Gramatyka języka interlingua

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gramatyka interlingwy)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gramatyka interlingwy jest ekstraktem, najmniejszym wspólnym mianownikiem gramatyk języków kontrolnych, z których wywodzi się interlingua, uproszczonym zarazem przez odrzucenie między innymi rozbudowanej odmiany wyrazów. Nie jest więc językiem sztucznie utworzonym, lecz wyekstrahowanym z języków naturalnych.

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Akcent pada w ogromnej większości przypadków na samogłoskę przed ostatnią spółgłoską – facer, parlar, elegante, discurso, computator, Polonia, persona, ideal, libro, elephante.

Druga reguła akcentowania respektuje klasyczne korzenie językowe – istnieje kilka końcówek wyrazów, które powodują, że akcent przesuwa się na samogłoskę poprzedzającą przedostatnią spółgłoskę.

  • -le, -ne, -re: facile = łatwy, nomine = imię, tempore = czas
  • -ic, -ico, -ica: technic, technico = technik, technica = technika
  • -ide, -ido: timide = nieśmiały, acido = kwas
  • -ula, -ulo: regula = reguła, angulo = kąt
  • -ime: ultime = ostatni

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Interlingua posługuje się alfabetem łacińskim i nie stosuje żadnych znaków diakrytycznych, co ułatwia pisanie tekstów za pomocą dowolnej klawiatury z alfabetem łacińskim.

(w nawiasach nazwa i w zielonym kolorze wymowa pojedynczych liter)

a (a – a)
b (be – b)
c (ce – c lub k)
d (de – d)
e (e – e)
f (ef – f)
g (ge – g)
h (hasha – h)
i (i – i)

j (jota – ż)
k (ka – k)
l (el – l)
m (em – m)
n (en – n)
o (o – o)
p (pe – p)
q (ku – k)
r (er – r)

s (es – s)
t (te – t)
u (u – u)
v (ve – w)
w (duple ve – ł)
x (iks – ks)
y (i grec, ypsilon – i)
z (zeta, zed – z)

Rodzajnik[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnikiem określonym jest le:

  • le casa (dom)
  • le casas (domy)
  • le libro (książka)
  • le libros (książki)

Przyimki a i de w połączeniu z rodzajnikiem określonym ulegają ściągnięciu.

  • a + le = al
  • de + le = del

Rodzajnikiem nieokreślonym jest un:

  • un casa
  • un libro

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik nie ma odmiany przez rodzaje. Jedynie niektóre nazwy osób lub zwierząt mogą mieć końcówkę zależną od płci, -o lub -a.

  • amico (przyjaciel) – amica (przyjaciółka)
  • cavallo (koń) – cavalla (klacz)

Liczba mnoga jest tworzona za pomocą s. Po końcowej spółgłosce dodawana jest końcówkę -es. Wyraz kończący się na -c ma liczbę mnogą tworzoną za pomocą -ches.

  • un libro, duo libros; un catto, duo cattos
  • le construction, le constructiones; le vision, le visiones
  • le zinc, zinches

Końcówka liczby mnogiej -s nie wpływa na przesunięcie akcentu. Pozostaje on na swoim miejscu.

  • conversation – conversationes

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Przymiotnik jest nieodmienny, bez względu na rodzaj czy liczbę rzeczownika.

  • bon matre – dobra matka
  • bon filio – dobry syn
  • bon casas – dobre domy
  • bon libros – dobre książki

Przymiotnik może się pojawiać przed lub po określanym rzeczowniku. Dominuje stawianie przymiotnika po rzeczowniku (jak w języku hiszpańskim), ale krótkie i często używane przymiotniki są stawiane na ogół przed rzeczownikiem.

  • incredibile notitias
  • notitias incredibile
  • un bon homine
  • un homine excellente

Przymiotnik może czasem przyjąć końcówkę -s liczby mnogiej, jeśli sam rzeczownik jest nieobecny.

  • Io apprecia camisas azur; mi sposa prefere le verdes. Cenię błękitne koszule; moja żona woli zielone.

Stopniowanie przymiotników odbywa się w sposób regularny za pomocą plus i le plus (w przeciwną stronę za pomocą minus i le minus).

