęboko duszę Polski, wierci pokaźną część narodu, wierci dusze naszych sojuszników z koalicji (...). Przy tych nastrojach grozi nam niebezpieczeństwo, że może przyjąć się zarzut o agenturze sowieckiej, że może nastąpić izolacja. Masy winny nas uważać za polską partię, niech nas atakują jako polskich komunistów, a nie jako agenturę[123].

W 1947 r. WKP(b) zaproponowało, by zwołać konferencję 9 europejskich partii komunistycznych celem przedyskutowania sytuacji międzynarodowej. Miejscem konferencji uczyniono Szklarską Porębę. Na samej konferencji strona radziecka przedstawiła propozycję powołania Biura Informacyjnego, które miałoby być ośrodkiem koordynującym działania partii komunistycznych. Strona polska była zaskoczona propozycją, a Gomułka, będąc wtedy sekretarzem generalnym PPR, mający do tej inicjatywy stosunek krytyczny, obawiając się powstania nowego Kominternu, który będzie nadrzędną strukturą nad narodowymi partiami komunistycznymi, zagroził dymisją. Ostatecznie przychylił się do radzieckiej koncepcji i akceptując cele polityk międzynarodowej i wewnętrznej ustalone na konferencji, bronił jedynie specyfiki polskiej drogi. Sprzeciwił się jednak, by siedzibą nowej instytucji była Warszawa[124].

Gomułka był zwolennikiem zjednoczenia PPR z PPS. Chciał, by w wyniku zjednoczenia powstała partia, która będzie miała realne zaplecze społecznego poparcia. Dlatego mimo uznawania PPR za partię hegemoniczną uznawał konieczność odwołania się nowej partii również do tradycji niepodległościowej PPS. W nieuzgodnionym z pozostałymi członkami Biura Politycznego referacie wygłoszonym 3 czerwca 1948 r. na plenum KC PPR poświęconym tradycjom polskiego ruchu robotniczego Gomułka bronił w tym kontekście „polskiej drogi do socjalizmu”. Stwierdzał, że aby nowa partia polityczna miała realne poparcie społeczne musi opowiadać się za niepodległością państwową i tej niepodległości bronić. Krytykował KPP, że tego nie rozumiała prowadząc działania polityczne w okresie przedwojennym. „KPP używała hasła samostanowienia narodów w taki sposób, że sama chciała stanowić za naród i klasę robotniczą”. – stwierdzał Gomułka. Referat ten spotkał się z krytyką pozostałych członków BP, którzy w rezolucji odrzucili stanowisko Gomułki. Po raz pierwszy ujawnił się publicznie rozłam w kierownictwie PPR. Mimo nacisku Gomułka nie zrezygnował ze swoich tez, choć zgodził się nie ustępować manifestacyjnie ze stanowiska sekretarza generalnego PPR[125].

Gomułka był również przeciwnikiem zarządzonej przez Stalina rozprawy z Komunistyczną Partią Jugosławii. Próbował wbrew woli Stalina mediować w konflikcie Moskwy z Belgradem[126]. 20 czerwca 1948 w Bukareszcie odbyły się obrady Kominformu. Rozpoczęły one okres nasilonej uniformizacji państw Europy środkowej zgodnej z radzieckim wzorcem. Podczas obrad potępiono KPJ i odniesiono się do konieczności takich przekształceń na wsi, które prowadziłyby do jej kolektywizacji. Gomułka zgłosił sprzeciw wobec treści uchwał konferencji w zakresie kolektywizacji, stwierdzając, że delegacja polska powinna mieć zgodę KC PPR na poparcie uchwały Kominformu w tej kwestii.

W lipcu 1948 roku odbyło się plenum KC, na którym zapowiedziano zaostrzenie kursu wewnętrznego i w pełni poparto uchwały posiedzenia Kominformu, krytykując jednocześnie tezy Gomułki w sprawie tradycji polskiego ruchu robotniczego. Plenum zostało zwołane bez udziału Gomułki jako sekretarza generalnego PPR[127]. 14 sierpnia odbyło się posiedzenie Biura Politycznego podczas którego usunięto Gomułkę ze stanowiska sekretarza generalnego i funkcję tę powierzono Bierutowi. W dniach 31 sierpnia – 2 września 1948 odbyło się plenum KC PPR na którym ostatecznie rozprawiono się z Gomułką. W wystąpieniu wstępnym Bierut zarzucił Gomułce m.in. „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”, wahania w kwestii powołania Biura Informacyjnego, jego niejasny stosunek do konfliktu radziecko-jugosłowiańskiego, popieranie „nacjonalistycznych tradycji PPS”, negatywny stosunek do kolektywizacji, błędną koncepcję tworzenia podczas okupacji KRN w oparciu o jak najszerszy krąg społeczny, nieufność wobec ZSRR i działalność frakcyjną[128].

Gomułka zabrał jeszcze głos na Kongresie Zjednoczeniowym PPR i PPS, na którym powołano PZPR, nie zgadzając się z zarzutami padającymi z mównicy jakoby zdradził interesy klasy robotniczej. Określając się jako internacjonalista stwierdził, że należy walczyć nie tylko z nacjonalizmem, ale i z kosmopolityzmem i nihilizmem narodowym. „Gardzimy tymi, którzy nie szanują naszego narodu, nie doceniają jego wielkości i zdolności, którzy pomniejszają nasz wkład w międzynarodową skarbnicę kultury” – powiedział[129].

2 sierpnia 1951 r. Gomułka został aresztowany wraz z żoną przez grupę funkcjonariuszy UB z płk. Światłą na czele.

Utworzenie PZPR w 1948[edytuj]

Bolesław Bierut, prezydent KRN w latach 1944–1947, prezydent RP w latach 1947–1952, premier PRL w latach 1952–1954, I sekretarz PPR w 1948 roku, I sekretarz KC PZPR w latach 1948–1956

PPR dążąc do ograniczenia wpływów PPS zaatakowała władze Centralnego Urzędu Planowania, który planował politykę gospodarczą opartą w o gospodarkę rynkową. Konsekwencją ataku PPR było odwołanie Czesława Bobrowskiego ze stanowiska szefa CUP.

Po roku 1948 było przymusowo wprowadzane tzw. współzawodnictwo pracy (wzorowane na sowieckiej stachanowszczyźnie), prowadzące do podwyższania norm pracy w zachowaniu dotychczasowych wynagrodzeń pracowniczych – jego symbolem i narzędziem stał się Wincenty Pstrowski[113].

W czerwcu 1948 powstał Związek Młodzieży Polskiej z połączenia czterech organizacji młodzieżowych. W grudniu 1948 roku powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po wcześniejszym wydaleniu z szeregów partii opozycyjnych działaczy. Inicjatywa połączenie tych dwóch partii wyszła nie z PPR, lecz ze strony byłych działaczy radykalistycznych partii o profilu proradzieckim[130]. Sekretarzem generalnym został Bolesław Bierut. Na boczny tor odsunięto Władysława Gomułkę, który był sceptyczny wobec ZSRR. Duża część działaczy PPS była przeciwna zjednoczeniu jednak PPR miał w szeregach PPS działaczy skłonnych do połączenia się obu partii[131]. Środowiska socjalistyczne będące poza zasięgiem wpływów PZPR znalazły się na emigracji[82]. SL i SD połączyły się z dotychczasowo istniejącymi partiami antykomunistycznymi[108]. W 1949 powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe z połączenia Stronnictwa Ludowego z resztkami PSL Mikołajczyka oraz Centralna Rada Związków Zawodowych i Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD). W 1950 część działaczy chadeckich wstąpiła do Stronnictwa Demokratycznego.

Represje polityczne w wojsku[edytuj]

Konstanty Rokossowski, marszałek ZSRR i marszałek Polski, minister obrony narodowej RP/PRL 1949–1956

6 listopada 1949 na urząd ministra obrony narodowej został powołany marszałek ZSRR, obywatel sowiecki (któremu nadano z tej okazji polskie obywatelstwo) Konstanty Rokossowski, mianowany jednocześnie na stopień marszałka Polski i dokooptowany 13 listopada 1949 do Biura Politycznego PZPR[132]. W grudniu 1949 Rokossowski zażądał od polskiego Sejmu uchwalenia nowych kredytów dla wojska (w latach 1949–1954 na skutek nowych uregulowań przekroczyły one aż 15% dochodu narodowego), a w 1951 na jego polecenie zmieniono plan 6-letni – skutkiem tego było przeznaczenie ogromnych kwot dla wojska kosztem inwestycji cywilnych. Znaczne inwestycje wojskowe doprowadziły do włączenia Polski w sowiecką infrastrukturę wojskową. Od 1952 Rokossowski był również wicepremierem. Realizował rozpoczętą już pod koniec wojny politykę represji wobec przedwojennych polskich oficerów, czystek i sowietyzacji w LWP, jak również wprowadził represyjny system pracy przymusowej w kopalniach węgla, rud uranu i w kamieniołomach, świadczonej w miejsce służby wojskowej przez młodzież z niepewnych politycznie rodzin.

Stosunki Państwo-Kościół 1944–1952[edytuj]

Bolesław Piasecki, przywódca ONR-Falanga (do 1939) od 1945 twórca i przywódca Stowarzyszenia „PAX”

Władze do 1948 utrzymywały formalnie poprawne stosunki z Kościołem katolickim. Przedstawiciele władz (Bolesław Bierut, Piotr Jaroszewicz) uczestniczyli w uroczystościach kościelnych (np. procesja Bożego Ciała 1946), dopuszczono samodzielną działalność wydawniczą zakonów i Kościoła („Gość Niedzielny”, „Rycerz Niepokalanej”). Działał „Caritas”, przekazując dary z Zachodu dla potrzebujących w Polsce. Jednocześnie władze zarzucały Watykanowi, że nie chce on uznać zachodniej i północnej granicy Polski. W 1945 Bolesław Bierut, wobec propozycji prezentacji przez prymasa Augusta Hlonda nowomianowanych admnistratorów apostolskich dla diecezji na Ziemiach Zachodnich uznał konkordat między Stolicą Apostolską a Polską za nieobowiązujący.

Po sfałszowanych przez PPR wyborach 1947, w sytuacji zanikania działalności zbrojnego podziemia antykomunistycznego a wreszcie po likwidacji legalnej opozycji politycznej (Polskie Stronnictwo Ludowe), zwłaszcza po ucieczce Stanisława Mikołajczyka (X 1947), wzrósł nacisk władz państwowych na Kościół.

W konsekwencji w 1948 roku Episkopat Polski wydał list duszpasterski, w liście tym wezwano wiernych Kościoła do wspólnej pracy w nowej Polsce. W lecie 1949 roku rząd wydał dekret o ochronie wolności sumienia i wyznania. Dekret stanowił, że odmowa posługi religijnej z powodów politycznych jest przestępstwem, przeciwni dekretowi byli przedstawiciele Kościoła. Komunistyczne władze państwowe dokonały przejęcia ziemi Kościoła, zakonów i majątku „Caritas”, wbrew dekretowi PKWN z 1944.

W 1950 zostało zawarte porozumienie pomiędzy Episkopatem Polski reprezentowanym przez prymasa Stefana Wyszyńskiego a komunistycznymi władzami państwowymi, które gwarantowało niezależność struktury Kościoła i trybu powoływania jego władz od administracji państwowej. Władze zaakceptowały w 1945 powołanie stowarzyszenia PAX. Na czele stowarzyszenia stał Bolesław Piasecki, polityk skrajnego, faszyzującego skrzydła przedwojennego ruchu narodowego (Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, ONR-Falanga), aresztowany przez NKWD w 1944 i uwolniony przez szefa przedstawicielstwa NKWD w Polsce Iwana Sierowa w 1945 na nieznanych do dziś warunkach.

W 1950 roku Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zorganizowało ruch tzw. „księży patriotów”, który popierał władze komunistyczne[133]. Złagodzenie konfliktu na linii państwo komunistyczne – Kościół nastąpił na wiosnę 1950 roku, gdy podpisano porozumienie między tymi stronami zastępujące nieuznawany przez rząd od 1945, ale niewypowiedziany formalnie konkordat. Władze utrzymały lekcje religii w szkołach, zezwalały na wydawanie czasopism o orientacji katolickiej, na prowadzenie zakonów i ok. 30 kapelanów w wojsku[134]. 24 października 1950 roku szef Urzędu do Spraw Wyznań Antoni Bida oskarżył biskupów katolickich o wrogość do Polski Ludowej i nieuznawanie granicy zachodniej, gdyż Episkopat według niego uchylał się od mianowania biskupów na Ziemiach Odzyskanych. 28 stycznia 1951 roku władze ogłosiły, że zlikwidowały stan tymczasowości na Ziemiach Odzyskanych odsuwając od kierowania diecezjami mianowanych przez prymasa Augustyna Hlonda za zgodą papieża administratorów apostolskich w Olsztynie, Gdańsku, Gorzowie, Opolu i Wrocławiu. Wyszyński, by nie dopuścić do schizmy udzielił 8 lutego 1951 roku jurysdykcji kościelnej zgodnie z prawem kanonicznym nieważnie wybranym na polecenie władz wikariuszom kapitulnym. W lipcu 1951 roku moskiewska „Prawda” oskarżyła prymasa Wyszyńskiego o „podkopywanie żywotnych interesów Polski”. 20 stycznia 1951 roku uwięziono biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, pod koniec tego roku w więzieniach znajdowało się już około 900 księży. Władze komunistyczne cały czas promowały działalność ruchu księży-patriotów i grupy Bolesława Piaseckiego. 4 listopada 1950 roku grupa Dziś i Jutro doprowadziła do powstania Komitetu Intelektualistów i Działaczy Katolickich przy Ogólnopolskim Komitecie Obrońców Pokoju, który miał być PAX-owską konkurencją dla księży-patriotów Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. W 1952 roku grupa Piaseckiego przyjęła oficjalną nazwę Stowarzyszenie „Pax”.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952–1989)[edytuj]

Projekt Konstytucji PRL z naniesionymi poprawkami Stalina

Konstytucja stalinowska 1952 roku[edytuj]

22 lipca 1952 roku, w ósmą rocznicę ogłoszenia manifestu PKWN, Sejm uchwalił formalnie Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (konstytucję lipcową). Faktycznym autorem konstytucji był Bolesław Bierut, a w jego projekcie osobistych poprawek dokonywał Stalin[135][136](nie zgadzając się np. na zmianę polskiego hymnu narodowego[137]. Na wzór innych „demokracji ludowych” zmieniono nazwę państwa na Polska Rzeczpospolita Ludowa. Urząd prezydenta zniesiono, a jego kompetencje przejęła kolegialna Rada Państwa (na wzór sowiecki), kadencja Sejmu trwała 5 lat a rad narodowych cztery lata. Znalazły się też zapisy o m.in. prawie do pracy, ochrony zdrowia, wypoczynku, nauki[138].

Jednocześnie wzmacniano policyjny system rządów monopartyjnej dyktatury, nasiliła się represyjna działalność Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (teza o zaostrzaniu się walki klas), która przejawiała się m.in. w procesach przeciwko działaczom politycznym z okresu międzywojennego i wojny, generałom i oficerom Wojska Polskiego, byłym żołnierzom Armii Krajowej.

