Języki tajwańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy austronezyjskich języków tajwańskich. Zobacz też: język tajwański z grupy języków chińskich.

Języki tajwańskie (ang. Formosan languages) – grupa około 20 języków, w większości zagrożonych wymarciem, używanych przez aborygenów tajwańskich.

Języki tajwańskie traktowane były niegdyś jako podrodzina języków austronezyjskich; obecnie poszczególne języki tajwańskie klasyfikowane są jako indywidualne podgrupy języków austronezyjskich.

Języki austronezyjskie Tajwanu wykazują bardzo duże wewnętrzne zróżnicowanie na stosunkowo niewielkim terytorium. Z tego względu przypuszcza się, że praojczyzna wszystkich języków austronezyjskich znajdowała się właśnie na Tajwanie.

Klasyfikacja języków tajwańskich[edytuj]

Jednoznaczna klasyfikacja języków tajwańskich jest utrudniona poprzez brak informacji o językach, z których połowa już wymarła[1], oraz ich ogromne zróżnicowanie wewnętrzne[2].

Przyjmuje się, że mówiący językiem proto-austronezyjskim osiedli na Tajwanie około 5 tys. lat temu[1]. Wraz z rozprzestrzenieniem się osadników na wyspie język rozwinął różne dialekty, które z czasem stały się odrębnymi językami[1][3]. Mówiący tymi językami pozostawali ze sobą w kontakcie, co sprzyjało wykształceniu skomplikowanych struktur wspólnych cech fonologicznych i leksykalnych, czy konstrukcji gramatycznych[1][3]. Najprawdopodobniej połowa wszystkich tych języków wymarła na przestrzeni ostatnich 400 lat[1]. Podczas okupacji japońskiej (1895–1945) języki tajwańskie cieszyły się uznaniem, którego zabrakło w okresie Kuomintangu (1949–1991)[4]. Po pierwszych wolnych wyborach w 1991 roku pozycja języków tajwańskich vis-á-vis urzędowego języka mandaryńskiego zyskała na znaczeniu[4]. Jednak poza językiem amis, którego liczbę mówiących szacuje się na ponad 100 tys.[4], wszystkie inne języki tajwańskie są w różnym stopniu zagrożone wymarciem, np. w 2003 językiem pazeh posługiwała się jedynie jedna osoba[4], która zmarła w 2010[5].

Niegdyś języki tajwańskie traktowane były jako podrodzina języków austronezyjskich[6]. W latach 60. XX wieku języki tajwańskie klasyfikowano w trzy grupy: języki atajalskie, tsou i paiwańskie[7].

Z uwagi na podobieństwa języków tajwańskich do języków filipińskich proponowano również klasyfikacje łączące te języki w jedną grupę[7][8].

Klasyfikacja języków tajwańskich według Shigeru Tsuchidy[edytuj]

W latach 80. XX wieku japoński językoznawca Shigeru Tsuchida opracował podział języków tajwańskich na trzy grupy[1]:

Języki tajwańskie
Języki atajalskie
Języki północno-zachodnie tajwańskie (północno-zachodnie formozańskie)
Język saisijat
Język taokas-babuza
Język pazeh
Języki południowo-tajwańskie (południowo-formozańskie)
Języki tsouik
Języki rukai
Języki paiwańskie
Język amis
Język bunun
Język pujuma
Język paiwan
Języki niesklasyfikowane

Podział ten krytykowany jest za oparcie go na podobieństwach językowych, a nie na wspólnych innowacjach[1].

Klasyfikacja języków tajwańskich według Roberta Blusta[edytuj]

Zasięg poszczególnych języków tajwańskich, za Tsuchidą, według klasyfikacji Blusta (1999)

Pod koniec lat 90. XX wieku amerykański językoznawca Robert Blust zaproponował podział filogenetyczny oparty na innowacjach fonologicznych wyróżniający dziewięć grup[7][4]:

Języki austronezyjskie

     Języki atajalskie

Język atajal
Język seediq

     Języki północno-zachodnie tajwańskie (północno-zachodnie formozańskie)

Język saisijat
Język kulon
Język pazeh

     Języki wschodnio-tajwańskie (wschodnio-formozańskie)

Język basaj-trobiawan
Język kawalan
Język amis
Język siraja

     Języki Równin Zachodnich

Język taokas-babuza †
Język papora-hoanja
Język thao

     Język bunun

     Języki tsouik

Język tsou
Język kanakanawu
Język saaroa

     Języki rukai

     Języki pujuma

     Języki paiwańskie

     Języki malajsko-polinezyjskie

System Blusta zakłada, że każda z dziewięciu grup językowych tworzy oddzielną podgrupę języków austronezyjskich, do których należy również podgrupa języków malajsko-polinezyjskich z ponad 1100 językami używanymi poza Tajwanem[1]. Klasyfikacja Blusta była krytykowana z uwagi na dyfuzję innowacji fonologicznych przez granice językowe[1].

Języki austronezyjskie Tajwanu wykazują bardzo duże wewnętrzne zróżnicowanie na stosunkowo niewielkim terytorium[2]. Stąd wielu badaczy uznaje jednak, że praojczyzna wszystkich języków austronezyjskich znajdowała się na Tajwanie[2], a klasyfikacja wszystkich innych języków używanych poza Tajwanem do jednej podgrupy odzwierciedla fakt ich pochodzenia od jednego wspólnego języka, którym posługiwali się osadnicy z południowego Tajwanu przybyli na Filipiny około 4 tys. lat temu[1].

