Czasownik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty bądź przedmioty się znajdują[1]. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Czasownik w języku polskim[edytuj]

Odmiana[edytuj]

W języku polskim czasownik odmienia się przez:

Nieosobowe formy[edytuj]

W języku polskim czasowniki tworzą formy nieosobowe, w których nie można określić osoby (podmiotu):

  • bezokolicznik - np. jeść, wlec;
  • nieosobowa forma czasownika zakończona na -no, -to - np. jedzono, umyto;
  • nieosobowa forma czasu teraźniejszego typu: mówi się, robi się - np. W szkole mówi się o egzaminach;
  • imiesłowy.

Aspekt[edytuj]

Aspekt (forma) w języku polskim sygnalizuje czy czynność została wykonana czy się ją nadal wykonuje. W czasie przyszłym zawiera informację czy podmiot będzie miał zamiar ją skończyć, czy tylko zacząć.

Wyróżnia się czasowniki w formie:

  • niedokonanej – informuje, że czynność (stan) trwa, trwała lub będzie trwała i nie została ani nie zostanie zakończona, np. robiłem, robię, będę robiła; odkurzałem, odkurzam, będę odkurzać;
  • dokonanej – informują, że czynność została lub zostanie zakończona, np. zrobiłem, zrobię; odkurzyłem, odkurzę.

Imiesłowy[edytuj]

Imiesłów to nieosobowa forma czasownika. Jest to połączenie czasownika z inną częścią mowy. W języku polskim występują 4 rodzaje imiesłowów:

  • imiesłów przymiotnikowy czynny - połączenie czasownika w stronie czynnej z przymiotnikiem. Odmienia się on jak przymiotnik i odpowiada na jego pytania (jaki? jaka? jakie?), ale powstał na bazie czasownika i zachowuje jego cechy. Imiesłów przymiotnikowy czynny można utworzyć tylko od czasowników dokonanych. Jest zazwyczaj zakończony końcówkami -ący, -ąca, -ące, np. jedzący, śpiąca, oglądające;
  • imiesłów przymiotnikowy bierny - połączenie czasownika z przymiotnikiem. Odmienia się on jak przymiotnik i odpowiada na jego pytania (tak jak imiesłów przymiotnikowy czynny), ale powstał na bazie czasownika i zachowuje jego cechy. Używa się go do stworzenia zdania w konstrukcji biernej. Imiesłów przymiotnikowy bierny można utworzyć tylko od czasowników przechodnich. Jest zazwyczaj zakończony końcówkami -ny, -ony, -ty, np. jedzony, malowany, rozbity;
  • imiesłów przysłówkowy współczesny - połączenie czasownika z przysłówkiem. Nie odmienia się on (jak przysłówek) i odpowiada na jego pytania (jak? gdzie? kiedy?), ale powstał na bazie czasownika i zachowuje jego cechy. Imiesłów przysłówkowy współczesny można utworzyć tylko od czasowników dokonanych. Zakończony jest końcówką -ąc, np. kończąc, śpiąc;
  • imiesłów przysłówkowy uprzedni - połączenie czasownika z przysłówkiem. Nie odmienia się on, odpowiada na jego pytania, ale powstał na bazie czasownika i zachowuje jego cechy. Imiesłów przysłówkowy współczesny można utworzyć tylko od czasowników niedokonanych. Jest zakończony końcówkami -wszy, -łszy, np. skończywszy, zjadłszy.

Iteratywność[edytuj]

W gramatykach niektórych języków (w tym m.in. języka polskiego) wyróżnia się ponadto czasowniki jednokrotne np. chodzić, czytać, spać, oraz wielokrotne (tzw. iterativa), np. chadzać, czytywać, sypiać.

Imiesłowy[edytuj]

W wielu językach indoeuropejskich niektóre formy czasowników (imiesłów, gerund) przybierają pewne cechy uznawane za typowe dla innych części mowy. Dla przykładu polskie formy imiesłowu przymiotnikowego czynnego, typu mieszkający, czytający itp., uważane są za formy czasownikowe, jednak odmieniają się przez przypadki tak jak przymiotniki (mieszkającego, czytającemu itp.). Podobnie formy imiesłowu przymiotnikowego biernego, takie jak np. zbudowany, robiony – mają cechy przymiotników i także odmieniają się przez przypadki. Analogiczna sytuacja występuje także w innych językach, np. angielskie building - budowla, w czasie budowy, downloaded - ściągnięte, niemieckie das Essen - jedzenie, essen - jeść.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Piotr Bąk, „Gramatyka języka polskiego”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 157.