Stosunki Państwo-Kościół w latach 1952–1956[edytuj]

Proces pokazowy księży kurii krakowskiej w 1953 roku
Prymas Polski Stefan Wyszyński

W lipcu 1952 roku władze zlikwidowały niższe seminaria duchowne, nowicjaty zakonne i zagroziły likwidację resztek prasy katolickiej. Wprowadzono ograniczenia w budownictwie sakralnym. Rząd narzucił księdza Filipa Bednorza ze ZBoWiD-u na urząd wikariusza kapitulnego w Katowicach, skąd usunięto biskupa Stanisława Adamskiego. 4 grudnia 1952 roku władze internowały wygnanego w 1945 roku ze Lwowa arcybiskupa Eugeniusza Baziaka, rządcę archidiecezji krakowskiej po śmierci arcybiskupa Adama Sapiehy. Nie wydano też paszportu prymasowi Wyszyńskiemu, gdy ten chciał jechać do Rzymu na konsystorz, by odebrać przyznany mu kapelusz kardynalski. Władze przeprowadziły akcję składania przez księży ślubowań „na wierność PRL”. 27 stycznia 1953 roku ogłoszono wyrok w sfingowanym procesie księży kurii krakowskiej. 9 lutego Rada Państwa wydała dekret o tworzeniu, obsadzaniu i znoszeniu stanowisk kościelnych, zakładający, że każda nominacja i akt jurysdykcji Kościoła katolickiego w Polsce podlega kontroli władz i może być przez nie anulowany. Dekret uzależniał obsadę stanowisk kościelnych od zgody prezydium rządu w stosunku do biskupów, a przez prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w stosunku do pozostałych stanowisk (m.in. proboszczów, wikariuszy parafialnych, kapelanów). Przewidywał także usunięcie ze stanowisk duchownych za uprawianie [...] działalności sprzecznej z prawem i porządkiem publicznym bądź popieranie lub osłanianie takiej działalności. Uzależniał księży od administracji wyznaniowej, która nadała sobie uprawnienia przysługujące wyłącznie biskupom ordynariuszom[139]. 8 maja 1953 r. zebrani w Krakowie biskupi wystosowali do rządu PRL list, protestujący przeciwko szykanowaniu Kościoła. 18 czerwca miało miejsce wspólne posiedzenie Komisji Intelektualistów, komisji księży-patriotów ZBoWiD i Stowarzyszenia PAX. Wydane oświadczenie nawoływało do „jedności” wszystkich sił katolickich na płaszczyźnie „społecznie postępowej”. 22 września po sfingowanym procesie biskup Czesław Kaczmarek skazany został na 12 lat więzienia. O aresztowaniu Wyszyńskiego zdecydowali Bierut i Franciszek Mazur wraz z kierowniczymi czynnikami radzieckimi. Prymasa aresztowano w Warszawie 26 listopada 1953 roku. W ślad za nim aresztowano biskupów: Stanisława Adamskiego, Antoniego Baraniaka, Herberta Bednorza, Juliusza Bieńka i Lucjana Bernackiego. Natychmiast po uwięzieniu prymasa Julia Brystiger z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego uzyskała zgodę biskupa Michała Klepacza na przewodniczenie Komisji Episkopatu Polski[140].

Początek odwilży[edytuj]

Edward Ochab, I sekretarz KC PZPR w 1956 roku, Przewodniczący Rady Państwa PRL w latach 1964–1968
 Osobny artykuł: Odwilż (historia).

Przynależność Polski do bloku wschodniego utrwaliło członkostwo w strukturach gospodarczych (od 1949 w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej) i wojskowo-politycznych (od 1955 w Układzie Warszawskim) podporządkowanych ZSRR. Po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku w ZSRR stopniowo odchodzono od stalinizmu systemu władzy utworzonym przez radzieckiego dyktatora. Początkowo w krajach demokracji ludowej nie ujawniono zbrodni okresu stalinowskiego. W Polsce gazety i radio publikowały komunikaty o śmierci Stalina, jedynie Tygodnik Powszechny, który odmówił zamieszczenia nekrologu Stalina, został zawieszony. W 1954 roku rozwiązano MBP i zwolniono Stanisława Radkiewicza[141], w tym samym roku z więzienia wypuszczono zrehabilitowanego Władysława Gomułkę i jego współpracowników, w grudniu na zachód uciekł Józef Światło[141]. Zliberalizowano cenzurę literacką, zapowiedzią nadchodzącej odwilży było ukazanie się Poematu dla dorosłych Adama Ważyka[141]. Do potępienia stalinizmu w ZSRR doszło na XX Zjeździe KPZR. W czasie zjazdu zachorował przewodniczący polskiej delegacji Bolesław Bierut, zmarł on 12 marca 1956 roku. Podejrzewano, że jego śmierć nastąpiła w nienaturalny sposób. Bolesława Bieruta zastąpił Edward Ochab, stopniowo rezygnowano ze stalinowskich metod sprawowania władzy. Pisma „Po prostu” i „Nowa Kultura” publikowały artykuły, które krytykowały dotychczasowy ustrój, domagano się ukarania funkcjonariuszy odpowiedzialnych za zbrodnie tego okresu zwłaszcza UB[142]. W kwietniu 1956 roku grupa polskich intelektualistów wysłała do Rady Państwa list z prośbą o przestrzeganie praw człowieka i sprawiedliwości, wkrótce potem Sejm PRL uchwalił amnestię dla więźniów politycznych.

Powstanie poznańskie 1956[edytuj]

 Osobny artykuł: Poznański Czerwiec.
Protestujący w Poznaniu w czerwcu 1956 roku

Reform systemu domagały się też inne grupy społeczne, rosło niezadowolenie robotników. W czerwcu 1956 doszło do strajku robotników w Poznaniu[143]. Z robotnikami spotkał się minister przemysłu, wzywając do rozejścia się, robotnicy jednak 28 czerwca zorganizowali pikietę w centrum miasta. Pochód liczący sto tysięcy osób dotarł pod siedziby PZPR i Miejskiej Rady Narodowej. Część z protestujących zajęła więzienie, wypuszczając część więźniów. Do manifestacji doszło też na Międzynarodowych Targach Poznańskich, niektórzy protestujący zaatakowali urząd WUB, jednak tam funkcjonariusze oddali strzał w stronę protestujących. Żołnierze WP poparli protestujących, jednak gdy do miasta wkroczył oddział KBW doszło do rozbicia protestów, w wyniku czego zginęło 75 osób[144]. Protesty zostały potępione przez premiera Józefa Cyrankiewicza. Protesty te przyspieszyły jednak przemiany. Sygnałem zwycięstwa frakcji gomułkowskiej była rezygnacja Hilarego Minca[141]. Na VIII plenum Komitetu Centralnego PZPR przeprowadzono krytykę polityki partii w latach ubiegłych (tzw. kultu jednostki), I sekretarzem KC wybrano Władysława Gomułkę, a z Biura Politycznego usunięto Konstantego Rokossowskiego i Hilarego Minca – prominentnych stalinistów. Na protestach w całej Polsce dochodziło do pikiet popierających reformy i Gomułkę[145].

Odwilż gomułkowska 1956–1957[edytuj]

 Osobny artykuł: Odwilż gomułkowska.
Mowa Władysława Gomułki na Placu Defilad w Warszawie 24 października 1956 roku, początek odwilży

Na wieść o reformach w Polsce 19 października do Polski przylecieli Chruszczow, Mołotow i Iwan Koniew. Rząd ZSRR obawiał się, że reformy pójdą za daleko i w stronę stolicy zaczęły zmierzać oddziały Armii Radzieckiej, na morzu flota ZSRR szykowała się do pokazu siły w Gdańsku[146]. W odpowiedzi na radzieckie manewry, oddziały KBW zablokowały wszystkie drogi do Warszawy[146]. Gomułka uspokoił jednak Chruszczowa, obiecując mu że stosunki między PRL i ZSRR nie ulegną zmianie. Chruszczow wycofał się z wysyłania na stolicę Armii Radzieckiej, popierając program reform Gomułki. Dokonał się, poparty przez społeczeństwo, przełom polityczny (odwilż październikowa). Przyjęto program wykorzenienia kultu jednostki, częściowej modyfikacji systemu polityczno-ekonomicznego. Podjęto m.in. decyzje o ograniczeniu represji, rezygnacji z kolektywizacji rolnictwa, zwiększeniu zakresu swobód obywatelskich, modernizacji zarządzaniu gospodarką – powołaniu rad robotniczych. W okresie rządów Gomułki doszło do szybkiej – w porównaniu z resztą Europy Wschodniej – destalinizacji.

Efektem odwilży gomułkowskiej było uwolnienie z więzień wielu więźniów politycznych i internowań. Pod koniec lat 50. władza poszła na kompromis z Kościołem. Do końca roku zwolniono z więzień duchownych, przywrócono nauczanie religii w szkołach, wznowiono wydawanie „Tygodnika Powszechnego”. Zliberalizowano znacznie system, zwalniając z więzień ponad 35 000 skazanych, zrehabilitowano 1500 więźniów politycznych, wypuszczono większość skazanych za udział w wydarzeniach w Poznaniu. Rząd zaprzestał zagłuszania stacji zagranicznych nadających w języku polskim. Doszło także do zmian we władzach państwowych i wojskowych, odwołano z rządu ministrów stalinowskich, do pracy wrócili naukowcy i wojskowi represjonowani w okresie stalinowskim, doszło do procesów zbrodniarzy stalinowskich. Obywatele Polski ponownie mogli posiadać waluty innych krajów oraz surowce (złoto). Likwidacji uległy sklepy za żółtymi firankami przeznaczone dla rządzącej elity[147]. Do wojska wróciło wielu wcześniej zdegradowanych oficerów, ministrem obrony został Marian Spychalski, odwołano ministrów stalinowskich, po raz pierwszy w PRL dwóch ministrów było bezpartyjnych, ograniczono zagłuszanie zagranicznych stacji radiowych[148]. Odbudowano przedwojenny ruch harcerski wcześniej silnie podporządkowany wzorcom stalinowskim, w 1955 roku powstał Hufiec Walterowski[149]. Doszło do procesów funkcjonariuszy UB i skazano ich na kary więzienia, jednak dygnitarze nie zostali osądzeni. Większość skazanych za udział w Poznańskim Czerwcu zostało wypuszczonych, zrehabilitowano ofiary procesów politycznych[150].

W 1957 roku odbył się wybory, frakcja skupiona wokół Gomułki obiecała kontynuować reformy, do udziału w wyborach zachęcał Kościół katolicki. Front Narodowy został przekształcony we Front Jedności Narodu. Do parlamentu dostało się grono działaczy katolickich, wśród nich Jerzy Zawieyski, który wybrany został do Rady Państwa. Premierem został Józef Cyrankiewicz, marszałkiem Czesław Wycech, a przewodniczącym RP Aleksander Zawadzki. Po likwidacji stalinizmu likwidacji uległ ZMP, na którego miejscu zaczęły powstawać inne organizacje młodzieżowe. Zostały one włączone w skład ZSM. Do Polski zza granicy wróciło wielu emigrantów oraz intelektualistów i polityków[151]. Rząd Polski uzyskał od rządu ZSRR wydłużenie czasu na repatriację Polaków z terenów ZSRR. Do Polski powróciło 230 000 Polaków[152]. Po odkryciu złoży węgla brunatnego zbudowano kopalnie w Koninie i Turoszowie, rozbudowano Rybnicki Okręg Węglowy, a surowiec ten stał się najważniejszym towarem eksportowym. W latach 60. rozwijano wydobyci siarki i miedzi. W Płocku rozbudowano zakłady rafinerii ropy. W 1964 roku uruchomiano produkcję ropy naftowej w oparciu o ropę dostarczaną rurociągiem „Przyjaźń”[153]. Zaczęły powstawać pierwsze sklepy samoobsługowe (Supersamy). Rok 1956 uznawany jest za nieformalny początek powstania ruchu Znak, który reprezentowany był w sejmie przez koło o tej samej nazwie. W wyniku odwilży „Tygodnik Powszechny” powrócił w ręce działaczy katolickich[154].

Jednak już w 1957 rząd zaczął odchodzić od postulatów październikowych. Próby reformowania gospodarki w końcu lat 60., w warunkach rosnących dysproporcji i opóźnień, nie przyniosły oczekiwanych rezultatów (spadek tempa wzrostu dochodu narodowego, stagnacja płac realnych). W 1957 roku zamknięto pismo młodej lewicowej inteligencji „Po Prostu”. W listopadowym numerze tygodnik zaatakował prawicową organizację PAX i jej lidera Bolesława Piaseckiego oskarżając organizację o „uprawianie metod mafii” i „ślepy kult wodza”.

Plan Rapackiego[edytuj]

 Osobny artykuł: Plan Rapackiego.

2 października 1957 minister spraw zagranicznych Adam Rapacki w czasie Zgromadzenia Ogólnego ONZ zaproponował utworzenie na terenie Polski, NRD, RFN i Czechosłowacji strefy bezatomowej. Do przestrzegania reguł miały być zobowiązany cztery mocarstwa Francja, Wielka Brytania, USA i Związek Radziecki. Państwa te miały zobowiązać się do nieutrzymywania broni jądrowej w uzbrojeniu swoich wojsk stacjonujących na obszarze państw strefy, nieutrzymywania i nieinstalowania na obszarze państw strefy żadnego sprzętu ani urządzeń przeznaczonych do jej obsługi, w tym wyrzutni rakietowych[155]. Plan ten został zapamiętany jako plan Rapackiego. Trzy lata później Gomułka na łamach Zgromadzenia Ogólnego przedstawił propozycję zamrożenia zbrojeń nuklearnych na proponowanym w planie Rapackiego terytorium. Postulaty te doprowadziły do wzrostu znaczenia Polski na arenie międzynarodowej.

Mała stabilizacja lat 60.[edytuj]

Wiosną 1964 premier otrzymał tzw. List 34 przeciw cenzurze, autorów listu poparli studenci UW[156]. W tym okresie doszło do ponownego zaostrzenia stosunków władz politycznych z Kościołem. W latach 60. uchwalono kilka kluczowych aktów prawnych – Kodeks postępowania administracyjnego z 1960, Kodeks cywilny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy (oba z 1964) i Kodeks karny z 1969[157].

W liście otwartym[158], jaki w latach 60. do władz partyjnych skierowali Jacek Kuroń i Karol Modzelewski, wskazywali oni na oddalenie się od ideałów komunizmu oraz przejęcie państwa przez biurokratyczną elitę i nomenklaturę partyjną. Autorzy zwracali także uwagę na marnotrawstwo w przemyśle, spowodowane korupcją (kradzież surowców) i amotywującym systemem wynagrodzeń. Wskazywali także na konflikt między nędznymi warunkami życia klasy robotniczej oraz – rzekomo ich reprezentujących – członków PZPR:

  • w latach 1960–1962 płace wzrosły o 5%, a ceny do 12%, w związku z czym stopa życiowa rodzin znowu się obniżyła;
  • w 20% rodzin robotniczych spożycie mięsa pozostawało poniżej normy „ledwie wystarczającej” (3 kg tygodniowo), 34% pozostawało w zakresie tej normy, ale nadal poniżej normy „dostatecznej” i zaledwie 16% w jej granicach; jeszcze gorzej kształtowało się spożycie warzyw, ryb, owoców, masła i jaj;
  • w 10% rodzin przypadło poniżej 3 m² powierzchni mieszkalnej na osobę, w dalszych 19% rodzin od 3–4 m², a w 10% rodzin od 4–5 m² i w 13% rodzin 5–6 m²; łącznie 52% rodzin posiadało poniżej 6 m² powierzchni mieszkalnej na osobę;
  • ciepłą wodę bieżącą posiadało w mieszkaniu 1% badanych rodzin, zimną wodę bieżącą – 46% rodzin; ubikacje posiadało w domu mieszkalnym 25% rodzin, łazienki – 7% rodzin; na jednego członka badanych rodzin robotniczych przypadało średnio 0,3 łóżka;
  • 65% robotników chorowało na przewlekłe choroby (badania na rodzinach pracowników Warszawskiej Fabryki Motocykli).

Tysiąclecie Państwa Polskiego[edytuj]

„Mieszko i Dąbrówka”, srebrna moneta o nominale 100 zł, upamiętniająca Tysiąclecie Państwa Polskiego.
Arcybiskup Karol Wojtyła podczas uroczystej mszy św. w Krakowie 8 maja 1966 roku

Nasilenie konfliktu państwa z Kościołem katolickim nastąpiło w latach 1965–1966 (obchody Milenium chrztu Polski, orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich w sprawie pojednania obu narodów). Narastało niezadowolenie, głównie wśród inteligencji, z polityki społecznej i kulturalnej. W 1965 roku rozpoczęto przygotowania do obchodów millenium chrztu Polski, a więc tysiąclecia istnienia państwa polskiego. Zorganizowano obchody państwowe i kościelne, Kościół wysłał listy do biskupów w pięćdziesięciu sześciu krajach, informując o obchodach millenium. Do konfliktu na linii państwo-hierarchia Kościoła doszło, gdy biskupi polscy wystosowali orędzie do biskupów niemieckich. Rząd skrytykował ten krok jako przedwczesny. Z okazji jubileuszu Tysiąclecia Państwa Polskiego w latach 1959–1966 wybudowano 1400 nowoczesnych szkół tysiąclecia[159].

Rok 1965 ostatecznie doprowadził do odejścia od odwilży, z partii zostali usunięci młodzi marksiści na czele z Jackiem Kuroniem i Karolem Modzelewskim domagający się zmian w systemie państwa i przebudowy państwa w stylu socjalistycznym.

Marzec 1968[edytuj]

 Osobny artykuł: Marzec 1968.

