Galera

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Francuska galera "La Réale" z końca XVII wieku

Galeraokręt o napędzie wiosłowym, często wspomaganym przez żagle. Używany był przede wszystkim na Morzu Śródziemnym od czasów starożytnych (Egipt, Fenicja, Grecja, Kartagina, Rzym, Bizancjum) aż do XIX wieku. Do wiosłowania często wykorzystywano niewolników,[1] jeńców lub skazańców,[2] zwanych galernikami.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa galera pochodzi od mieczowej ryby – galeos, której głowa do złudzenia przypominała mieczowe zakończenie galer. Historia stosowania galer jest długa, od starożytności (bitwa w delcie Nilu, bitwa koło Alasziji) aż do bitwy pod Lepanto (1571), w której uczestniczyło ok. 550 galer i galeasów w wojnie Ligi Świętej (Hiszpania, Wenecja, Genua, Państwo Kościelne) z Turkami osmańskimi. Choć po tej bitwie można spotkać galery nadal, aż do XIX w., jednak pełniły wtedy już funkcje bardziej honorowe i reprezentacyjne.

Galery były niezwykle smukłe, ponieważ ich stosunek szerokości do długości wynosił 1:6, na koniec nawet 1:9, co przy napędzie wiosłowym pozwalało uzyskać spore prędkości. Początkowo galery posiadały dwa, trzy, cztery i więcej rzędów wioseł, ale od XIV w. drugi rząd zanika. Dodatkową nowością staje się stosowanie apostis, czyli podłużnej belki, na której oparte były wiosła, zamiast, jak wcześniej, otworów wiosłowych. Na jedną burtę przypada 20–26 wioseł. Przy dalszej ewolucji wiosło osiąga wagę 250 kg i w takiej konfiguracji obsługuje je ok. 5–8 galerników. W XIII w. pojawia się nadbudówka rufowa, a w XV w. ster zawiasowy.

Zmiany następowały również w ożaglowaniu: poza wiosłami jako napęd dodatkowy stosowano żagle łacińskie, początkowo jeden żagiel, od XV wieku dwa. Reje żagli były bardzo długie, pomimo tego takie ożaglowanie nie nadawało się do napędzania tak dużych jednostek, dodatkowo było refowane. Główną bronią galer był taran (potem również tarany boczne), którego funkcją taranowanie jednostki przeciwnej lub złamanie jej wioseł. Dodatkowo posiadały mostek abordażowy.

W XV wieku na galerach pojawiają się działa, zwykle w nadbudówce dziobowej w liczbie 3–7. Największe (24–26-funtowe) umieszczano z przodu, a mniejsze po bokach. Oprócz galer wytworzyło się jeszcze kilka podobnych typów okrętów, takich jak ćwierćgalery, półgalery i galeasy, których nazwa pochodzi od galera grossa. Zmierzch stosowania galer spowodowany był skutecznością artylerii na galeonach. Dla galer został opracowany nowy sposób budowy jednostek – szkieletowy, który upowszechnił się w czasie późniejszym.

Typy galer[edytuj | edytuj kod]

Starożytne[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Nazwa Typ
Boat Cdm Paris 322 n1.jpg monera (monorema, unirema) jednorzędowiec
Greek Bireme 500BC.jpg diera (birema, duorema, dikrotos) dwurzędowiec
Trireme.jpg triera (trirema) trójrzędowiec
tetrera (quadrirema) czterorzędowiec
Pentera rzymska.jpg pentera (quinquerema) pięciorzędowiec
hexera (sexirema) sześciorzędowiec
heptera (septirema) siedmiorzędowiec
octera ośmiorzędowiec
poliera wielorzędowiec (np. triera)
quadragintarema czterdziestorzędowiec
pentekontera typ monery o 50 wiosłach, po 25 z każdej strony statku
hekakontera typ monery 100-wiosłowej
Ancient ship 6th c. BC (2).JPG hemiolia półtorarzędowiec (częsty u piratów)
trihemiolia
Archeological museum of Zadar 15.jpg liburna lekka, szybka galera rzymska
Model of a Byzantine warship (dromon) at Athens War Museum on 12 April 2019.jpg dromona (dromon) standardowa galera bizantyjska

Średniowieczne[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Nazwa Typ
langskipy długie okręty
Brest 2012 Drakkar-Dreknor01.JPG drakkar (serpent)
busse
skeide
Moragsoorm.jpg snekke (snekkja)
sud
kaupskipy statki handlowe
karv (karve, karfi)
Modell Knorr.jpg knaar (knarr, knorr, knörr)

Nowożytne[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Nazwa Typ
Armada galleass.png galeas (galeazza, galeasa; tur. mahon) galera duża
Galiote.jpg galeota (galiot, galeotta) półgalera, galera mała
bergantina ćwierćgalera
Fusta by Jan Huygen van Linschoten.jpg fusta
panfina ciężka galera transportowa
skampaweja lekka rosyjska galera

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tam bowiem, gdzie jest potężna flota morska, konieczne jest, aby niewolnicy za pieniądze służyli we flocie (O sposobie rządzenia Ateńczyków 1,11).
  2. W owym czasie żył pewien młody człowiek [który] wykorzystując swoje zewnętrzne podobieństwo, podawał się za zgładzonego przez Heroda Aleksandra, jednak został zdemaskowany. Oktawian August fałszywego Aleksandra ze względu na jego tęgą budowę zesłał na galery, a jego inspiratora kazał zgładzić. Józef Flawiusz Dawne dzieje Izraela (17, 12, 2), Wojna żydowska (2, 7, 2).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Mickiewicz, "Z dziejów żeglugi" Warszawa "Nasza Księgarnia", 1971
  • Stefan Gulas, "Żaglowce" Warszawa Wyd. Sport i Turystyka, 1985

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]