Klasyfikacja języków tajwańskich według Ethnologue[edytuj]

SIL International w swojej bazie Ethnologue podaje następującą klasyfikację języków tajwańskich (w nawiasach podano liczbę użytkowników)[9]:

Języki austronezyjskie (250 mln)
Języki atajalskie
Język atajal (2000: 84,3 tys.[10])
Język taroko (2008: 20 tys.[11])
Języki bunuńskie
Język bunun (2002: 38 tys.[12])
Języki wschodnio-tajwańskie (wschodnio-formozańskie)
Języki centralne
Język amis nataorański (2000: 5[13])
Język amis (2002: 138 tys.[14])
Języki północne
Język basaj †[15]
Język kawalan (2000: 24[16])
Języki południowo-zachodnie
Język siraja (9[17])
Języki północno-zachodnie tajwańskie (północno-zachodnie formozańskie)
Język kulon-pazeh (2013: 1 osoba mówiąca dialektem Kaxabu[18])
Język saisijat (2002: 4750[19])
Języki paiwańskie
Język paiwan (2002: 66,1 tys.[20])
Języki pujuma
Język pujuma (2002: 8490[21])
Języki rukai
Język rukai (2002: 10,5 tys.[22])
Języki tsou
Język kanakanabu (2012: 4[23])
Język saaroa (2012: 10[24])
Język tsou (2002: 2130[25])
Języki Zachodnich Równin (Western Plains)
Języki centralne
Język babuza †[26]
Język papora-hoanja †[27]
Język thao
Język thao (2000: 5[28])
(Języki malajsko-polinezyjskie)
Języki niesklasyfikowane
Język ketangalan †[29]

Badania nad językami tajwańskimi[edytuj]

Pierwszymi badaczami języków tajwańskich byli holenderscy misjonarze przybyli na wyspę w XVII wieku[1]. Informacje o wymarłym języku siraja pochodzą z holenderskich tłumaczeń, m.in. Nowego Testamentu[1]. W 1834 roku niemiecki językoznawca Julius Klaproth (1783–1835) po raz pierwszy zaliczył języki tajwańskie do rodziny języków austronezyjskich[1]. W latach 30. XX wieku japońscy językoznawcy i antropolodzy przeprowadzili wiele badań terenowych[1]. W latach 60. XX wieku przeprowadzili analizy języków tsou i atajal[1]. W latach 70. i 80. XX wieku przeprowadzono wiele badań, opublikowano słowniki i gramatyki[1]. Najlepiej poznanymi wydają się być języki atajalskie[1]. Udało się jeszcze sporządzić opracowania niedawno wymarłego języka pazeh († 2010) i wymierającego języka thao[1].

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r M. Ross: Formosan languages. W: Keith Brown, Sarah Ogilvie: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier, 2010, s. 422. ISBN 9780080877754. [dostęp 2016-11-02].
  2. a b c Paul Jen-kuei Li. The Great Diversity of Formosan Languages. „International Journal of Language and Linguistics”. 3 (9), s. 523-546, 2008. DOI: 10.11648/j.ijll.20160406.11. ISSN 2008-0-009-003-000010-1 (ang.). 
  3. a b Paul Jen-kuei Li. The Dispersal of the Formos an Aborigines in Taiwan. „International Journal of Language and Linguistics”. 1 (2), s. 71-278, 2001. DOI: 10.11648/j.ijll.20160406.11. ISSN 2008-0-009-003-000010-1 (ang.). 
  4. a b c d e M. Ross: Formosan languages. W: Keith Brown, Sarah Ogilvie: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier, 2010, s. 421. ISBN 9780080877754. [dostęp 2016-11-02].
  5. Paul Jen-Kueli Li: The Austronesian Languages of Taiwan. W: William S-Y Wang, Chaofen Sun: The Oxford Handbook of Chinese Linguistics. Oxford University Press, 2015, s. 121. ISBN 9780190266844. [dostęp 2016-11-04]. (ang.)
  6. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikacja. Warszawa: PWN, 1989. ISBN 83-01-08163-5.
  7. a b c K Alexander Adelaar, Nikolaus Himmelmann: The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. Routledge, 2013, s. 11. ISBN 9781136755095. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  8. Malcolm Ross and Stacy Fang-ching Teng. „International Journal of Language and Linguistics”. 6 (6), s. 739-781, 2005. DOI: 10.11648/j.ijll.20160406.11 (ang.). 
  9. Austronesian. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  10. Atayal. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  11. Taroko. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  12. Bunun. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  13. Amis, Nataoran. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  14. Amis. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  15. Basay. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  16. Kavalan. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  17. Siraya. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  18. Kulon-Pazeh. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  19. Saisiyat. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  20. Paiwan. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  21. Puyuma. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  22. Rukai. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  23. Kanakanabu. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  24. Saaroa. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  25. Tsou. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  26. Babuza. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  27. Papora-Hoanya. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  28. Thao. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)
  29. Ketangalan. W: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig: Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International, 2016. [dostęp 2016-11-02]. (ang.)

Bibliografia[edytuj]