W marcu 1968 rozbito studenckie demonstracje w Warszawie i Krakowie, które występowały przeciwko cenzurze i tłumieniu demokracji, a także w obliczu walki o wpływy między poszczególnymi frakcjami w PZPR, rozpętano krótkotrwałą kampanię antysemicką (wydarzenia marcowe). Wydarzenia te były reakcją na konflikt między Izraelem a Arabami. Arabowie traktowani byli przez narodową frakcję „partyzantów” jako sprzymierzeńcy państw bloku wschodniego, do Izraela natomiast podchodzono z dystansem, uważając go za zbyt prozachodni. Duża liczba funkcjonariuszy państwowych i wysoko postawionych oficerów Wojska Polskiego uznało zwycięstwo Izraela w wojnie sześciodniowej za zwycięstwo „naszych”. Nacjonalistyczna frakcja PZPR nazywana „partyzantami”, na czele których stał generał Mieczysław Moczar, uznała że może to zaszkodzić jedności państwa. Partyzanci uznali to za okazję do rozprawy z bardziej postępowymi frakcjami w partii. Do akcji „partyzantów” przyłączył się także PAX przedwojennego narodowego radykalisty Bolesława Piaseckiego. W tym okresie nastąpiły także zmiany w kierownictwie PZPR i władzach państwowych poprzez wyeliminowanie zwolenników liberalizacji systemu politycznego. W sierpniu 1968 jednostki Wojska Polskiego uczestniczyły w interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Dowodził nimi generał Florian Siwicki.

Normalizacja stosunków z RFN[edytuj]

 Osobny artykuł: Układ PRL-RFN.

Ocieplenie stosunków z RFN nastąpiło po zwycięstwie w wyborach w 1969 r. SPD Willy’ego Brandta. Wcześniej rząd RFN nie uznawał granic Polski, kwestionując polskość Ziem Zachodnich i Północnych, w atlasach i podręcznikach szkolnych RFN przedstawiało granice z 1938 roku. Willy Brandt postulował ocieplenie stosunków z sąsiadami, Polską i Czechosłowacją. Za początek pojednania na linii państwowej PRL i RFN uznaje się wizytę w Polsce kanclerza Willy’ego Brandta. 7 grudnia 1970 roku premier Cyrankiewicz i kanclerz Willy Brandt podpisali w imieniu PRL i RFN układ „O podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków”. RFN uznało zachodnią granicę Polski[160]. W czasie wizyty w Warszawie Brandt złożył hołd przy Pomniku Bohaterów Getta.

Bunt robotników Wybrzeża w 1970[edytuj]

Bunt robotników Wybrzeża w 1970 roku, tłum niesie zwłoki zabitego Zbyszka Godlewskiego (Janek Wiśniewski padł)
 Osobny artykuł: Grudzień 1970.

Po kolejnym kryzysie politycznym w grudniu 1970 i po pacyfikacji strajków na Wybrzeżu I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka został pozbawiony funkcji I Sekretarza[161]. Do protestów doszło w Trójmieście i w Szczecinie. Manifestacje w Trójmieście skończyły się atakiem na siedzibę PZPR i starciami z MO. Zamieszki i strajki zostały zdławione przez milicję. Do zamieszek doszło też w Szczecinie, gdzie protest przerodził się w atakach na KW PZPR[162]. Na VII plenum KC PZPR funkcję I sekretarza KC otrzymał Edward Gierek, dotychczasowy I sekretarz KW w Katowicach. Protesty ucichły jednak trwały dalej m.in. w Stoczni Gdańskiej, na miejsce przyjechał Edward Gierek, premier Jaroszewicz i minister Wojciech Jaruzelski. Delegacja ustąpiła z wcześniejszych żądań i wypracowała porozumienie. Do podobnej wizyty doszło też w Stoczni Gdańskiej, gdzie Edward Gierek przekonał robotników do odwołania strajku. 15 lutego 1971 roku rząd wycofał podwyżki cen[163].

Era Edwarda Gierka (1970–1980)[edytuj]

Edward Gierek, I sekretarz KC PZPR w latach 1970–1980
Piotr Jaroszewicz, generał Ludowego Wojska Polskiego, premier Polski Ludowej w latach 1970–1980
Warszawski Dworzec Centralny wybudowany w 1975 roku stanowił przykład modernizmu w architekturze inspirowanej Europą Zachodnią

Ekipa Gierka sformułowała nową politykę społeczno-gospodarczą, tzw. strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego wzrostu gospodarczego i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Władze promowały wtedy wszędzie, w mediach, pochodach i na defiladach hasło „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany wysokimi kredytami zagranicznymi, przejawił się we wzroście dochodu narodowego o ok. 60%, a płac realnych o ok. 40%. Edward Gierek zliberalizował gospodarkę oraz zreformował system polityczny w kraju. Nowe kierownictwo PZPR powołało komisję do zbadania przyczyn tragedii na Wybrzeżu[164]. Od 1972 Polacy jako jedyni w państwach bloku wschodniego mogli zakładać specjalne oprocentowane konta dolarowe w NBP. W 1972 utworzono sieć sklepów i kiosków walutowych „Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego” popularnie nazywana pewex-em. Sieć ta powstała z przekształcenia sieci sklepów dewizowych Banku Pekao, w sklepach tych można było za waluty wymienialne kupić towary, zarówno krajowe, jak i importowane. W latach 70. zrealizowano szereg nagłośnionych propagandowo, ważnych dla narodu inwestycji w tym odbudowa Zamku Królewskiego i Zamku Ujazdowskiego w Warszawie, budowa Trasy Łazienkowskiej, budowa Warszawskiego Dworca Centralnego i wybudowanie pierwszej w Polsce linii kolejowej dużych prędkości CMK (przystosowanej do jazdy z prędkością 250 km/h, czego nie wykorzystywano aż do 2013 roku, kiedy zakupiono pociągi dużych prędkości Pendolino). W podwarszawskim Konstantynowie zbudowano także najwyższy maszt radiowy na świecie o wysokości dwóch Wież Eiffla, dzięki czemu Polskie Radio można było odbierać na całym świecie.

W latach 70. XX wieku z powodu złych warunków bytowych społeczeństwa budowano masowo modernistyczne, prefabrykowane osiedla mieszkaniowe dzięki czemu zbudowano wtedy najwięcej mieszkań w historii Polski. Fabryki rozpoczęły produkcję samochodów marki FIAT w Bielsku-Białej, Tychach i Warszawie. Za rządów Gierka Polska uzyskała licencję na produkcję Fiata 126p popularnie nazywanego maluchem, montaż tego pojazdu w Polsce zakończyła się dopiero w 2000 roku, w Polsce powstało ponad 3 mln sztuk tego samochodu. Fabryka FSO na warszawskim Żeraniu produkowała także nowoczesne i duże rodzinne samochody Fiaty 125p i Polonezy, które były masowo sprzedawane do państw socjalistycznych, a także na Zachód. Oprócz tego rząd uzyskał licencję na produkcję m.in. silników Leylanda, czy autobusów Berliet. Zakup zachodnich licencji doprowadził do wzrostu produkcji towarów takich jak papier, węgiel, nawozy sztuczne, magnetofony, telewizory, maszyny i traktory. Szybki wzrost gospodarczy obkupiony był jednak łączną sumą 6 miliardów dolarów zadłużenia zaciągniętego w państwach zachodnich. Rozwijała się infrastruktura, zbudowano drogę szybkiego ruchu Katowice – Warszawa, kopalnie w Zagłębiu Lubelskim i Bełchatowie. Wybudowano rafinerię gdańską, Port Północny, walcownie w Nowej Hucie i Częstochowie, cukrownię w Łapach. Wybudowano elektrownie Kozienice i Dolna Odra[165]. W 1975 roku zbudowano w Bełchatowie największą elektrociepłownię węglową węgla brunatnego na świecie[166].

W 1974 r. uchwalono Kodeks pracy.

W 1971 roku PZPR i ZSL przyjęły wspólne, nowe wytyczne polityki rolnej. Zakładały one m.in. Wprowadzenie systemu powszechnej opieki zdrowotnej na wsi zbliżonej do tej w miastach, zapewnienie cen skupu produktów rolnych na poziomie opłacalnym z punktu widzenia rolników, zniesienie systemu obowiązkowych dostaw produktów rolnych na rzecz kontraktacji, rozluźnienie przepisów o normach obszarowych gospodarstw rolnych (odejście od zasady niemożności sprzedaży ziemi państwowej w ręce prywatne). Jednocześnie wprowadzono emerytury dla rolników bez następców na gospodarstwach. Postanowiono odejść od systemu reglamentacji węgla i pasz dla rolników indywidualnych. Tym samym stworzono model polityki rolnej całkowicie odbiegający od modeli przyjętych w innych krajach RWPG. W istotny sposób zwiększono nakłady na przemysł spożywczy (cukrownia w Łapach, zamrażalnia owoców w Płońsku, budowa nowoczesnych zakładów mięsnych przy pomocy wykonawców z USA i RFN oraz proszkowni mleka przy pomocy Włoch, wielki kompleks chemiczny w Policach produkujący m.in. nawozy budowany przez firmy francuskie, rozbudowa zakładów „Ursus” w celu produkcji ciągnika na licencji „Fergussona”). Opracowano program specjalizacji w rolnictwie (dogodna polityka kredytowa, ulgi podatkowe, pierwszeństwo w nabywaniu ziemi oraz wsparcie doradcze dla gospodarstw). W sadownictwie odniesiono wielkie sukcesy dzięki nowym technikom upraw promowanym przez Instytut Sadownictwa w Skierniewicach. Stworzono od podstaw fermową hodowlę drobiu. Efektem polityki rolnej był istotny postęp w rolnictwie w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych. W latach 1971–1975 produkcja rolna wzrosła o 22 procent (produkcja zwierzęca zwiększała się corocznie o 7,8 procent, pogłowie trzody chlewnej zwiększyło się o 60 procent, skup wieprzowiny zwiększył się o 80 procent a wołowiny o 50 procent, skup mleka o 52 procent, prawie dwukrotnie zwiększyła się produkcja drobiu). Liczba ciągników w rolnictwie podwoiła się. Zużycie nawozów sztucznych wzrosło o 43 procent. Jednocześnie nastąpiło całkowite oderwanie cen detalicznych żywności od kosztów produkcji. Stałe i niskie ceny żywności oraz relatywnie szybki wzrost dochodów ludności spowodował powstanie rynku producenta i wzrost dotacji budżetowych do produkcji rolnej w miarę jej intensywnego wzrastania. Załamanie wzrostu produkcji rolnej nastąpiło w 1975 roku przy wciąż wzrastających potrzebach konsumpcyjnych. Zaczęto ograniczać eksport produktów rolnych by nasycić rynek wewnętrzny co spowodowało zmniejszenie nakładów na unowocześnianie rolnictwa i wzrost wydatków dewizowych na import żywności i pasz. Dodatnie przez cały okres powojenny saldo w handlu zagranicznym żywnością po raz pierwszy stało się ujemne[167].[potrzebny przypis]

Pierwsze znamiona kryzysu gospodarczego[edytuj]

 Osobny artykuł: Zadłużenie zagraniczne PRL.
Kartki na cukier, wprowadzone w 1976 roku

Przyczyną załamywania się polityki gierkowskiej po 1975 r. było niepodjęcie reform politycznych i gospodarczych, wysoka akumulacja dochodu narodowego, zadłużenie zagraniczne. Załamanie to spowodowało uchwalenie zmian w konstytucji i wystąpienia robotnicze w czerwcu 1976 (m.in. w Radomiu i Ursusie). 10 lutego 1976 roku Sejm uchwalił zmiany w konstytucji, które m.in. wprowadzały sojusz z ZSRR i tzw. kierowniczą rolę PZPR jako konstytucyjne zasady ustrojowe państwa. Od głosu wstrzymał się jedynie poseł katolicki Stanisław Stomma, usunięty następnie ze składu Sejmu[168]. Zmiany zostały skrytykowane przez intelektualistów, a do władz skierowany został tzw. list 59, który krytykował zmiany w konstytucji, powołując się na podpisany przez Polskę w 1975 roku Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W następnych latach narastającemu kryzysowi politycznemu i gospodarczemu (w 1979 spadek dochodu narodowego – pierwszy raz po wojnie) towarzyszyła tzw. propaganda sukcesu. Decydujący wpływ na rezygnację Gierka miały wydarzenia w latach 1976 i 1980, porównywane czasem do roku 1970, który przyśpieszył odejście od władzy Władysława Gomułki.

Początek opozycji demokratycznej, Czerwiec 1976[edytuj]

Zniszczenia po walkach ulicznych w czasie protestów robotniczych w Radomiu w 1976 roku
Pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, msza św. na Placu Zwycięstwa w Warszawie w 1979 roku

Relatywnie liberalny okres rządów Gierka tolerował po 1976 powstanie i działalność zorganizowanej opozycji na czele której stali w dużej części młodzi działacze wykluczeni z PZPR w 1965 roku i intelektualiści katoliccy skupieni wokół pisma „Znak”. Na początku 1976 roku powstała pierwsza tajna organizacja opozycyjna Polskie Porozumienie Niepodległościowe[169]. Po strajkach w czerwcu 1976 roku powołano Komitet Obrony Robotników, który stawiał sobie za cel obronę pracowników[170]. Wkrótce powstała też pierwsza opozycyjna partia polityczna Konfederacja Polski Niepodległej i Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Powstawać zaczęły Wolne Związki Zawodowe wydające własne pismo „Robotnik”, inne opozycyjne pisma wydawała Niezależna Oficyna Wydawnicza („Nowa”). Opozycjoniści początkowo nękani rewizjami i aresztowaniami w lutym 1977 zostali zwolnieni z więzień, a w lipcu ogłoszono amnestię[171]. W październiku 1978 roku papieżem wybrany został dotychczasowy arcybiskup metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła, jako Jan Paweł II. W czerwcu 1979 roku papież odbył pielgrzymkę do Polski, która zgromadziła publicznie rzesze wiernych[172]. Represje Służby Bezpieczeństwa wobec działaczy opozycji trwały z różnym natężeniem do porozumień sierpniowych, kończących falę masowych strajków robotniczych latem 1980 roku (porozumienia przewidywały zwolnienie wszystkich aresztowanych).

Polska stała się krajem tranzytowym dla arabskich grup terrorystycznych, takich jak Hezbollah czy Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, które za pośrednictwem Polski transferowały broń lub wykorzystywały ją jako bazę dla swoich przywódców[173]. W Polsce w latach 80. przebywali Ilich Ramírez Sánchez, Abu Abbas[174] oraz współautorzy masakry w Monachium sprzed ośmiu lat – Abu Nidal (do 1987 roku)[175] i Abu Daoud (na którego w 1981 roku dokonano w Warszawie nieudanego zamachu)[176].

Strajki 1980 roku i powstanie „Solidarności”[edytuj]

Brama Stoczni Gdańskiej w czasie strajku w sierpniu 1980 roku

Wraz z narastającym zadłużeniem oraz oderwaniem się cen produktów od kosztów ich wytwarzania co powodowało pustoszenie rynku towarów konsumpcyjnych sytuacja gospodarcza Polski pogarszała się. Nowy rząd pod kierownictwem Edwarda Babiucha rozpoczął politykę oszczędności i dyscyplinowania wydatków budżetowych[177]. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżkę cen żywności. Były to bezpośrednie impulsy do wybuchu pokojowo przebiegającego buntu społecznego. Strajki robotnicze wybuchły w lipcu 1980 w Żyrardowie i Lublinie. Rząd przystał na żądania płacowe strajkujących. Sytuacja uspokoiła się a Edward Gierek udał się na urlop na Krym. W połowie sierpnia strajki wybuchły na Wybrzeżu, obejmując stopniowo cały kraj, łącznie z kopalniami węgla na Górnym Śląsku. Wydarzenia tamtego okresu historii Polski określa się mianem Sierpnia 1980. 14 sierpnia wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej w Gdańsku. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który zrzeszał strajkujące zakłady na terenie całej Polski. Żądania strajkujących z początku o charakterze ekonomicznym z czasem dotyczyły również spraw ogólnospołecznych. Najbardziej dalekosiężnym było żądanie wolnych związków zawodowych. Efektem strajków były Porozumienia sierpniowe podpisane w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu-Zdroju.

Próba sił władz i „Solidarności” 1980–1981, kryzys gospodarczy[edytuj]

We wrześniu 1980 roku, na VI Plenum PZPR, pod presją wydarzeń zmuszony do ustąpienia został I sekretarz KC Edward Gierek po zawale serca odsunięty od władzy, którego na tym stanowisku zastąpił Stanisław Kania. W partii tworzyły się różne frakcje, które albo przyjmowały twarde stanowisko, licząc na interwencję radziecką dla stłumienia kontrrewolucji lub bardziej umiarkowane, które liczyły na stopniowe „obłaskawienie” i demontaż tworzącej się opozycji społecznej. W pewnej fazie akcji strajkowej robotnicy uzyskali znaczące poparcie ze strony grupy dysydentów głównie związanych z KOR-em. Doradcami Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (MKS) w Gdańsku byli między innymi: Lech Kaczyński, Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki, Andrzej Wielowieyski.

