Jemioła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jemioła
Ilustracja
Jemioła pospolita
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd sandałowce
Rodzina sandałowcowate
Rodzaj jemioła
Nazwa systematyczna
Viscum L.
Sp. Pl. ed. 1 1023 (1753)
Synonimy

Aspidixia (Korth.) Tiegh.

Ssawki jemioły zagłębiające się w pędzie żywiciela
Viscum minimum rosnąca na sukulencie z rodzaju wilczomlecz
Viscum articulatum

Jemioła (Viscum L.) – rodzaj pasożytniczych roślin z rodziny sandałowcowatych (dawniej wyodrębniany w rodzinie jemiołowatych). Obejmuje ok. 113[2]–150 gatunków[3]. Zasięg rodzaju obejmuje strefę tropikalną i umiarkowaną Starego Świata, przy czym największe zróżnicowanie jest w Azji i Afryce (na tym kontynencie rośnie 45 gatunków), w Australii występują 4 gatunki i w Europie dwa. Do flory Polski należy tylko jeden gatunek – jemioła pospolita V. album[4]. Jako rośliny introdukowane gatunki z tego rodzaju podawane są z zachodniej części Ameryki Północnej[2]. Są to rośliny pasożytnicze lub częściowo pasożytnicze rosnące na drzewach. Do rodzaju należą gatunki lecznicze i trujące.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Viscum capense
Viscum cruciatum
Viscum littorum
Pokrój
Różnokształtne pędy wyrastają na roślinach żywicielskich.
Pędy
Pozornie widełkowato (dychotomicznie) lub okółkowato rozgałęzione.
Liście
Całobrzegie, osadzone na pędach parami (naprzeciwlegle), siedzące. U niektórych gatunków zredukowane do łusek.
Kwiaty
Niepozorne, umieszczone w wiązkach w rozwidleniach pędów. Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie lub dwupiennie.
Owoce
Jemioły wytwarzają soczyste jagody, które są zjadane przez ptaki. Ptaki pośredniczą w ten sposób w rozsiewaniu roślin (ornitochoria). Jagody zawierają jedno lub kilka nasion.
Korzeń
Rozgałęzione pod korą żywiciela, zaopatrzone w specjalne ssawki, przez które pobierają z drewna sole mineralne i wodę.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Półpasożyt czerpiący za pomocą ssawek wodę wraz z solami mineralnymi z roślin, na których rośnie. Przeprowadza fotosyntezę. Występuje w strefach umiarkowanych i ciepłych na obydwu półkulach. Poszczególne gatunki przywiązane są do określonych grup gatunków żywicielskich.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja według APweb[1]

Rodzaj wchodzi w skład jednego z ośmiu kladów (wyodrębnianego jako plemię Visceae Horaninow) rodziny sandałowcowatych Santalaceae i dla zachowania monofiletycznego charakteru tej rodziny w nowszych ujęciach nie jest wyłączany do odrębnej rodziny jemiołowatych.

Wykaz gatunków[2]

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

W starożytności jemioła pospolita uważana była za dar bogów[5]. Przypisywano jej właściwości magiczne[6]. Szczególnie rośliny rosnące na dębach[7] (ew. okazy podobnego do jemioły gązewnika) uchodziły za talizman[8], ponad który nie było większej świętości. Druidzi traktowali ją w sposób szczególny – ścinanie jemioły było ważnym obrzędem w ich wierzeniach[9]. Zbierano ją w dniu zimowego przesilenia dnia z nocą, a także na przełomie wiosny i lata. Ścięte pędy świętej jemioły leczyły niemal wszystkie choroby, jednały pomyślność, włożone do wazonu lub podwieszone pod sufitem chroniły dom przed złymi mocami, zapobiegały pożarom, a już powstałe wygaszały. Bożonarodzeniowa choinka zastąpiła w XVII wieku zawieszaną wcześniej u powały jemiołę[10].

Sprzedawca jemioły przed świętami Bożego Narodzenia.

Pędy jemioły sprowadzały do domu szczęście i bogactwo, spełniały ludzkie życzenia i marzenia, noszona przy sobie zapewniać miała potencję seksualną. Dziś całujących się par pod jemiołą w święta jest mnóstwo – wierzą, że magia rośliny umocni ich miłość i zapewni trwałość ich związkowi[11].

Jeszcze przed rokiem 1934 odnotowano na Mazowszu przesąd weselny związany z jemiołą i mający pewne podobieństwo ze zwyczajem angielskim[12]. Na Mazowszu też zbierano jemiołę zimą i kadzono nią około uli w wigilię[13].