  • facile (łatwy) – plus facile (łatwiejszy) – le plus facile (najłatwiejszy)
  • grande (duży, wielki) – plus grande – le plus grande
  • bon (dobry) – plus bon – le plus bon
  • elegante – minus elegante – le minus elegante

Istnieją nieregularne metody stopniowania niektórych przymiotników, często stosowane w tekstach.

  • bon (dobry) – melior (lepszy) – optime (najlepszy)
  • mal (zły) – pejor (gorszy) – pessime (najgorszy)
  • grande – major – maxime

Przysłówek[edytuj | edytuj kod]

Przysłówki regularne są tworzone od przymiotników przez dodanie -mente albo, po końcowym -c, przez dodanie -amente.

  • grande, grandemente
  • felice, felicemente
  • physic, physicamente

Istnieje wiele przysłówków pierwotnych, które nie są wywodzone z przymiotników.

  • troppo fatigate – zbyt zmęczony
  • sempre de mal humor – zawsze w złym humorze

Przysłówki są stopniowane analogicznie do przymiotników, w sposób regularny lub nieregularny.

  • facilemente – plus facilemente – le plus facilemente
  • ben (dobrze) – melio – le melio

Zaimek[edytuj | edytuj kod]

Osobowe Dopełniaczowe Po przyimku Dzierżawcze
io (ja) me (mnie) me (np. con me, sin te, pro nos) mi(e) (mój)
tu (ty) te (ciebie) te tu(e) (twój)
ille (on) le (jego) ille su(e) (jego)
illa (ona) la (ją) illa su(e) (jej)
illo (ono) lo (je) su(e) (jego)
il (bezosobowy)
on (nieokreślony) uno un su(e)
nos (my) nos (nas) nos nostre (nasz)
vos (wy) vos (was) vos vostre (wasz)
illes (oni) les (ich) illes lor(e) (ich)
illas (one) las (je) illas lor(e) (ich)
illos (one) los (je) illos lor(e) (ich)

Illo(s) dotyczy rzeczy lub zwierząt, których płeć nie jest znana.

  • Mi casa- Illo es belle. Mój dom- Jest piękny.

Il jest używane w konstrukcjach bezosobowych:

  • Il pluve. Pada.
  • Il ha un problema. Jest problem.
    = Un problema existe.

On jest używane dla nieokreślonych osób:

  • On parla francese in Belgica. W Belgii mówi się po francusku.
    = Francese es parlate in Belgica.

Istnieją dwie formy zaimka dzierżawczego. Forma krótsza jest używana przed rzeczownikiem bez rodzajnika.

  • mi casa, mi grande casa. Mój dom, mój duży dom.

W innych sytuacjach używa się dłuższej formy:

  • le mie casa. Mój dom.
  • Deo mie! Boże mój!
  • Tu casa es major que le mie. Twój dom jest większy niż mój.

Zaimek zwrotny się ma postać se (lavar se, brossar se), odmienianą przez osoby.

  • Io me lava. Ja się myję.
  • Tu te lava. Ty się myjesz.
  • Illa se lava. Ona się myje.
  • Nos nos lava. My się myjemy.
  • Vos vos lava. Wy się myjecie.
  • Illes se lava. Oni się myją.

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki kończą się na -ar (ogromna większość), -er (pewna ilość czasowników, w tym szereg często używanych) lub -ir (bardzo niewiele). Nie są one odmieniane przez czasy i osoby – po odjęciu końcowej litery -r uzyskuje się czas teraźniejszy dla wszystkich osób w obu liczbach. Podobnie jest w innych czasach.

Stanowi to duże ułatwienie w porównaniu z językami naturalnymi, w których koniugacja jest niekiedy skrajnie skomplikowana (np. łacina, francuski, niemiecki, języki słowiańskie). Znając wyrazy i podane w tabeli zasady poznaje się natychmiast całą koniugację.