Lech Wałęsa, przywódca strajku w Stoczni Gdańskiej, pierwszy przewodniczący NSZZ „Solidarność” w 1980 roku

Okres od powstania i rejestracji związku zawodowego „Solidarność” do wprowadzenia stanu wojennego był bardzo burzliwy. Był to okres wytężonej aktywności społecznej i politycznej milionowych rzesz Polaków, który zaowocował powstaniem szerokiego, obejmujące różne warstwy środowiska, ruchu społecznego skupionego wokół Solidarności. Było to gremialne przeciwstawienie się systemowi komunistycznemu. W zdecydowanej większości zakładów pracy (oprócz jednostek zmilitaryzowanych) powstawały komórki wolnych związków zawodowych, a prorządowe związki zostały spychane na dalszy plan. Wkrótce powstała „Solidarność Rolnicza”, a także reprezentacja środowisk studenckich – „Niezależne Zrzeszenie Studentów” (NZS).

Władze próbowały przeciwdziałać i hamować rozwój opozycji. Działacze byli aresztowani, nasilała się propaganda skierowana przeciw Solidarności. Po stronie związku też pojawiały się grupy niewahające się przed konfrontacją. W okresie napięcia, bliskiego konfrontacji 10 listopada 1980 doszło do rejestracji NSZZ „Solidarność”. Powstał Tygodnik Solidarność, którego pierwszym redaktorem naczelnym został Tadeusz Mazowiecki. Prawdopodobnie grudzień 1980 był pierwotnym terminem wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Dzięki osobistym naciskom Zbigniewa Brzezińskiego administracja Jimmy’ego Cartera ostrzegła ZSRR, że takie działanie spotka się z natychmiastową ripostą USA. Nieco wcześniej odbyła się druga część Plenum KC, na którym zdecydowano o zwołaniu nadzwyczajnego zjazdu PZPR.

11 lutego 1981 generał Wojciech Jaruzelski, minister obrony narodowej, objął także stanowisko premiera. W Sejmie apelował w swoim wystąpieniu o 90 spokojnych dni. 17 marca 1981 w kraju i przy polskich granicach przeprowadzono ćwiczenia wojsk Układu Warszawskiego Sojuz-81, a rząd przyjął kurs konfrontacyjny wobec Solidarności. Miała miejsce tzw. prowokacja bydgoska. Siły milicji pobiły trzech działaczy Solidarności (m.in. Jana Rulewskiego). Władze związku zażądały wyjaśnienia przyczyny i przebiegu zajść, grożąc przeprowadzeniem strajku generalnego. W wyniku mediacji prymasa Stefana Wyszyńskiego doszło do spotkania Lecha Wałęsy i wicepremiera Rakowskiego. Zawarto porozumienie, które mówiło, że Solidarność odwołała strajk.

W marcu 1981 rząd gen. Jaruzelskiego przestał spłacać kapitał i odsetki od kredytów zaciągniętych w ok. 360 bankach w państwach Europy Zachodniej należących do Klubu Paryskiego. Łączna wysokość należności z tego tytułu wynosiła ok. 3 mld dolarów. We wrześniu delegacji rządowej udało się osiągnąć z wierzycielami porozumienie, które przewidywało odroczenie 95% płatności do końca 1988 roku[178]. Łączne zadłużenie zagraniczne PRL w tym okresie wynosiło 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliarda USD)[179][180]. W związku z niedoborami podstawowych produktów spożywczych i lekarstw Polonia, liczne organizacje charytatywne oraz organizacje rządowe z Europy Zachodniej organizowały pomoc dla Polski, przekazywaną zarówno kanałami rządowymi (Ministerstwo Zdrowia), jak i społecznymi (Caritas, parafie, „Solidarność”). Szacunkowa skala tej pomocy przekazanej w samym 1981 roku rozkładała się następująco:

  • Europejska Wspólnota Gospodarcza przekazała rządowi PRL szereg produktów spożywczych w cenach o 15% niższych od rynkowych i na kredyt: od masła (40 tys. ton) po pszenicę (100 tys. ton), a także mleko w proszku, mleko odtłuszczone, sery, wołowina, wieprzowina, jęczmień, owies, żyto, ryż, cukier, oliwa, rzepak;
  • RFN – głównie w postaci zbiórek pieniędzy od parafian kościołów katolickich i ewangelickich udało się zebrać ok. 50 mln marek niemieckich; środki te zostały przekazane przez szereg organizacji społecznych, w tym Polski Czerwony Krzyż i organizacje kościelne; dodatkowo osoby prywatne z RFN przy pomocy paczek pocztowych przesłały do Polski produkty spożywcze i lekarstwa o wartości szacowanej na 20 mln marek; ok. 20% środków zostało przeznaczone na zakup lekarstw, których w tym okresie w Polsce dramatycznie brakowało;
  • Francja – poza Stanami Zjednoczonymi była krajem, który udzielił rządowi PRL największego wsparcia finansowego i na najkorzystniejszych warunkach finansowych; pomoc organizowana przez społeczeństwo obejmowała 1,9 mln franków oraz 364 tony żywności, głównie przeznaczonej dla dzieci, przekazanej przez Polonię francuską, 3 mln franków przekazane przez organizacje katolickie oraz pomoc nieznanej wielkości przekazaną przez związki zawodowe;
  • Wielka Brytania – pomoc płynącą do Polski i organizowaną głównie przez organizacje katolickie szacuje się na 2 mln funtów rocznie;
  • Szwecja – rząd i społeczeństwo szwedzkie przekazywało pomoc za pośrednictwie organizacji charytatywnych takich jak Szwedzki Czerwony Krzyż i „Ratujcie dzieci”; SCK przekazał dary, głównie lekarstwa, o łącznej wartości 5 mln koron; organizacje społeczne zebrały łącznie ok. 4,5 mln koron; znaczna część tej pomocy została przeznaczona dla polskich domów dziecka oraz 30 tys. rodzin w szczególnie trudnej sytuacji finansowej;
  • Włochy – przekazały produkty żywnościowe o łącznej wartości 6 mln dolarów;
  • Polonia szwajcarska przekazała ok. 100 ton żywności i lekarstw o wartości 2 mln franków szwajcarskich; Polonia Afryki Południowej przekazała ok. 7 tys. randów; Polonia australijska – ok. 5,5 mln dolarów australijskich; Polonia kanadyjska – ok. 600 tys. dolarów;
  • ZSRR udzielił Polsce szeregu korzystnie oprocentowanych kredytów[181].
Stanisław Kania, I sekretarz KC PZPR w latach 1980–1981
Wojciech Jaruzelski I sekretarz KC PZPR w latach 1981–1989, przewodniczący Rady Państwa PRL w latach 1985–1989, prezydent PRL w 1989 roku, premier PRL w latach 1981–1985

W kwietniu Jaruzelski i Kania udali się z wizytą do Moskwy. 7 kwietnia w kraju zakończyły się manewry Sojusz 81, ale radziecka obecność wojskowa w Polsce była poważnym zagrożeniem stłumienia siłą ruchu solidarnościowego. 12 maja 1981 zarejestrowano Niezależny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych Solidarność. Była to organizacja reprezentująca interesy rolników indywidualnych. Wywalczyli oni konstytucyjne zagwarantowanie prawa do indywidualnej własności ziemi.

IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 potwierdził impas polityczny rządzącej partii i jej niezdolność do zasadniczych reform społeczno-gospodarczych – oczekiwanej przez „Solidarność” demokratyzacji ustroju politycznego i racjonalizacji zasad centralnie sterowanej gospodarki nakazowo-rozdzielczej. W październiku 1981 I sekretarzem KC PZPR po dymisji wybranego w lipcu Stanisława Kani został Wojciech Jaruzelski.

Stan wojenny[edytuj]

13 grudnia 1981 Rada Państwa nielegalnie (nawet w rozumieniu prawa PRL, gdyż nie mogła podejmować decyzji w trakcie sesji Sejmu) wprowadziła stan wojenny na obszarze całego kraju. Ukonstytuowała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, której przewodniczącym został gen. Wojciech Jaruzelski.

Czołgi T-55 na ulicach w czasie stanu wojennego
Atak członków plutonu specjalnego ZOMO ubranych po cywilnemu na pokojową manifestację zorganizowaną przez KPN 3 maja 1987 na Wawelu

W 2006 Instytut Pamięci Narodowej oszacował liczbę ofiar śmiertelnych stanu wojennego (w okresie od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983), które poniosły śmierć (głównie śmiertelne postrzały i pobicia) podczas strajków i manifestacji na 56 osób. Z kolei w 1991 Nadzwyczajna Komisja Sejmowa do zbadania działalności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ustaliła, że na skutek działań funkcjonariuszy MSW od wprowadzenia stanu wojennego do 1989 roku miało miejsce nie mniej niż 91 udokumentowanych przypadków zgonów[182]. Jest możliwe, że całkowita liczba ofiar śmiertelnych sięga ponad 100 osób[183] (nie wyjaśniono ok. 90 przypadków tajemniczych morderstw politycznych dokonanych przed i po 1989[184]). Jednym z najbardziej znanych zabójstw na tle politycznym było dokonane w 1984 przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa morderstwo ks. Jerzego Popiełuszki.

W styczniu 1983 stan wojenny został zawieszony. Do tej decyzji przyczyniła się mała skala protestów społecznych zapowiadanych przez podziemna „Solidarność” na 10 listopada 1982 roku[185]. 14 listopada 1982 roku zwolniono z internowania Lecha Wałęsę.

22 lipca 1983 Rada Państwa ogłosiła zniesienie stanu wojennego.

Stosunki Państwo – Kościół w latach 1980–1989[edytuj]

Po strajkach w sierpniu 1980 roku wprowadzono w TVP transmisje z mszy świętej. Władze dopuściły również do kolportowania na terenie kraju watykańskiego „Osservatore Romano”. Zasady planowania i realizacji budowy kościołów przeszły z właściwości władz centralnych do władz terenowych. Na terenach zakładów pracy urządzano kapliczki, powszechnym stał się zwyczaj święcenia sztandarów związkowych, księża organizowali msze święte dla strajkujących robotników.

W grudniu 1980 roku Przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński wziął udział w mszy świętej z okazji odsłonięcia w Gdańsku pomnika ku czci poległych w toku wydarzeń z grudnia 1970 roku. Na jesieni 1981 roku przebywający w Rzymie prymas Glemp bez konsultacji ze stroną państwową zaprosił papieża Jana Pawła II do złożenia wizyty w Polsce.

W listopadzie 1981 roku władze państwowe zaproponowały powołanie Rady Porozumienia Narodowego w skład której wejść mieli reprezentanci władz, „Solidarności” i Kościoła katolickiego. Propozycja została odrzucona przez „Solidarność”.

13 grudnia 1981 roku po północy na polecenie gen. Wojciecha Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu wojennego członek Biura Politycznego PZPR i współprzewodniczący ze strony rządowej Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu Kazimierz Barcikowski poinformował prymasa Polski Józefa Glempa w toku bezpośredniej rozmowy w rezydencji prymasa na ul. Miodowej. Jeszcze tego samego dnia prymas Glemp wygłosił w Częstochowie kazanie do młodzieży w którym zaapelował o o zachowanie spokoju. Wezwał młodzież do zachowania życia w imię działań dla dobra ojczyzny. Wieczorem podczas kolejnego kazania w Warszawie apelował o realizm i zaniechanie myśli o walce bratobójczej. Jednocześnie 15 grudnia Rada Główna Episkopatu Polski przyjęła komunikat żądający w ostrych słowach od władz zaprzestania represji związanych ze stanem wojennym. Na apel władz w związku z napiętą sytuacją w kraju władze kościelne zgodziły się na nieodczytywanie komunikatu z ambon w kościołach[186].

Kapelan NSZZ „Solidarność” ks. Jerzy Popiełuszko, w czasie jednej z Mszy za Ojczyznę w 1983 roku

W trakcie stanu wojennego w kręgach zarówno władzy jaki Kościoła rozważano pomysł przeniesienia Lecha Wałęsy z rządowego ośrodka internowania do miejsca odosobnienia znajdującego pod opieką Kościoła. Pomysł zarzucono, ale przedstawiciele Kościoła otrzymali zgodę na stały kontakt z Wałęsą. Na wniosek Kościoła władze zdecydowały się na zwolnienie z internowania m.in. matek wychowujących dzieci i osób z kłopotami zdrowotnymi.

Jeszcze w stanie wojennym Kościół uzyskał zgodę na powołanie sieci instytucji dobroczynnych zastępujących „Caritas”, która to organizacja znajdowała się poza kontrolą władz Kościoła (władze państwowe nie zgodziły się na zwrot nazwy „Caritas” Kościołowi). Napływające z Zachodu dary na rzecz Kościoła zostały zwolnione z opłat celnych i były przekazywane zarówno internowanym, którym zapewniono opiekę religijną, jak i były rozdawane wiernym w kościołach w całym kraju.

W marcu 1982 roku władze kościelne poinformowały stronę państwową, iż życzyłyby sobie aby wizyta Papieża w ojczyźnie odbyła się w sierpniu 1982 roku w związku z przypadającą wtedy 600 rocznicą obecności obrazu Madonny na Jasnej Górze. Władze państwowe uznały, że wizyta w tym terminie w związku z napięciami w kraju jest nie wskazana i zapowiedziały, że wizyta może dojść do wniosku w roku następnym. Kościół zaproponował zatem by wizyta miała miejsce w maju aby Papież mógł wziąć udział w uroczystościach ku czci św. Stanisława, co spotkało się z odmową strony państwowej argumentującej,że św. Stanisław reprezentuje symbolicznie walkę między władzą kościelna a świecką. W sierpniu 1982 roku władze kościelne zażądały również od władz państwowych zgody na działanie kościelnej fundacji, która z pieniędzy pozyskanych na Zachodzie miała pomagać indywidualnemu rolnictwu w Polsce.

Reakcją prymasa Glempa na rozwiązanie „Solidarności” przez władze w październiku 1982 roku było demonstracyjne odwołanie wizyty w Rzymie na uroczystościach beatyfikacji Maksymiliana Kolbego. Z tego samego powodu Jan Paweł II odmówił przyjęcia delegacji władz PRL reprezentującej kraj na tych uroczystościach.

W czerwcu 1983 roku, w okresie zawieszenia stanu wojennego miała miejsce pielgrzymka Jana Pawła II do Polski w trakcie której doszło do spotkań papieża zarówno z gen. Wojciechem Jaruzelskim, jak i prywatnie z Lechem Wałęsą.

19 października 1983 r. Gen. Kiszczak spotkał się z arcybiskupem Dąbrowskim przekonując: "Jesteśmy gotowi rozmawiać z Kościołem. Macie przecież także rozsądnych ludzi, takich jak Siła – Nowicki, Olszewski, Wielowiejski, Chrzanowski, gdyby Ci chcieli się zaangażować."[187]..

W 1984 roku miał miejsce konflikt w szkole w Miętnem gdzie uczniowie zażądali wywieszenia krzyży w klasach. W tym też roku księża wstrzymali się od wzięcia udziału w wyborach do rad narodowych do których bojkotu wzywała podziemna „Solidarność”. W październiku 1984 roku oficerowie Służby Bezpieczeństwa zamordowali księdza Jerzego Popiełuszkę. W jego pogrzebie z ramienia rządu brał udział przewodniczący PAX Zenon Komender[188].

W maju 1986 roku doszło do spotkania Prymasa Glempa z członkiem BP PZPR Hieronimem Kubiakiem. Glemp zachęcając do kompromisu stwierdzał "Rozumiem, że nie można rozmawiać z Wałęsą, ale są przecież inni ludzie, bardzo różni i podzieleni. Brak rozmów i zbyt globalny stosunek do "Solidarności" ułatwia działanie skrajnej opozycji, bo wszyscy traktowani są tak samo."[189].