Sprzedawana powszechnie w okresie Bożego Narodzenia w całej Polsce na rynkach, targach w formie pęków, kuli i wianków adwentowych.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza
Kiedyś jemioła pospolita była uważana za lek niemal na wszystko, obecnie wyciąg z jej pędów i liści stosuje się pomocniczo w leczeniu choroby nadciśnieniowej (obniża ciśnienie tętnicze krwi)[14], wzmacnia działanie gruczołów wydzielania wewnętrznego, poprawia obieg krwi, wykazuje działanie regulujące przemianę materii, wzmaga pracę trzustki, działa ogólnie wzmacniająco[15]. Medycyna plemienna uważała, że jemioła sprzyja płodności[16].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-11-25].
  2. a b c Viscum L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-24].
  3. David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 968. ISBN 978-1-107-11502-6.
  4. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  5. "Uwieńczenie jemiołą oznacza bowiem zdolność odżycia i zmartwychpowstania. Persefona, bogini śmierci, której jemioła, ten symbol życia, była właściwie poświęconą, przedstawia się równocześnie jako bogini wegetacyjna, darząca życiem." w: Lud: Organ Polskiego towarzystwa ludoznawczego. 1910 t, 16. s. 32
  6. "Jemioła wiecznie zielona krzewina pasożytnicza, w mitologiach symbolizująca jedność życia i śmierci." w: Andrzej M. Kempiński. Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. 1993 s. 208
  7. "była świętą rośliną kapłanów druidów (głównie wówczas, gdy rosła na dębie" w: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich s. 208
  8. "Jemioła, która pozostaje zielona na bezlistnym drzewie, podobnie jak choinka może tu być interpretowana jako symbol życia." w: Boże Narodzenie w polskiej kulturze s. 27
  9. "Najbardziej znany i najczęściej cytowany jest fragment z Pliniusza Historii naturalnej opisujący jak to biało odziani druidzi zbierali w białe płótno jemiołę złotym sierpem ściętą z dęba. Pliniusz także podawał, iż według druidów jemioła leczyła." w: Janina Rosen-Przeworska. Religie Celtów s.62
  10. "bożonarodzeniowe drzewko (pierwsze ustawiono w Niemczech w XVII wieku), które zastąpiło zawieszaną dawniej jemiołę." w: Mark McCrum. Jak uniknąć gaf w obcych krajach 2009. s. 217; "Za każdym razem zieleń ta jest symbolem drzewa życia rosnącego w raju, symbolem życiodajnej siły słońca, które wszystko na ziemi pobudza do życia i wzrostu. W grudniu tym symbolem drzewa życia była właśnie jemioła." Literatura ludowa 1983 t. 27 s. 41
  11. "Może dlatego właśnie pojawia się jako bożonarodzeniowe przystrojenie izby, pokoju, salonu? Może dlatego pocałunek pod jemiołą ma przynosić dostatek, szczęście, powodzenie, trwały związek ciał i dusz tych, którzy się całują? " w: Anna Zadrożyńska. Świętowania polskie: przewodnik po tradycji. s. 28
  12. "w okolicy Gostynina (SW od Płocka), istniał bardzo zajmujący przesąd, wedle którego, o ile „pod jemiołą stanie młoda para i umawia się, — to się ożenią" (nasuwa to — do pewnego zresztą tylko stopnia — na myśl znany wigilijny zwyczaj angielski). w: Polska Akademia Umiejętności, Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. Kultura duchowa. 1934. s. 536
  13. Kazimierz Moszyński. Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. tamże.
  14. "Ziele jemioły Herba Visci albi zawiera: cholinę, acetylocholinę, glikozyd kwercetynę, sapogeninę kwas oleanolowy, [...]. Właściwości lecznicze: Powoduje obniżenie ciśnienia krwi - właściwość ta występuje silniej w surowcu świeżym niż w suszonym. Stosowana w leczeniu nadciśnienia i miażdżycy tętnic. w: Stefan Bagiński, Jakub Mowszowicz. Krajowe rośliny trujące s. 32
  15. Jadwiga Górnicka, Apteka Natury, Agencja Wydawnicza "Morex", s. 219.
  16. "Uosabia też jemioła pierwotne, sprzyjające człowiekowi magiczne siły natury, bowiem potrafi przywrócić witalność, moc, zdrowie." w; Jan Pieszczachowicz. Pegaz na rozdrożu. s. 319