Bezokolicznik cantar (śpiewać) creder (sądzić, wierzyć) partir (wychodzić)
Czas teraźniejszy (Presente) & Tryb rozkazujący (Imperativo) canta (śpiewa, śpiewaj) crede (wierzy, wierz) parti (wychodzi, wychodź)
Czas przeszły (Passato) cantava (śpiewał) credeva (wierzył) partiva (wyszedł)
Czas przyszły (Futuro) cantara (będzie śpiewać) credera (będzie wierzył) partira (wyjdzie)
Tryb warunkowy (Conditional) cantarea (śpiewałby) crederea (wierzyłby) partirea (wyszedłby)
Imiesłów czasu teraźniejszego (Participio Presente) cantante (śpiewając) credente (wierząc) partiente (wychodząc)
(nie partinte)
Imiesłów czasu przeszłego (Participio Passate) cantate (śpiewawszy) credite (wierzywszy)
(nie credete!)
partite (wyszedłszy)

Pewne nieliczne czasowniki mające końcówkę -er tworzą imiesłów czasu teraźniejszego za pomocą -iente.

  • reciper – recipiente

Bezokolicznik może być użyty jako rzeczownik, imiesłów jako przymiotnik:

  • le volar del aves – latanie ptaków
    = le volo del aves
  • un influentia predominante – przemożny wpływ
  • le anno passate – ubiegły rok

Czasowniki esser (być), haber (mieć) e vader (iść) mają w czasie teraźniejszym powszechnie używane formy alternatywne:

  • es zamiast esse
  • ha zamiast habe
  • va zamiast vade

Czasownik esser ma jeszcze inne formy alternatywne, nieco mniej popularne:

  • es = esse (jest)
  • son = esse ()
  • era = esseva (był)
  • sera = essera (będzie)
  • serea = esserea (byłby)
  • ser = esser (być)

Sia jest trybem rozkazującym i łączącym esser:

  • Sia felice! Bądź szczęśliwy.
  • Io non crede que ille sia folle. Nie wierzę, żeby ona miała być szalona.

Czasy przeszłe dokonane (tempores perfecte) tworzy się z czasownikiem haber i imiesłowem przeszłym:

  • io ha parlate – mówiłem
  • ille habeva vidite – widział (był)

Wzorem języków romańskich można także tworzyć czas przyszły natychmiastowy, używając do tego formę skróconą czasownika vader (chodzić, iść) i bezokolicznik.

  • Io va leger – będę czytał (zaraz, za chwilę, wkrótce)
  • Illas va ir al cinema – pójdą do kina

Tryb bierny tworzy się za pomocą czasownika esser i imiesłowu przeszłego:

  • Le joco es vidite per milles de personas. Gra jest oglądana przez tysiące ludzi.
  • Isto essera facite per me. To będzie zrobione przeze mnie.

Te dwa czasowniki mogą być mieszane w bardziej złożonych konstrukcjach:

  • Quando ille arrivara, su vestes ja habera essite lavate. Gdy on przybędzie, jego ubrania będą już uprane.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Wymowa w języku Interlingua jest bardzo podobna do włoskiej czy hiszpańskiej.

Szczególnie ważne zasady:

  • ca, co, cu jak ka, ko, ku
    catto (kato), carriera (kariera), musica (muzika), escorta (eskorta), cocina (kocina), cubo (kubo), cultivar (kultiwar)
  • ce, ci, cy jak ce, ci, ci
    glycerina (glicerina), macedone (macedone), cocina (kocina), cyclon (ciklon), cylindro (cilindro)
  • ch zwykle jak k; ewentualnie jak cz lub sz
    machina (makina), charta (karta), characteristic (karakteristik); charme (szarm), checo (czeko)
  • g gardłowe jak g, nawet przed e, i, y (portugese); ewentualnie jak ż przed e, i, y, zwłaszcza w przyrostku -age i wyrazach pochodnych od niego
    gaudio (gaudio), mangiar (manżar), viage (wiaże), viagiar (wiażar)
  • h z wydechem; opcjonalnie jako nieme
    haber (haber), habile (habile)
  • ph jak f
    photo (foto), physica (fizika)
  • qu jak ku; jak k w wyrazach que, qui
    quando (kłando), que (ke), qui (ki)
  • rh jak r
    rheuma (reuma), rhombo (rombo)
  • s między samogłoskami jak z
    supponer (suponer), casa (kaza), osar (ozar)
  • th jak t
    theatro (teatro), theologia (teologia)
  • ti jak ti, ewentualnie jak cj (national, scientia, spatio)
  • w jak ł lub w, zgodnie z oryginalnym brzmieniem wyrazu w języku pochodzenia (water-closet)
  • y jak i

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]