W czerwcu 1987 roku miała miejsce trzecia pielgrzymka Jana Pawła II do Polski. W trakcie tej pielgrzymki Papież dwukrotnie spotkał się z gen. Jaruzelskim z tym,że drugie spotkanie tuż przed wylotem na lotnisku w Warszawie odbyło się z inicjatywy strony kościelnej. Po wizycie Papieża przyspieszono prace nad normalizacją stosunków państwo – Kościół. Odmrożono pochodzący z 1983 roku projekt ustawy o wzajemnych relacjach opracowany przez Komisje Wspólną Rządu i Episkopatu. Stopniowo znoszono obostrzenia dotyczące posługi religijnej dla poszczególnych środowisk. Dotyczyło to m.in. duszpasterstwa więźniów i chorych w szpitalach. Zostały zliberalizowane przepisy dotyczące praktyk religijnych młodzieży na zorganizowanych koloniach i wakacjach, które przez długie lata były przyczyną konfliktów. Zostały na nowo uregulowane kwestie służby kapelanów wojskowych i dostępności praktyk religijnych dla żołnierzy. W roku 1988 objęto duchownych powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego. Wyrażono zgodę na przyznanie praw kościelnych Państwowej Akademii Teologii Katolickiej.

W 1987 roku gen. Jaruzelski składając oficjalną wizytę w Rzymie został przyjęty na audiencji przez Jana Pawła II.

W 1989 roku PRL nawiązała pełne stosunki dyplomatyczne z Watykanem. W tym też roku w maju została uchwalona ustawa o stosunkach państwa z kościołem katolickim kończąc proces oficjalnego kompleksowego unormowania wzajemnych relacji[190].

Liberalizacja systemu[edytuj]

Jeszcze przed zniesieniem stanu wojennego oraz po jego zniesieniu próbowano realizować koncepcję frontu porozumienia narodowego, tworząc struktury Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (PRON).

Od 1982 wprowadzano nieskutecznie reformę gospodarczą.

W 1983 powstały nowe związki zawodowe, w listopadzie 1984 powołano Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych, którego szeregi szybko osiągnęły niemal 5 milionów członków. W tym czasie podziemna opozycja liczyła nie więcej niż 24 tys. aktywistów i sympatyków[191]..

Dokonywano też zmian systemu politycznego funkcjonowania państwa, m.in. w 1982 powołano Trybunał Stanu, w 1985 – Trybunał Konstytucyjny, w 1987 utworzono urząd Rzecznika Praw Obywatelskich.

17 lipca 1986 roku władze ogłosiły amnestię dla więźniów politycznych (115 osób). Zwolniono 41 skazanych, 74 tymczasowo aresztowanych, wobec 100 osób umorzono postępowanie.

10 października 1986 roku Lech Wałęsa zaapelował do władz USA o zniesienie sankcji gospodarczych nałożonych na Polskę po wprowadzeniu stanu wojennego.

18 października 1986 roku K. Barcikowski i S. Ciosek spotkali się z przedstawicielami środowisk katolickich A. Święcickim, J. Turowiczem i A. Wielowiejskim. Tematem rozmowy była m.in. propozycja władz by Lech Wałęsa wszedł do Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa gen. Jaruzelskim. Inicjatywa nie odniosła sukcesu.

6 grudnia 1986 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa gen. Jaruzelskim. W skład Rady wchodzili przedstawiciele frakcji liberalnej we władzach (m.in. W. Baka, St. Kwiatkowski, Z. Sadowski), katolików świeckich (m.in. J. Auleytner, A. Święcicki, K. Skubiszewski, W. Siła – Nowicki, J. Zabłocki) a także ludzie kultury (m.in. K. Dejmek, A. Gieysztor, W. Myśliwski, J. Szczepański, J. Trela).

Już w 1986 roku władze brały pod uwagę możliwość budowy koncesjonowanej opozycji w oparciu o środowiska katolików świeckich oraz wykorzystanie hierarchii kościelnej jako gwaranta "niekonfrontacyjności" tego procesu[192].

Strajki w 1988[edytuj]

 Osobny artykuł: Strajki w Polsce 1988.
Mieczysław Rakowski, I sekretarz KC PZPR w latach 1989–1990, premier PRL w latach 1988–1989

Począwszy od 1986 r. nastąpił również nawrót kontestacji ulicznych ruchu Pomarańczowej Alternatywy, który poprzez swoje barwne happeningi ośmieszał reżim i przełamywał w obywatelach barierę strachu spowodowaną stanem wojennym. W kwietniu i sierpniu 1988 nastąpiła kolejna fala strajków. W tej sytuacji zostały podjęte zakulisowe negocjacje przedstawiciela władz, gen. Czesława Kiszczaka z oficjalnie osobą prywatną, a faktycznie przywódcą opozycji Lechem Wałęsą. Negocjacje zostały zamrożone po zmianie rządu, powołaniu na premiera Mieczysława Rakowskiego i ogłoszeniu przez niego likwidacji Stoczni Gdańskiej im. Lenina. W sytuacji impasu zaktywizowali się działacze Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych (OPZZ) wraz z jego przewodniczącym, Alfredem Miodowiczem, który nieoczekiwanie uzyskał akceptację na debatę telewizyjną z dalej uznawanym za osobę prywatną Lechem Wałęsą. Debata odbyła się 30 listopada 1988. W odczuciach Miodowicz choć nie był już członkiem władz PZPR reprezentował władze, a Wałęsa – opozycję. Debata zademonstrowała przygotowanie Wałęsy (doradzał mu znany dziennikarz telewizyjny Andrzej Bober) oraz bezbarwność jego adwersarza, co w odbiorze społecznym jednoznacznie było uznane za zwycięstwo opozycji. Wydarzenie to spowodowało powrót do negocjacji.

Negocjacje Okrągłego Stołu[edytuj]

Gen. Czesław Kiszczak, premier PRL w 1989 roku, minister spraw wewnętrznych PRL od 1981 roku

Podczas kolejnych spotkań ministra spraw wewnętrznych, Czesława Kiszczaka i Lecha Wałęsy w Magdalence opracowano postulowaną koncepcję dialogu przedstawicieli opozycji, władz oraz Kościoła katolickiego – negocjacje Okrągłego Stołu, którego obrady, trwające od lutego do kwietnia 1989 zakończyły się podpisaniem porozumienia. X plenum KC PZPR, trwające od listopada 1988 do stycznia 1989 poparło formę pluralizmu politycznego i społecznego. Istotnym elementem porozumienia było uzgodnienie pewnych zmian ustrojowych w postaci reaktywowania Senatu, przywrócenia urzędu Prezydenta i przeprowadzenia częściowo wolnych wyborów do Sejmu (z 460 mandatów, 35% dla strony obywatelskiej, jak nazwano opozycję i 65% dla strony rządowej, czyli PZPR wraz z ZSL i SD) oraz całkowicie wolne do Senatu (100 mandatów). Przygotowania do wyborów były bardzo intensywne, opozycja apelowała o skreślanie tzw. listy krajowej strony rządowej, co miało na celu demonstrację i osłabienie strony rządowej.

Wybory do Sejmu Kontraktowego 4 czerwca 1989[edytuj]

4 czerwca 1989 odbyły się wybory do Sejmu i Senatu, zakończone zwycięstwem kandydatów wysuniętych przez Komitet Obywatelski „Solidarność” – zdobyli oni 35% mandatów do Sejmu oraz 99 mandatów do Senatu (1 mandat zdobył kandydat niezależny, pilski przedsiębiorca Henryk Stokłosa). Jednocześnie powstała sytuacja kryzysu konstytucyjnego, gdyż przedwyborcze apele strony obywatelskiej o skreślanie listy krajowej równie nieoczekiwanie spowodowały, że praktycznie w całości lista ta przepadła, co uniemożliwiało ukonstytuowanie się Sejmu. W tej sytuacji uzgodniono zmianę reguł w trakcie gry, czyli zmianę ordynacji i przeprowadzenie drugiej tury wyborów. Jednocześnie nowa sytuacja spowodowała szybkie odchodzenie opozycji od ustaleń Okrągłego Stołu, czego wyrazicielem stał się redaktor naczelny „Gazety Wyborczej” Adam Michnik w artykule z 3 lipca 1989 – „Wasz prezydent, nasz premier”. Sprawująca dotychczas władzę koalicja polityczna (dysponująca zagwarantowaną w porozumieniu Okrągłego Stołu przewagą w parlamencie) doprowadziła do wyboru prezydenta – Wojciecha Jaruzelskiego (przewagą jednego głosu, za sprawą prawdopodobnie wstrzymania się od głosu posła OKP Andrzeja Wielowieyskiego) i premiera – Czesława Kiszczaka; ten ostatni nie zdołał sformować rządu. W sierpniu 1989 ukształtował się sojusz polityczny (KO „S”, ZSL, SD), w którego wyniku powołano nowy rząd z Tadeuszem Mazowieckim na czele i z udziałem przedstawicieli PZPR.

Zmiana nazwy państwa w 1989[edytuj]

Jako datę kończącą okres Polski Ludowej można przyjąć 29 grudnia 1989, dzień uchwalenia ustawy o zmianie Konstytucji PRL, w której m.in. zmieniono nazwę państwa na Rzeczpospolitą Polską (weszła w życie 31 grudnia 1989), bądź datę 4 czerwca 1989 – datę pierwszych, częściowo wolnych wyborów (data taka jest związana też z wygłoszonym nieoczekiwanie 28 października 1989 w Dzienniku TVP oświadczeniem Joanny Szczepkowskiej „Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm” – oświadczenia przyjętego wówczas niejednoznacznie, a po latach uznawanego za symboliczne).

Transformacja ustrojowa[edytuj]

W latach 1989–1991 jako efekt działań politycznych, państwo to uległo przekształceniu w demokratyczną Rzeczpospolitą Polską, określaną jako III Rzeczpospolita.

Ustrój[edytuj]

Wikiźródła Tekst Konstytucji PRL na Wikiźródłach

Było to państwo o niedemokratycznym ustroju politycznym dyktatury monopartyjnej za formalną fasadą instytucji demokratycznych o różnej formie represji, w zależności od okresu od autorytarnego do totalitarnego. Kwestia określenia ustroju społecznego PRL jest sporna – według Konstytucji była to demokracja ludowa, dążąca do „urzeczywistnienia wielkich idei socjalizmu”, zaś statut PZPR odwoływał się do „idei komunizmu” i „nauki marksizmu-leninizmu”.

Państwo totalitarne w Polsce stworzyła Polska Partia Robotnicza, co wynikało z przyjęcia przez komunistów w Polsce marksizmu w wersji leninowskiej i stalinowskiej. Wobec zmiany w końcu roku 1948 polityki ZSRR wobec państw satelickich i przyjęciu formuły tak zwanej demokracji ludowej, nastąpiła pełna stalinizacja ustrojów wewnętrznych państw Europy Środkowo-Wschodniej, obejmująca odrzucenie fasady rządów koalicyjnych frontów ludowych w ramach demokracji parlamentarnej na rzecz formalnego ustanowienia partii komunistycznych jako prawnego hegemona władzy, a także zmiany nazw państw na „Republiki Ludowe” (Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria). W przypadku Polski oznaczało to zmianę nazwy państwa na Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Mariusz Gulczyński twierdzi, że procesy totalizacji rozpoczęte w 1948 roku nie zostały w Polsce Ludowej doprowadzone do końca ze względu na brak skutecznej kolektywizacji rolnictwa i nie wyeliminowanie wpływów Kościoła katolickiego[193].

Późniejsze modyfikacje systemu odbywały się w ramach tego samego modelu i nie prowadziły do naruszenia jego cech podstawowych. Polski Październik i powrót Gomułki do władzy w 1956 roku nie wpłynął na zmianę stalinowskiej koncepcji partii i jej kierowniczej roli[194].

Norman Davies dzieli historię PRL na trzy etapy, pierwszy w latach 1944–1948 – okres stopniowej budowy demokracji ludowej, drugi w latach 1948–1956, będący próbą narzucania Polsce ustroju stalinowskiego oraz trzeci po roku 1956, okres rodzimego „narodowego komunizmu”[195].

Andrzej Walicki uważa, że po okresie totalizacji systemu w Polsce następuje początek detotalizacji związany z "odwilżą" lat 1954 - 1956. Późniejszy okres nazywa "autorytarną dyktaturą". Określenie to odnosi również do okresu rządów gen. Jaruzelskiego stwierdzając, że "w przeciwieństwie do reżimów totalitarnych (...) 1) nie próbował wywodzić swego prawa do istnienia z wszechogarniającej i narzucanej wszystkim ideologii; 2) nie podporządkowywał swej działalności jakiemukolwiek pozytywnie sformułowanemu ideologicznemu celowi, podkreślał raczej respektowanie norm prawnych i w tym kontekście mówił nawet o "socjalistycznym konstytucjonalizmie"; 3) nie próbował upolitycznić wszystkich dziedzin życia umysłowego i kultury i wreszcie 4) odrzucił próby odgórnego mobilizowania mas, wybierając w zamian tradycyjną trzymania mas z dala od polityki. (...); w ostatnim okresie zdecydował się na eksperymenty z gospodarką rynkową. Oznaczało to zdecydowane odrzucenie aspiracji totalitarno - komunistycznych i okopanie się na pozycjach niepewnego siebie i samoograniczającego się autorytaryzmu[196].

Podział administracyjny[edytuj]

W okresie istnienia Polski Ludowej kilkukrotnie dochodziło do zmian i reform administracyjnych. Pierwszy tymczasowy podział obejmował lata 1944–1946. Zastosowano wówczas podział administracyjny II Rzeczypospolitej bez utraconych przez Polskę Kresów Wschodnich jednakże z Ziemiami Odzyskanymi, które traktowano jako osobny element administracyjny. Kolejny podział administracyjny (faktycznie pierwszy w PRL) z 28 czerwca 1946 podzielił kraj na 14 województw i 2 miasta wydzielone (Warszawa i Łódź). Następny podział administracyjny Polski z lat 1950–1957 tworzył 3 nowe województwa i aż 89 nowych powiatów.

Ostatnią wielką zmianą w podziale administracyjnym PRL była reforma z 1975 r. 1 czerwca 1975 utworzono 49 województw oraz zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny – powiaty. Charakterystycznym dla tej reformy był awans stosunkowo małych ośrodków takich jak np. Sieradz, Ciechanów czy Krosno do rangi miast wojewódzkich oraz włączanie mniejszych miast i wsi do większych miejscowości i próba sztucznego utworzenia ośrodków wielkomiejskich (np. Marklowice, Pszów, Radlin i Rydułtowy które włączono do Wodzisławia Śląskiego). Reforma z 1975 r. obowiązywała również w III Rzeczypospolitej – do 31 grudnia 1998, kiedy to zastąpiona została przez obowiązującą obecnie reformę z 1999 r.

Opór społeczny[edytuj]

W PRL przez cały okres jej istnienia dochodziło do cyklicznych protestów społecznych, związanych z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną oraz ograniczeniami praw obywatelskich, o różnym zasięgu – od pojedynczych zakładów, przez całe miasta aż do większości dużych miast, ośrodków przemysłowych i akademickich. Protesty te były tłumione z użyciem siły, niejednokrotnie z ofiarami śmiertelnymi. W języku propagandy były one określane jako „wydarzenia”, „wypadki” lub „przesilenia”[197].

 Zobacz też kategorię: Opór społeczny w Polsce Ludowej.

Ocena Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - podsumowanie[edytuj]

Najwyższe odznaczenie Polski Ludowej: Order Budowniczych Polski Ludowej
Logo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
Trybuna Ludu, organ KC PZPR
Odznaka Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej

Kwestie polityczne[edytuj]

Prawa polityczne i obywatelskie[edytuj]

W PRL łamane były prawa człowieka, m.in. wolność słowa, prasy, stowarzyszeń, poglądów, sumienia i religii oraz prawo do emigracji. W tamtym okresie uważano jednak, że reżim PRL w porównaniu z innymi państwami bloku wschodniego był najłagodniejszy.

Niekorzystnymi cechami ustroju socjalistycznego w PRL były: cenzura, tłumienie wolności wypowiedzi i kreacji twórczej, ograniczenie wolności przemieszczania się i opuszczania kraju[198] (w wyjątkowych przypadkach osoby szczególnie niewygodne były do emigracji zmuszane),

Wymiar sprawiedliwości[edytuj]

Wymiar sprawiedliwości, pomimo deklarowanej niezawisłości, był faktycznie podporządkowany służbom bezpieczeństwa państwowego i traktowany instrumentalnie: w sprawach politycznych regularnie stosowany był areszt wydobywczy i różne formy naruszania procedur postępowania karnego: utrudnianie zatrzymanym kontaktu z adwokatem, fałszowanie dowodów, zastraszanie świadków oraz represje i naciski na adwokatów. Wobec adwokatów broniących oskarżonych w sprawach politycznych powszechnie stosowano „inwigilację, śledzenie, rewizje osobiste, przeszukania mieszkań i kancelarii adwokackich”. Sędziowie utrudniali przesłuchanie świadków obrony i oddalali ich wnioski dowodowe[199].

Paweł Moczydłowski krytycznie oceniał polskie więziennictwo w okresie PRL[200].

