Urzet barwierski
Wygląd
(Przekierowano z Isatis tinctoria)
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
urzet barwierski | ||
Nazwa systematyczna | |||
Isatis tinctoria L. Sp. pl. 2:670. 1753 | |||
Synonimy | |||
|
Urzet barwierski (Isatis tinctoria) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych.
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Pochodzi z obszarów stepowych południowo-wschodniej części Europy, z Kaukazu i Azji Mniejszej. Obecnie występuje w prawie całej Europie, przeważnie jako zdziczały z upraw[3]. Występuje także w Algierii i Maroku[4]. Status gatunku we florze Polski: efemerofit[5] – przejściowo dziczejący z upraw[6], w stanie dzikim bardzo rzadko spotykany[7].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Isatis_tinctoria_%28s._str.%29_sl3.jpg/180px-Isatis_tinctoria_%28s._str.%29_sl3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Isatis_tinctoria_%28s._str.%29_sl29.jpg/180px-Isatis_tinctoria_%28s._str.%29_sl29.jpg)
- Pokrój
- Roślina 50–140 cm wysokości, wzniesiona, okazała.
- Łodyga
- Od spodu miękko owłosiona, ku górze naga i niebieskawo oszroniona.
- Liście
- Dolne liście łodygowe na ogonkach, jajowate[6]. Górne liście siedzące, strzałkowate, obejmujące łodygę.
- Kwiaty
- Liczne, żółte, zebrane w baldachowatowiechowate kwiatostany. Płatki korony prawie dwa razy dłuższe od działek kielicha. Kielich 4-działkowy, korona 4-płatkowa, 6 pręcików, 1 słupek.
- Owoce
- Zwisające, pojedyncze łuszczyny, długie do 2,5 cm, przy dojrzewaniu ciemniejące do czarnego fioletu.
- Korzeń[8]
- Walcowaty, lekko powyginany, o długości 10–20 cm i średnicy 0,5–1 cm. Powierzchnia zewnętrzna szarawożółta lub brunatnawożółta. Podłużnie pomarszczony z poprzecznymi przetchlinkami, z korzonkami bocznymi lub śladami po nich. Kłącze lekko rozszerzone wykazujące obecność ciemnozielonych lub ciemnobrunatnych nasad ogonków liściowych, zebranych w okółki i zwarte guzkowate zespoły. Przełam jest żółtawobiały, brunatny lub ciemnobrunatny w części korowej, a żółty lub brunatny w części drewna.
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od maja do lipca. Siedlisko: przydroża, kamieniołomy, nasypy, winnice, suche murawy, miejsca ruderalne na glebach wapiennych, bogatych w azot.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Pastel_pigment_cocagnes_et_feuilles_-_Mus%C3%A9um_du_pastel.jpg/220px-Pastel_pigment_cocagnes_et_feuilles_-_Mus%C3%A9um_du_pastel.jpg)
- Surowiec zielarski[8]
- Korzeń urzetu barwierskiego (Isatidis radix) – wysuszony korzeń o zawartości nie mniej niż 1,0% argininy.
Inne zastosowania
[edytuj | edytuj kod]- Jedna z najstarszych znanych ludziom roślin barwierskich. Urzet został sprowadzony do Europy już w starożytności ze względu na dużą zawartość niebieskiego barwnika indygo, który pozyskuje się z liści[9]. Fermentujący barwnik wytwarza odrażający zapach. Z tego też względu angielska królowa Elżbieta I zakazała uprawy urzetu barwierskiego w odległości 5 mil od swoich pałaców[9].
- Roślina miododajna.
- Źródło glukobrassicyny. Zawiera około 20 razy więcej tego związku niż brokuły.
- Jest uprawiany jako roślina ozdobna. Ozdobne są nie tylko kwitnące rośliny, ale również pędy z owocami zwisającymi na cieniutkich szypułkach. Używany bywa do suchych bukietów.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-11-10] (ang.).
- ↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 102, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b urzet barwierski, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-05-06] .
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ a b Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
Identyfikatory zewnętrzne:
- BioLib: 39021
- EoL: 583877
- EUNIS: 164558
- Flora of China: 200009571
- Flora of North America: 200009571
- FloraWeb: 3108
- GBIF: 5374118
- identyfikator iNaturalist: 77509
- IPNI: 285873-1
- ITIS: 23151
- NCBI: 161756
- Plant Finder: 278069
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2867046
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:285873-1
- Tela Botanica: 36014
- identyfikator Tropicos: 4101316
- USDA PLANTS: ISTI
- CoL: 3Q3HY