Cenzura i polityka informacyjna[edytuj]

Stopki redakcyjne trzech książek opublikowanych w okresie PRL. Podkreślone sygnatury cenzorów z Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

W PRLu istniała zinstytucjonalizowana cenzura prewencyjna, która zapobiegała przedostawaniu się do mediów informacji uznanych przez rządzącą partę PZPR za niepożądane lub niezgodne z ideologią socjalistyczną. Do rządzącej partii należały wszystkie upaństwowione media generujące informacje takie jak radio, telewizja,a także uprzywilejowane tytuły prasowe. Cenzurze z urzędu podlegała cała koncesjonowana prasa wydawana w kraju. Kontroli komunistycznej władzy całkowicie podlegał również proces tworzenia oraz dystrybucji filmów, a także wszystkie publiczne odczyty, występy, koncerty, przedstawienia teatralne i estradowe.

Krótki czas po zakończeniu II wojny światowej, w październiku 1945 Ministerstwo Oświaty rozesłało do wszystkich polskich bibliotek poufne pismo wraz z załączoną listą książek, które miały zostać „niezwłocznie usunięte z bibliotek szkolnych wszystkich typów i stopni”. W latach 1951–1953 Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przeprowadziło na dużą skalę akcję oczyszczania rodzimych bibliotek publicznych z tych publikacji przedwojennych, które sprzeczne były z polityką władz komunistycznych i tych powojennych, których treści uznawane były przez na bieżąco aktualizowaną „Księgę Zapisów i Zaleceń GUKPPiW” za szkodliwe.

Władze partyjne regularnie instruowały organy cenzury o konieczności blokowania wszelkich doniesień np. o katastrofach górniczych, budowlanych czy transportowych, niebezpiecznych odpadach chemicznych lub biologicznych, skażeniu środowiska itd. Na przykład po wykryciu w 1975 roku w szkole w Gdańsku preparatu uszczelniającego wydzielającego toksyczne dla dzieci i nauczycieli opary GUKPiW natychmiast rozpoczął blokowanie wszelkich doniesień prasowych na ten temat, pomimo że umożliwiałoby to zapobieżenie podobnym przypadkom w innych częściach kraju[201].

 Osobny artykuł: Półkownik.

Cenzura całkowicie wstrzymywała emisję niektórych filmów oraz zakazywała ich rozpowszechniania, a nawet nie zezwalała publikowania jakichkolwiek informacji o nich. W zaleceniach dla cenzorów z 1975 roku Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wymienia kilkanaście zatrzymanych przez cenzurę filmów m.in. Długa noc (1967) Janusza Nasfetera, „Zasieki” (1973) Andrzeja Piotrowskiego, „Diabeł” (1972) Andrzeja Żuławskiego, Ręce do góry (1967) Jerzego Skolimowskiego, Przeprowadzka (1972) Jerzego Gruzy, Pełnia nad głowami (1974) Andrzeja Czekalskiego i innych[202]. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL cytuje oficjalny tajny dokument urzędu kontroli podając zakres ingerencji cenzorskich wraz z listą zakazanych filmów: "Nie należy zwalniać żadnych materiałów (informacji,omówień, recenzji, reportaży, postulatów wprowadzenia na nasze ekrany itp.)"[202].

Polityka informacyjna PZPR przewidywała absolutny priorytet wizerunku państwa socjalistycznego przed wszystkim innym, włącznie ze zdrowiem obywateli. W przypadku katastrof przemysłowych władze prowadziły politykę maksymalnego ograniczania dostępu do informacji, tak długo jak to było możliwe, zwłaszcza jeśli były one związane z zaniedbaniami na szczeblu kierowniczym (partyjnym). Zachodni dziennikarze Dusko Doder i Louise Branson określili to zjawisko „blokowaniem informacji w nadziei, że skutki katastrofy jakoś same znikną albo że nikt ich nie zauważy”[203]. Prowadziło to niejednokrotnie do eskalacji negatywnych konsekwencji dla ludności cywilnej i strat materialnych znacznie większych, niż gdyby podjęto odpowiednie działania informacyjne od razu.

Kwestie społeczne i socjalne[edytuj]

Awans społeczny[edytuj]

Za korzystne cechy tego ustroju i tej formy państwa niektórzy uważają możliwości awansu społecznego wielu warstw społecznych, choć stosowane środki, np. dodatkowe punkty za pochodzenie przy przyjmowaniu na studia wyższe, były dyskusyjne. Nierzadko kryteria awansu nie były merytoryczne – od kandydatów na stanowiska kierownicze w instytucjach państwowych, zakładach pracy, szkołach i in. wymagano przynależności do PZPR, zgodnie z zasadą: bierny, mierny, ale wierny (ustrojowi, władzom), natomiast osoby o wykształceniu kierunkowym, ale niesprzyjające ustrojowi i władzom, były piętnowane i odsuwane od pracy, szczególnie w okresach przesileń politycznych.

Egalitaryzm[edytuj]

Nastąpiło powszechne zrównanie poziomu życia (znacznie mniejsza rozpiętość dochodów osobistych) (współczynnik Giniego wzrósł z 25 w 1987 do 35 w 2002[204]).

Opieka zdrowotna[edytuj]

W pierwszych dwóch dekadach stan zdrowia ludności bardzo się poprawił wskutek wprowadzenia antybiotyków i poprawy warunków życia. W drugiej połowie lat 70. zaczęła się zwiększać śmiertelność, osiągając maksimum w 1980. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn w wieku 45–55 lat. Za główne przyczyny tego uznaje się: duże zanieczyszczenie środowiska, złe warunki pracy, przepełnione mieszkania, depresję wywołaną pogorszeniem się warunków ekonomicznych, alkoholizm[205], złą dietę i pogorszenie się opieki medycznej[206].

Edukacja i wychowanie młodzieży[edytuj]

W szybkim tempie (w ciągu dekady) zlikwidowano analfabetyzm, który przed 1939 rokiem wynosił 33%[207].

Do pozytywów PRL należy zaliczyć powszechność wakacyjnego wypoczynku dzieci i młodzieży, często związanego z obozami sportowymi i turystycznymi, możliwość tanich urlopów w atrakcyjnych regionach kraju nawet dla najniżej uposażonych, akcje takie jak „Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego”.

Organizacje młodzieżowe (Związek Młodzieży Socjalistycznej, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich oraz przejęte przez komunistów Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Młodzieży Wiejskiej) działające zasadniczo w celu indoktrynacji młodzieży, zajmowały się głównie upowszechnianiem kultury, kultury fizycznej i turystyki. Z kręgu kultury studenckiej owego okresu wyrosło wielu wybitnych artystów różnych dziedzin, a sportowcy rozpoczynający kariery w szkolnych klubach sportowych zdobywali medale na olimpiadach.

Polityka kulturalna[edytuj]

Znacząco wzrosły nakłady książek i broszur. O ile w latach 1934–1938 wynosiły 24,6 mln o tyle w latach 1951–1955 – 92,5 mln, w latach 1976–1980 – 150,2 mln, w latach 1986–1990 – 230,7 mln[208].

Znaczną część publikacji i nakładów stanowiły jednak, obok wybranych pozycji literatury pięknej, wydawane w masowych nakładach komunistyczne broszury i inne wydawnictwa propagandowe. Prawdopodobnie największy jednorazowy polski nakład Krótkiego kursu historii WKP(b) miał miejsce w 1950 r., o czym informował Tygodnik Powszechny z 30 kwietnia 1950 (nr 18) w rubryce „Z dnia”: Największy nakład po wojnie osiągnął „Pan Tadeusz” A. Mickiewicza – 1,5 mln, tuż po nim „Krótki kurs historii WKP(b)” – 1,25 mln egzemplarzy.

W latach 1952–1953 usunięto z bibliotek 2500 tytułów, w kilku milionach egzemplarzy i wywieziono pod kontrolą do wyznaczonych w poszczególnych województwach papierni, gdzie zostały przemielone[209].

Sport[edytuj]

Szeroko upowszechnione, dzięki dofinansowaniu państwa, były również sporty wcześniej elitarne – np. żeglarstwo, w tym morskie i lodowe, jak również jeździectwo.


Kwestie gospodarcze[edytuj]

 Osobny artykuł: Gospodarka Polski Ludowej.

Niskie płace oraz niedostępność podstawowych produktów przyczyniały się do wzrostu korupcji, różnych form handlu wymiennego przywilejami lub towarami.

Cechą systemową byłniski standard życia, system awansów i wynagrodzeń zniechęcający do rzetelnej pracy i promujący postawy konformistyczne. Ponadto w niektórych okresach: wysoka inflacja uniemożliwiająca oszczędzanie, braki zaopatrzenia, powodujące wielogodzinne stanie w kolejkach[210] oraz zadłużenie (które w 1989 wynosiło 48 mld dolarów[211]).

1950 1960 1970 1974 1978 1980 1982 1990 1995 2000 2004
Oczekiwana długość życia przy narodzeniu w Polsce[212]
mężczyzn 56,1 64,9 66,6 67,8[213] 66,4 66,0[214] 67,2 66,5 67,6 69,7 70,7
kobiet 61,7 70,6 73,3 74,6[213] 74,5 74,4[214] 75,2 75,5 76,4 78,0 79,2
Umieralność niemowląt[215]
w Polsce 62 32 21 19 14 8 7
Grecji 53 38 20 10 8 5 4
Hiszpanii 46 27 13 8 6 4 3
Irlandii 31 20 12 8 6 6 5
Portugalii 81 53 25 11 8 6 4
w krajach uprzemysłowionych 32 21 13 9 7 6 5
PKB na 1 mieszkańca w $ z 1990 z parytetem siły nabywczej (tys.)[216]
w Polsce 2,45 3,22 4,43 5,60 6,11[213] 5,74 5,29[214] 5,11 5,62 7,21 8,09
Grecji 1,92 3,15 6,21 7,35 8,70 8,97 8,88 10,0 10,3 12,1 14,3
Hiszpanii 2,19 3,07 6,32 8,15 9,02 9,20 9,29 12,1 12,9 15,6 17,5
Irlandii 3,45 4,28 6,2 7,04 8,25 8,54 8,82 11,8 14,4 21,8 25,5
Portugalii 2,09 2,96 5,47 7,05 7,34 8,04 8,28 10,8 11,6 13,8 14,0
w 12 krajach Europy Zachodniej[217] 5,02 7,61 11,0 12,3 13,4 14,1 14,1 16,9 17,9 20,1 20,6
(2003)


Święta[edytuj]

Obchodzone w okresie PRL[edytuj]

Zniesione w okresie PRL[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Formalnie rola kierownicza klasy robotniczej zapisana w preambule konstytucji stalinowskiej z 1952 roku.
  2. W 1970 roku, Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1994, s. 140.
  3. a b c d Dane dotyczące PKB Międzynarodowego Funduszu Walutowego za rok 1980: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 2014-07-21].
  4. Zobacz państwa, które najdłużej uznawały legalne władze II RP uznanie międzynarodowe rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie.
  5. Np. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1971 r. w sprawie zasad podwyższania emerytur pracownikom, którzy przepracowali w Polsce Ludowej ponad 10 lat.
  6. Wojciech Roszkowski określa podległość Polski Ludowej wobec ZSRR w latach 1945–1956 jako kolonialną, zmienioną w latach 1956–1989 w radziecki protektorat.
  7. European Military Law Systems, edited by Georg Nolte, Berlin 2003, s. 651.
  8. M. Molotov, Mr. Harriman and Sir A. Clark Kerr are authorized as a commission to consult in the first instance in Moscow with members of the present Provisional Government and with other Polish democratic leaders from within Poland and from abroad, with a view to the reorganization of the present Government along the above lines. This Polish Provisional Government of National Unity shall be pledged to the holding of free and unfettered elections as soon as possible on the basis of universal suffrage and secret ballot. In these elections all democratic and anti-Nazi parties shall have the right to take part and to put forward candidates”, Protokół uzgodnień konferencji jałtańskiej w kwestii Polski, w: Foreign Relation of the United States. Diplomatic papers. The Conferences at Malta and Yalta 1945, Washington 1955, wyd. Department of State USA, s. 973 wersja elektronicznaDeklaracja po konferencji jaltańskiej wersja elektroniczna Por. też Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 59–60.
  9. 29 i 30 lipca 1945 nowy premier Wielkiej Brytanii Clement Attlee i Ernest Bevin, minister spraw zagranicznych spotkali się z delegatami polskimi, w tym Bierutem, Mikołajczykiem i Grabskim, przedstawiając im na piśmie listę pytań dotyczących wyborów. Ernest Bevin „powiedział, że jeśli rząd brytyjski nie otrzyma konkretnych odpowiedzi na kilka pytań, nie poprze polskich żądań terytorialnych. Przyparty do muru Bierut przyjął następujące zobowiązania: 1/ Przeprowadzenie wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, na podstawie powszechnego i tajnego prawa wyborczego, przy zapewnieniu wszystkim partiom demokratycznym i antyhitlerowskim prawa do udziału i wystawiania kandydatów; 2/ Zagwarantowanie wolności prasy; 3/ Zagwarantowanie wolności religii; 4/ Zagwarantowanie bezpieczeństwa wszystkim Polakom, którzy zechcą wrócić z zagranicy do Polski. Zobowiązania te przekazano delegacji Wielkiej Brytanii na piśmie.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 381.
  10. Sebastian Drabik: Niby-państwo, niby-władza. Dziennik Polski, 2012.
  11. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paris 1986, Wyd. Libella, s. 315–316, Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 817–822, ​ISBN 83-7095-056-6​; Czesław Osękowski, Wybory do sejmu z 19 stycznia 1947 roku w Polsce, Poznań 2000, Wydawnictwo Poznańskie, s. 143–162, ​ISBN 83-7177-184-3​; Maciej Korkuć, Wybory 1947. Mit założycielski komunizmu.
  12. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paris 1986, Wyd. Libella, s. 261–263, Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 766–784, ​ISBN 83-7095-056-6​.
  13. Michał Klimecki: Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad. Okupacja Małopolski (Galicji) Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1920 roku, Toruń 2006, ​ISBN 83-231-1954-6​.
  14. Witold Sienkiewicz, Niepokonani 1920, Demart 2010, 2011, ​ISBN 9788374275873​.
  15. Sylwia Frołow, Dzierżyński. Miłość i rewolucja, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 211.
  16. Hasło: „Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski”, Słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 504.
  17. Tadeusz Żenczykowski, Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina, Editions Spotkania, Paryż 1983, wyd. krajowe: Tadeusz Żenczykowski, Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina/Dokumenty Mówią..., LTW, Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-88736-79-7​, passim.
  18. „W latach 1926–1933, KPP w różnych formach kwestionowała zarówno wschodnią, jak i zachodnią granicę Polski. Wynikało to zarówno z ogólnego – wyznaczanego przez doktrynę i politykę Międzynarodówki Komunistycznej – stanowiska w kwestii niepodległości państwa polskiego oraz ze swoistej interpretacji prawa narodów do samookreślenia, podporządkowywanego interesom międzynarodowej rewolucji, utożsamianych już wówczas z interesami państwowymi ZSRR. W odniesieniu do granicy wschodniej hasło samostanowienia narodów sprowadzano w istocie do postulatu oderwania ziem ukraińskich i białoruskich od Polski i przyłączenia ich do ZSRR. W drugiej połowie lat 20. KPP pod naciskiem Międzynarodówki Komunistycznej hasło samookreślenia aż do oderwania się od Polski wysunęła również wobec Śląska, a w 1932 r. uznano je za słuszne także w odniesieniu do Pomorza. U źródeł takiego stanowiska legło kilka zasadniczych przesłanek. W latach dwudziestych i na początku trzydziestych polscy komuniści – zgodnie z założeniami politycznymi Kominternu i kierownictwa radzieckiego – oceniali tzw. system wersalski jako produkt dyktatu imperialistycznego i jako taki energicznie zwalczali.” Stanisław Ciesielski, Alfred Lampe wobec problematyki zachodniej, [w:] Twórcy polskiej myśli zachodniej, praca zbiorowa pod red. W. Wrzesińskiego, Olsztyn 1996, seria „Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie” nr 153, wersja elektroniczna.
  19. Przesłanie KPP do „Kongresu mas pracujących obu części Górnego Śląska” w Gliwicach, 29.01.1933: „Zbójecki traktat wersalski, narzucony narodowi niemieckiemu przez koalicję zwycięskich w wojnie imperialistycznej wielkich rabusiów imperialistycznych Ententy – rozdarł górny Śląsk, oddał Gdańsk pod jarzmo Polski imperialistycznej, stworzył korytarz polski sztucznie dzielący Prusy Wschodnie od Niemiec… Imperializm polski grozi wojenną okupacją Gdańska, by zagrabić Prusy Wschodnie i zachodnią część Górnego Śląska. KPP oświadcza obecnie, po jedenastu latach okupacji polskiej na Górnym Śląsku, wobec ludu górnośląskiego, wobec narodu całej Polski i Niemiec, wobec narodów całego świata: Zwycięski proletariat polski, po obaleniu panowania imperialistycznego burżuazji polskiej, przekreśli wszystkie orzeczenia traktatu wersalskiego w stosunku do Śląska i do pomorskiego korytarza, zapewni ludności tych ziem prawo do samookreślenia aż do oderwania się od Polski.” Jan Alfred Reguła Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934, s. 253, ​ISBN 83-901295-0-7​ (edycja z 1994). Patrz też Jan Alfred Reguła, Historia Komunistycznej Partii Polski…, s. 231–233 i 248–253.
  20. „Nie przypadkiem więc, obok obchodów wyzwolenia 17 września, Obchody Mickiewiczowskie (25–26 XI 1940) były największą imprezą propagandową tamtych lat”. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, Warszawa 1978, Wyd. II poprawione i rozszerzone, Wydawnictwo Alfa, s. 176, ​ISBN 83-7001-971-4​. Całość obchodów zreferowana tamże, s. 176–178. Por. też Grzegorz Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939–1944. Życie codzienne, Warszawa 2000, wyd. Książka i Wiedza, s. 101, 122, ​ISBN 83-05-13148-3​.
  21. Był to drugi z kolei zrzut przeszkolonych w Puszkino przez NKWD aktywistów, pierwszy odbył się we wrześniu 1941 i zakończył się katastrofą lotniczą w rejonie Wiaźmy, w której zginął Jan Turlejski, przywódca pierwszej grupy.
  22. "Po wspomnianym spotkaniu szef Kominternu zanotował w dzienniku wskazówki Stalina: Będzie lepiej założyć Polską Partię Robotniczą z komunistycznym programem. Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych, lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie – streścił dalej słowa Stalina- walka o wyzwolenie narodowe. Jednak samo przez się jest zrozumiałe,że to nie będzie partia typu Labour Party." Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2006, s. 73., Gontarczyk cytuje dziennik Georgi Dymitrowa za Georgi Dymitrow, Tagebücher 1933-1943, Berlin 2000
  23. Dziennik Georgi Dymitrowa: "27 August 1941 Spoke with J. V. [Stalin] about Polish business. It would be better to create a workers’party of Poland with a Communist program. The Commun[ist] party frightens off not only alien elements, but even some of our own as well. At the present stage, the struggle is one of national liberation. Naturally, not a Labour Party as in England. The Hitler regime is tempering the Communists. Tsarism made us that way.(…)29 August 1941 [...]Discussion with departing Polish group (ten persons). Provisional leadership inside Poland: Nowotko, Finder, Molojec. Formation of a workers’ party (with Communist program). Not formally linked with the Comintern. 1 September 1941 (…) Conferred with the Polish comrades. Examination of the political declaration of the Workers’ Party of Poland." "The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949" Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, ​ISBN 9780300097948​, s. 191-192.
  24. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009, str. 66
  25. Szkoleniem politycznym zajmował się m.in. Jakub Berman, Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 65
  26. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 99.
  27. "The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949" Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, ​ISBN 9780300097948​, s. 192.
  28. Nadzorujący polskie formacje wojskowe w ZSRR z ramienia NKWD/NKGB gen. por. Gieorgij Żukow stwierdził, że robotę kontrwywiadowczą w polskiej armii prowadzi "Smiersz", którego organy istnieją w Wojsku Polskim pod przykryciem "oddziału informacji Wojska Polskiego". Skład wydziałów informacji Wojska Polskiego jest kompletowany ze składu osobowego Zarządu "SMIERSZ" Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR, który kieruje jego działalnością. Żołnierze wydziału informacji noszą polskie mundury. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, ​ISBN 97883-7506-8757​, s. 50-51.
  29. „Sama Krajowa Rada Narodowa była repliką prawowitej Rady Jedności Narodowej, podobnie jak kontrolowana przez komunistów organizacja wojskowa, Armia Ludowa upodobniła się nazwą do pozostającej pod władzą rządu Armii Krajowej. Od momentu, kiedy Armia Czerwona po raz wtóry wkroczyła do Polski – oczywisty stał się jej zamiar zniszczenia niekomunistycznych organizacji wojskowych”. Jan Karski, Wielkie mocarstwa wobec Polski, Warszawa 1992, Państwowy Instytut Wydawniczy, ​ISBN 83-06-02162-2​, s. 405.
  30. „Brak oficjalnej współpracy z czołowymi partiami politycznymi oznaczał, iż KRN była ciałem inspirowanym i zdominowanym przez komunistów, o bardzo wąskim zapleczu politycznym. Nie ulega kwestii,iż w tym czasie obóz londyński reprezentował większość społeczeństwa.” Jan Ciechanowski, Powstanie warszawskie, Pułtusk-Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-7549-074-9​, s. 104.
  31. „W licznych zwłaszcza w lipcu spotkaniach uczestniczyła obok kierownictwa Związku Patriotów Polskich przemycona przez linię frontu delegacja Krajowej Rady Narodowej – organu utworzonego 31 grudnia poprzedniego roku w Warszawie przez Polską Partię Robotniczą i parę zależnych od niej grupek na posiedzeniu, które określano później w partyjnej historiografii jako historyczne, a w którym spośród dziewiętnaściorga uczestników tylko pięciu nie należało do PPR”. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 64.
  32. „PPR chciała konsolidować siły polityczne wokół siebie, nie zaś wpisywać się do instytucji zdominowanej przez RPPS. Dlatego w sylwestra 1943 r. – powołała, z inicjatywy Gomułki, Krajową Radę Narodową. Był to organ najzupełniej fasadowy, wręcz operetkowy, bowiem na zebraniu założycielskim, obok działaczy samej partii, obsadzonych zresztą w najróżnorodniejszych rolach, np. jako przedstawiciele „ruchu zawodowego” czy „inteligencji pracującej”, zjawiły się postacie operetkowe w rodzaju występującego w imieniu fikcyjnego Komitetu Inicjatywy Narodowej Jana Szymona Żołny-Manugiewicza, kilku pośledniej miary agentów infiltrujących jeszcze przed wojną ruch ludowy z grafomańskim pisarzem Władysławem Kowalskim na czele, przedstawianych jako reprezentanci radykalnego skrzydła SL, a wreszcie osoby całkowicie anonimowe (!). Jedynym politykiem spoza PPR, o pewnym ciężarze gatunkowym, był Osóbka, usunięty zresztą dopiero co z RPPS... za kradzież maszyny do pisania i włamanie do lokalu partyjnego. Przyczyny groteskowego konfliktu były oczywiście ambicjonalne. KRN mieniła się wyrazicielką narodowego i państwowego interesu Polski, zapowiadała buńczucznie zjednoczenie i mobilizację wszystkich sił narodu i uzurpowała sobie prawa podziemnego parlamentu. Na jej przewodniczącego obrano Bieruta, który zresztą początkowo, uważając całą imprezę za kolejną atrapę, wymawiał się od przyjęcia wątpliwego w takich okolicznościach zaszczytu. Z czasem, posługując się przygotowanym jeszcze przez Findera i zatwierdzonym przez Dymitrowa scenariuszem, rozpoczął jednak rozszerzanie fikcyjnej struktury w terenie poprzez utworzenie równie papierowej sieci rad narodowych, stanowiących kalkę bolszewickich sowietów z czasów rewolucji rosyjskiej, a mających pozorować masowe poparcie KRN na prowincji.” Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, wyd. II, Warszawa 2006, Książka i Wiedza, ​ISBN 83-05-13441-5​, s. 374-375.
  33. „Sowiecki dyktator liczył się bowiem z tworzeniem nowych faktów dokonanych, ułatwiających mu w przyszłości przejęcie pełnej kontroli nad Polską. Nie sprzeciwił się inicjatywie polskich komunistów powołania w kraju nowego ciała – o charakterze dywersyjnym w stosunku do państwa podziemnego – pod nazwą Krajowa Rada Narodowa, która miałaby dla opinii publicznej odegrać fałszywą rolę podziemnego parlamentu.” Marek Kazimierz Kamiński, Dyplomacja polska wobec dyktatu mocarstw (lipiec 1943 – luty 1944) w: Historia dyplomacji polskiej, t. V, 1939-1945, Warszawa 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, ​ISBN 83-01-12808-9​, s. 466.
  34. Ustaloną w traktacie ryskim. Zmiana granicy polsko-sowieckiej na przebiegającą wzdłuż tzw. linii Curzona nastąpiła 16 sierpnia 1945 roku poprzez podpisanie umowy o przebiegu granicy pomiędzy rządem ZSRR a Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej.
  35. Za datę powołania uważa się 10 stycznia 1944, kiedy to wydano dokument programowy Biura.
  36. Marek Łatyński, Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund, ​ISBN 0-902352-36-9​, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 95-98
  37. Biuro kierowało obsadą stanowisk w ZPP, I Korpusie Armii Polskiej w ZSRR, następnie Armii Polskiej w ZSRR. Prowadziło poszukiwania i ewidencję komunistów polskich w ZSRR, powołało Polski Sztab Partyzancki, współdecydowało o składzie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i treści manifestu PKWN. Uznawało program PPR i KRN za zbyt radykalny. Marek Łatyński, Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund, ​ISBN 0-902352-36-9​, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​ s. 95-98
  38. Udział Bolesława Bieruta w kierownictwie partii był anomalią. Publicznie, teraz nawet wobec szeregowych członków PPR, prezentowany był jako bezpartyjny. On sam kilka miesięcy później - 3 stycznia 1945 roku- oświadczył na posiedzeniu Krajowej Rady Narodowej w Lublinie: "Nie jestem związany z żadną partią, czy grupą polityczną". I ta bezpartyjność Bieruta była skutkiem decyzji nie kogo innego, ale Józefa Stalina. W połowie października, w czasie jednego ze swoich licznych spotkań z kierownictwem PKWN-u - może należałoby je nazwać posłuchaniami - zaproponował "aby Bierut stał się bezpartyjnym. Na próbę protestu Stalin oświadczył, że jest to konieczne dla narodu i musi się to zrobić". Powoływał się przy tym na rozmowę z premierem Churchillem, według którego Bierut nie nadawał się na prezydenta, bowiem "nie daje gwarancji obiektywności" ze względu na swoje zobowiązania wobec ZSRR wynikłe z faktu, że jako więzień polityczny w Polsce "był wymieniony do Związku Sowieckiego". Stalin odpowiedział na to, że Bierut w roku 1939 wystąpił z partii komunistycznej, ponieważ "ideologicznie mu nie odpowiadała", i jest od tej pory bezpartyjny. Życzenie Stalina było rozkazem, 22 października biuro polityczne PPR podjęło odpowiednią decyzję. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 95.
  39. „Stalin zapewniał, że ZPP nie jest zalążkiem przyszłego rządu, co więcej utworzenie tej organizacji to wewnętrzna sprawa Związku Radzieckiego, albowiem powstała ona, by reprezentować wyłącznie Polaków będących obywatelami radzieckimi”. I dalej: „Stalin podkreślał zarazem z naciskiem, że ZSRR nie widzi możliwości utrzymywania stosunków dyplomatycznych z obecnym rządem polskim – bezwzględnym warunkiem ponownego ich nawiązania jest radykalna rekonstrukcja; z istniejącego gabinetu akceptowani byli, tak jak uprzednio Sikorski oraz Raczyński. Linii tej Stalin trzymał się konsekwentnie do lipca 1944, a może nawet jeszcze dłużej, do października tegoż roku. W ten sposób – odwlekając ostateczny wybór – mógł w najbardziej dogodny sposób zadbać o interesy radzieckie w Polsce, czy to przez rząd koalicyjny (koalicyjny rzeczywiście, nie tylko fasadowo) z udziałem komunistów – koncepcja realizowana na emigracji przez Czechów i Francuzów, czy też przez rząd komunistyczny, upozorowany na koalicję.(...) Tak czy inaczej uzależniłoby to stworzony przez niego rząd od ZSRR Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy, Paryż 1986, Libella, s. 24.
  40. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1008.
  41. Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939–1945, Warszawa 2003, Wyd. Wydawnictwo Iskry, s. 91, ​ISBN 83-207-1711-6​.
  42. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 67.
  43. Treść Manifestu PKWN (m.in. nacjonalizacja przemysłu ciężkiego i lasów, reforma rolna i uwłaszczenie chłopów, upowszechnienie oświaty i walka z analfabetyzmem, ochrona praw pracowniczych) miała nawiązywać do postulatów Manifestu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej.
  44. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 66.
  45. Na wzór Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, początkowo jako „Komitet Wyzwolenia Narodowego”, dodano przymiotnik „Polski”. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 66.
  46. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 125–138.
  47. Marek Jan Chodakiewicz, Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947, Warszawa 2008, s. 34.
  48. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. II, Warszawa 1998, s. 92.
  49. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 29.
  50. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa. „Art.6. Kto w czasie wojny bez prawnego zezwolenia władzy wyrabia, przechowuje, nabywa, lub zbywa aparat radiowy nadawczy lub odbiorczy podlega karze więzienia, lub karze śmierci (Dz.U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50).
  51. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 169.
  52. Stalin oświadczył, że: „stoi zagadnienie usunięcia z widowni całej klasy, złamanie obszarników – że wtedy to już nie jest reforma a rewolucja agrarna, a tego rodzaju rewolucji nie przeprowadza się w majestacie prawa i cackaniem się przygotowaniami. Rewolucje takie muszą być przeprowadzane metodami rewolucyjnymi”, Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Wrocław 2002, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 148. Por. też Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944-1945, opr. Aleksander Kochański, ISP PAN, Warszawa 1992, ​ISBN 83-88490-27-3​, s. 18-19.
  53. Władysław Gomułka: "Było rzeczą nie do pomyślenia, aby przy ówczesnym składzie personalnym Biura Politycznego można było zakwestionować polecenia Stalina. Bierut referując tę sprawę, miał dla jej uzasadnienia argument nie do podważenia – stanowisko Stalina, który w dodatku tak się na niego rozsierdził i nawymyślał mu za oportunistyczną politykę partii. Biuro Polityczne podjęło więc odpowiednie decyzje, kurs polityczny został zaostrzony." Władysław Gomułka, Pamiętniki, t. II, BGW, Warszawa 1994, ​ISBN 83-7066-553-5​, s. 309.
  54. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Wrocław 2002, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 143.
  55. Dz.U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50
  56. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 124, 129, 131, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  57. P. Bukalska "Krwawa Luna" Wielka Litera 2016, str. 144, ​ISBN 978-83-8032-122-9
  58. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 275.
  59. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ​ISBN 978-83-7629-621-0​, s. 184.
  60. Andrzej Paczkowski, Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej), Warszawa 1991, Wyd. Omnipress, s. 203, ​ISBN 838502882X​.
  61. Krzysztof Szwagrzyk (red.), Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, tom I, 1944-1956 = Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2005, ​ISBN 83-89078-94-5​ , s. 19. wersja elektroniczna
  62. Bohdan Urbankowski, hasło: „Antysowieckie powstania. Polska”, w: Encyklopedia Białych Plam, t. I, Radom 2000, s. 221.
  63. Podziemiem niepodległościowym.
  64. Marek Jan Chodakiewicz, Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947, Warszawa 2008, s. 28–30.
  65. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 505–506.
  66. Armia Czerwona (od 1946 – Armia Radziecka) zajmowała m.in. port w Szczecinie do 1947 roku, część portu w Świnoujściu i część Legnicy do 1990 roku, kilkadziesiąt poligonów i lotnisk, koszary i osiedla mieszkaniowe.
  67. http://www.ipn.gov.pl/a_091105_grot_wolsza.html.
  68. Wprost 24 – Polski Gułag.
  69. Znamy nazwiska pierwszych ofiar z Łączki. Rzeczpospolita, 2012.
  70. Aleksander Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998, s. 89.
  71. Aleksander Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998, s. 97.
  72. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ​ISBN 978-83-7629-621-0​, s. 247.
  73. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 124, 129, 131, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  74. „Innym krokiem, podjętym jednostronnie przez Stalina, było przekształcenie 31 grudnia 1944 r. PKWN w Rząd Tymczasowy, co nosiło wobec aliantów znamię faktu dokonanego” Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935–1945, Warszawa 2005, wyd. Książka i Wiedza, s. 459, ​ISBN 83-05-13441-5​.
  75. A. Czubiński, Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945–1989), Poznań 1998, s. 39.
  76. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1010.
  77. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 319, pełny tekst wystąpienia, w: Rozmowy polityczne w sprawie utworzenia TRJN (czerwiec 1945), Archiwum Ruchu Robotniczego IX/1984, Warszawa 1984, s. 109–110.
  78. Aleksander Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998, s. 113–114.
  79. Aleksander Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998, s. 113–114.
  80. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 40.
  81. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 41.
  82. a b Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 6. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920. ISBN 83-01-11968-3.
  83. „Łączna liczebność tych partyzanckich oddziałów zbrojnego podziemia antykomunistycznego wynosić miała według Jerzego Ślaskiego w okresie apogeum walki, tzn. w 1945 r. od 9 do 12 tysięcy. Liczbę tę należałoby oczywiście powiększyć o ludzi czynnych w zapleczu jakby podziemia. Według obwarowanych zastrzeżeniami szacunków Andrzeja Paczkowskiego w okresie o parę miesięcy późniejszym – latem 1945 roku – istniało ponad 100 oddziałów partyzanckich (niektóre do 200 osób), a w różnych formach konspiracji zaangażowane były dziesiątki tysięcy, w tym spora część zbrojnych. Jesienią tego roku z kolei w różnych strukturach nielegalnych... zaangażowanych było do 80 tys. osób.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 211–212, tam szczegółowe odesłanie źródłowe.
  84. Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, Warszawa-Lublin 2007, s. XXXIII.
  85. „Minister spraw wewnętrznych ZSRR Siergiej Krugłow zdawał w październiku [1946] sprawę Berii: Prezydent Bierut uważa,że w obecnej sytuacji wojska [sowieckiego] MSW są koniecznie potrzebne i prosi o pozostawienie ich w Polsce do marca 1947 r. Jeszcze 20 maja w innym raporcie Krugłowa wyliczano jednostki NKWD rozmieszczone w Polsce. Była to 64 dywizja wojsk wewnętrznych licząca 4199 ludzi, dwa pułki ochrony pogranicza w liczbie 2897 ludzi oraz jednostki łączności rządowej w liczbie 6434 – łącznie około 13,5 tysiąca ludzi.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 505–506.
  86. 3 maja 1946 r. w Krakowie, czyli zapominany bunt studencki. Histmag, 2011.
  87. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 758, Andrzej Paczkowski, Historia sprzeciwu: Strajki, bunty , protesty –„polska droga” przez socjalizm”, Tygodnik Powszechny, Kraków 12.XII 1999
  88. W Łodzi strajk objął w maju 1946 25 tysięcy robotników, miał charakter „niemal powszechny” trwał dwa tygodnie i zakończył się sukcesem strajkujących – władze zrezygnowały z nowych taryfikatorów płac i zgodziły się płacić za niezawinione przerwy w produkcji. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​ s. 769, szerzej o strajkach lat 1945-48 s. 755-761.
  89. Łukasz Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce 1945-1948. Próba bilansu. w: Dzieje Najnowsze 29/4 Warszawa 1997, ISSN 0419-8824 s.47-56. wersja elektroniczna. Por też: Andrzej Paczkowski. „Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm”, Poznań 2003, Wyd. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ​ISBN 83-7063-363-3​, s.25-45. wersja elektroniczna
  90. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 867-869
  91. Andrzej Paczkowski, Historia sprzeciwu: Strajki, bunty, protesty –„polska droga” przez socjalizm”, Tygodnik Powszechny, Kraków 12.XII.1999.
  92. Mirosław Romański, Sabotaż w Polsce 1944/1945–1956, „Przegląd Nauk Historycznych” 2014, R. XIII, nr 1, s. 198–199. wersja elektroniczna
  93. Marek Jan Chodakiewicz, Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947, Warszawa 2008, s. 35–36.
  94. Tadeusz Swat: ...Przed Bogiem i historią. Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944–1956. Mazowsze. Warszawa 2003, s. XII.
  95. Sarmatian Review XVIII.2: Komski.
  96. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 929.
  97. Włodzimierz Borodziej, Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1947, Londyn 1990, s. 130.
  98. a b Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1023.
  99. Tony Cliff: Russia – A Marxist analysis (Chap. 13).
  100. Tony Cliff: Russia – A Marxist analysis (Chap.9).
  101. Aleksander Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998, s. 95.
  102. Dz.U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17.
  103. Ogółem, w latach 1944–1948, na cele reformy rolnej zostało przejętych 9707 majątków ziemskich (ok. 3,49 mln hektarów). Z liczby tej rozparcelowaniu uległo 1,2 mln hektarów pomiędzy 387 000 rodzin chłopskich. Dzieje Polski. Kalendarium, Andrzej Chwalba (red.), Kraków 2000, Wydawnictwo Literackie, s. 718–719, ​ISBN 83-0803-028-9​. Ziemia przejęta przez państwo zarządzana była przez Państwowe Nieruchomości Ziemskie, na których bazie od 1949 tworzono Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR).
  104. „Wbrew prawu nie tylko parcelowano grunty rolne poniżej ustawowego 50 ha, ale także nacjonalizowano dwory ziemiańskie nie mające nic wspólnego z produkcją rolna, brano w posiadanie nie tylko siewniki, ale też meble rodzinne oraz nierzadko obrazy przodków przekazywane potomkom z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsze pamiątki rodzinne. A przecież te dobra miały być wy łączone spod przepisów rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r. To było wywłaszczenie ze wszystkiego bez wyjątku. Frazeologii antyziemiańskiej towarzyszyły masowe aresztowania. W samym tylko woj. rzeszowskim od października do listopada 1944 r. uwięziono ok. czterystu byłych właścicieli ziemskich oraz zarządców ich majątków. Pomimo że przepisy dekretu dawały możliwość otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, np. na Ziemiach Odzyskanych, to procent ziemian. którzy skorzystali z tej możliwości był znikomy. Większość z nich wolała z powodu prześladowali zniknąć, roztopić się w miejskim tłumie. Młodsze pokolenie szukało szczęścia w profesjach nierolniczych, tj. lekarskiej, inżynierskiej zasilając szeregi inteligencji pracującej”. Artur Wiktor, Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944–1947, Rzeszów 2008, s. 256 [1].
  105. „Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. Ponieważ podczas realizowania reformy pojawiły się rozmaite problemy, podjęto decyzję o wysiedlaniu właścicieli z majątków. Ogłoszone w tym samym czasie Wskazówki dla brygad robotniczych pracujących przy parcelacji majątków nakazywały „usunąć właściciela [...] w ciągu trzech dni, nie pozwalając mu zabrać nic więcej poza przedmiotami osobistego użytku”. Właścicielom ziemskim nie wolno też było brać tej części majątku osobistego, która miała wartość naukową, artystyczną lub muzealną (na podstawie par. 11 rozporządzenia ministra rolnictwa i reform rolnych z 1 marca 1945 r.). Postanowienie to było dla ziemian szczególnie bolesne, pozbawiało ich bowiem wielu pamiątek rodzinnych. Podobnie jak podczas reformy rolnej w Rosji Radzieckiej, podjęto decyzję o usunięciu ziemian poza granice powiatu, w którym znajdował się majątek. Mimo że dekret o reformie rolnej pozbawiał ziemian całego majątku bez odszkodowania, jednak zapewniał im pewne środki do życia. Przyznawał wywłaszczonym ziemianom „zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy”. Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania. Agnieszka Łuczak, Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej, „Biuletyn IPN” 1(12)/2002, wyd. Instytut Pamięci Narodowej Warszawa 2002, s. 38–39.
  106. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2009, s. 52.
  107. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 43–45.
  108. a b Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1020.
  109. Archiwa Państwowe: Bazy danych.
  110. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 10–13.
  111. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 11.
  112. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 39–40.
  113. a b Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 45.
  114. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1013.
  115. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1017.
  116. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, s. 20–21.
  117. „Czas przeszły niedokonany” Przemysław Witkowski, Le Monde diplomatique 11/129, s. 36.
  118. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 13.
  119. „Czas przeszły niedokonany” Przemysław Witkowski, Le Monde diplomatique 11/129, s. 36.
  120. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 77–78.
  121. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Rozdział: Państwo-satelita, s. 877–899, ​ISBN 83-7095-056-6​.
  122. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 212 i 239, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  123. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 124 i 129, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  124. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 352–357, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  125. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 380–386, ​ISBN 83-85066-09-8​.
  126. Andrzej Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 2005, s. 148.
  127. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN, Warszawa 2009, s. 242, ​ISBN 978-83-7629-090-4​.
  128. Krystyna Kersten: Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948. Warszawa: 1990, s. 392 i 397. ISBN 83-85066-09-8.
  129. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ​ISBN 978-83-7629-621-0​, s. 257.
  130. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1022.
  131. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 27, 2007, s. 48.
  132. Wojciech Roszkowski, Historia Polski 1914-2004, Wyd X rozszerzone, Warszawa 2004, Wydawnictwo Naukowe PWN, ​ISBN 83-01-14242-1​, s. 189.
  133. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 5.
  134. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 7.
  135. http://web.archive.org/web/20070828190925/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Konstitucija_Polskoj_Narodnoj_Respubliki_projekt_konstytucji_PRL_z_poprawkami_Jozefa_Stalina_z_roku_1951,gid,116376,cid,183.htm Poprawki J. Stalina na projekcie Konstytucji, dostępne w internecie, dostęp 2007-03-10, 18.20].
  136. Poprawki nanosił Stalin, ostateczną wersję opracował Bierut – rozmowa z prof. Michałem Pietrzakiem, Polskie Radio 22.07.2012.
  137. „Konstytucja PRL z 1952 roku pominęła sprawę hymnu. Bolesław Bierut próbował się przypodobać Stalinowi i chciał hymn zmienić. Zaproponował Władysławowi Broniewskiemu napisanie nowych słów, a Stanisławowi Hadynie melodii. Poeta odmówił. Zresztą jak Bierut przekazał propozycję zmiany hymnu Stalinowi, ten ponoć odparł: To taka ładna piosenka. Niech zostanie.” „Mazurek” nigdy nie miał lekkoGazeta Wyborcza” 24.04.2012, dostęp 2012-11-14.
  138. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 16.
  139. Janusz Wrona, Postawy adaptacyjne duchowieństwa wobec władzy w okresie PRL, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Politologica” IX (2013), s. 47.
  140. Andrzej Albert, Najnowsza historia Polski 1914–1993, t. 2, Warszawa 1995, s. 221–226, 268–271.
  141. a b c d Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1031.
  142. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 28.
  143. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 30.
  144. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 32.
  145. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 34.
  146. a b Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1034.
  147. Marek Borucki, O ludzki socjalizm 1950–1960, w: Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, s. 38–40.
  148. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 38.
  149. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 39.
  150. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 40.
  151. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 45.
  152. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 46.
  153. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 46–47.
  154. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 40.
  155. Ryszard Zięba, Justyna Zając, Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1989, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 215–216, ​ISBN 978-83-7611-501-6​.
  156. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 28, 2007, s. 48.
  157. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1035.
  158. Jacek Kuroń, Karol Modzelewski „List otwarty do partii”. Salon24, 2007-07-24. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-06-05)].
  159. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 3–7.
  160. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 19–20.
  161. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 26.
  162. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 21–26.
  163. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 29.
  164. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 27.
  165. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 32.
  166. PGE Elektrownia Bełchatów (pol.). Urbanity.pl. [dostęp 2015-12-19].
  167. Kazimierz Barcikowski „U szczytów władzy” Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 25–59.
  168. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 30–31.
  169. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 35.
  170. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 39.
  171. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 41.
  172. Od Mieszka I do Jana Pawła II, tom 29, 2007, s. 429.
  173. „Pierwszą sprawą było wyeliminowanie zagrożenia ze strony arabskich organizacji terrorystycznych w Polsce: Hezbollahu i Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Ich przedstawiciele działali tu przez długi czas nie niepokojeni przez nikogo. Dopiero pod koniec lat 80. pod naciskiem USA ówczesny rząd PRL zaczął powoli usuwać z Polski osoby z „czarnej listy” CIA. Zamknięte zostały wówczas m.in. arabskie firmy w Poznaniu i Aninie pod Warszawą, podejrzane o sprzedaż broni organizacjom terrorystycznym. „, za: „Most” tajna operacja Mossadu w Polsce. Focus, 2013.
  174. Słynny terrorysta: Polski rząd szkolił naszych ludzi. tvn24.pl Superwizjer, dostęp 2009-02-10.
  175. Abu Nidal Is Reportedly Placed Under House Arrest by Libyans. New York Times, 1989-11-28.
  176. Suspected Olympic massacre matermind shot.
  177. Kazimierz Barcikowski „U szczytów władzy” Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 159.
  178. Janusz Rakowski: Moratorium dla kredytów bankowych PRL. Kultura Paryska, 6 października 1981.
  179. Gra w Gierki. Wprost, 2006.
  180. Długie długi Gierka, Gazeta Wyborcza, 2009-04-02.
  181. Janusz Rakowski: Akcja pomocy dla Polski. Kultura Paryska, 6 października 1981.
  182. Sprawozdanie Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z działalności w okresie 10. kadencji Sejmu (1989–1991), Warszawa 1991. Komisja zbadała łącznie 122 przypadki zgonów, co do których istniało uzasadnione podejrzenie, iż sprawcami ich byli funkcjonariusze MSW.
  183. Ofiary stanu wojennego i lat następnych do 1989.
  184. Opracowanie zbiorcze, Dokumentacja i rzeczywistość, Wydawnictwo Aramant, Warszawa, 1993.
  185. Kazimierz Barcikowski, U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 130.
  186. Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 316–317.
  187. Krzysztof Wasilewski "Przedwczesna próba kompromisu" Przegląd 2-8 stycznia 2017 r.
  188. Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 339–346 i 389-402.
  189. Krzysztof Wasilewski "Przedwczesna próba kompromisu" Przegląd 2-8 stycznia 2017 r.
  190. Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 339–346 i 435-456.
  191. Krzysztof Wasilewski "Przedwczesna próba kompromisu" Przegląd 2-8 stycznia 2017 r.
  192. Krzysztof Wasilewski "Przedwczesna próba kompromisu" Przegląd 2-8 stycznia 2017 r.
  193. Mariusz Gulczyński "Panorama systemów politycznych świata" Wydawnictwo Sejmowe 2004, ISBN 83-7059-643-6, str. 214
  194. Krystyna Trembicka, Dwie wizje komunistycznej Polski czy spór o sposób sprawowania władzy?... Refleksje o myśli politycznej Władysława Gomułki i Bolesława Bieruta, w: Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Politologica IX (2013), s. 43.
  195. Norman Davies, Boże Igrzysko, s. 1007.
  196. Andrzej Walicki "Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii", Warszawa 1996, str. 508
  197. Jerzy Eisler: Polskie miesiące, czyli kryzys(y) w PRL. Wyd. EPUB. 2008. ISBN 9788376290195.
  198. Każdy kilogram obywatela. Wyborcza.pl, 2011.
  199. Polityka, prokuratura i sądy to mieszanka wybuchowa. Adwokaci ostrzegają. Gazeta Wyborcza, 2015.
  200. Anna Wacławik-Orpik, Paweł Moczydłowski: Moczydłowski. Głodny wilk. Gazeta Wyborcza, 2013.
  201. Tomasz Tokarz. Cisza w służbie cenzury. „Kultura i Historia”. ISSN 1642-9826. 
  202. a b Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 91.
  203. RV Daniels: The End of Communist Revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  204. Gini coefficient in Central and Eastern Europe. Centreeurope.org.
  205. Komuniści celowo rozpijali Polaków. Dziennik.pl, 8 kwietnia 2008. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-20)].
  206. Health Conditions.
  207. „Czas przeszły niedokonany” Przemysław Witkowski, Le Monde diplomatique 11/129, s. 36.
  208. „Czas przeszły niedokonany” Przemysław Witkowski, Le Monde diplomatique 11/129, s. 36.
  209. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 77–78.
  210. Bilans 45 lat komunizmu. Rzeczpospolita, 10 marca 2008.
  211. Wprost 24 – Gra w Gierki.
  212. Przeciętne dalsze trwanie życia w latach 1950–2005.
  213. a b c Najwięcej w PRL.
  214. a b c Najmniej w PRL.
  215. Infant Mortality Rate (ang.). UNICEF. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-01)].
  216. Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2008 AD kwiecień 2011.
  217. World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2003 AD 12 krajów to: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy w dzisiejszych granicach, Norwegia, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania, Włochy.
  218. Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski (Dz.U. z 1945 r. Nr 32, poz. 194), znosząca Święto Niepodległości 11 listopada.
  219. Dekret z dnia 7 października 1950 r. o ustanowieniu dnia 12 października Dniem Wojska Polskiego (Dz.U. z 1950 r. Nr 45, poz. 411).

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]