Jeremy Bentham

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jeremy Bentham
Ilustracja
Data urodzenia 1748
Data śmierci 1832
Zawód, zajęcie ekonomista
Narodowość Anglik
Jeremy Bentham signature.svg

Jeremy Bentham (ur. 15 lutego 1748 w Londynie, zm. 6 czerwca 1832 tamże) – angielski prawnik, filozof i ekonomista, ponadto dżentelmen i ekscentryk. Reformator instytucji prawnych i społecznych, prekursor pozytywizmu prawniczego. Jeden z głównych przedstawicieli liberalizmu. Jeden z autorów filozoficznej koncepcji utylitaryzmu. W ekonomii zwolennik wolnego rynku. Jedną z najsłynniejszych jego myśli było przekonanie, że ludzie pragną w życiu przede wszystkim przyjemności cielesnych, które są dla nich ważniejsze niż dobro świata.

Doktryny[edytuj | edytuj kod]

Defence of usury, 1788

Celem człowieka jest unikanie bólu i dążenie do przyjemności, człowiek zaspokaja swe przyjemności, więc społeczeństwo też powinno. Należy dążyć do szczęścia. Celem zaś państwa i prawa jest dawanie ogólnego szczęścia. Człowiek w ujęciu Benthama jest istotą racjonalną, zdolną do dążenia do szczęścia w oparciu o rozumny namysł nad zyskami i stratami (przyjemnościami i przykrościami) płynącymi z określonego działania i jego skutków tzw. „rachunek szczęśliwości”, czyli felicific calculus[1]. Rozumne dążenie do osobistego szczęścia zwiększa pomyślność ogółu. Ludzkie postępowanie jest wtedy moralne, gdy dąży do realizacji zasady „największego szczęścia największej liczby ludzi”[2].

Demokracja to dobry ustrój, a on sam był radykałem i chciał likwidacji monarchii i izby lordów. Był twórcą utylitaryzmu (zwłaszcza ilościowego). Bentham tak jak Thomas Hobbes uznawał wolę suwerena za źródło prawa. Obywatele porównywali korzyści i niekorzyści z tytułu podporządkowania się władzy. Byli jej posłuszni, ponieważ oceniali przykrości z podporządkowania jako mniejsze niż przykrości skutków ich nieposłuszeństwa. W duchu pozytywizmu prawniczego twierdził, że zasady współżycia ludzi powinny zostać ujęte w ramy stałego i znanego wszystkim prawa, co umożliwiłoby dokonanie racjonalnej kalkulacji pozwalającej uniknąć przykrości wynikających z przekroczenia prawa. Jako prawnik stworzył kierunek analityczny w prawie. Jego kontynuatorami byli John Austin i James Mill.

Był zwolennikiem równouprawnienia kobiet[3], a także przeciwnikiem penalizacji stosunków homoseksualnych[4]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Wypełniając ostatnią wolę Benthama[5], jego zwłoki najpierw zostały oddane nauce, a następnie z jego szkieletu skonstruowano „auto-ikonę”, ubraną w prawdziwą odzież filozofa i mającą woskową głowę, która eksponowana jest w University College w Londynie. Według jednej z legend, jego życzeniem było bycie obecnym przy ważniejszych czynnościach akademickich w przyszłości, co jego spadkobiercy mieli rzekomo skrzętnie wypełniać, i jego mumia miała być wnoszona na uroczyste posiedzenia senatu, a podczas sprawdzania kworum przed głosowaniami senatu uczelni miano odczytywać formułę „Jeremy Bentham, obecny, bez prawa głosu”[6].
  • Oto jedna z jego myśli: „Umysły twórcze najlepiej rozwijają się tam, gdzie istnieje poszanowanie twórczości”.

Nawiązania w kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

  • John Locke, bohater amerykańskiego serialu telewizyjnego Zagubieni, ukrywał się po opuszczeniu wyspy pod nazwiskiem Jeremy Bentham. Pseudonim jest nieprzypadkowy: działania bohatera mają znamiona głębokiego utylitaryzmu (np. próbuje odebrać sobie życie w trosce o dalsze losy jego przyjaciół).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wiktor Werner, Homo laborans – wolna jednostka czy wytwór historii? Jeden z metodologicznych problemów badania zachowań „człowieka pracującego”, [w:] Magdalena Piorunek (red.) Człowiek w kontekście pracy. Teoria – empiria – praktyka, Wydawnictwo Adam Marszałek, Poznań 2009, s. 10–30.
  2. Bentham Jeremy, w: „Nowa encyklopedia powszechna PWN”, red. Barbara Petrozolin-Skowrońska, t. 1, Warszawa 1998, s. 413.
  3. Miriam Williford, Bentham on the Rights of Women, „Journal of the History of Ideas”, Vol. 36 (Nr. 1 (Jan. – Mar., 1975)), s. 167–176.
  4. Jeremy Bentham, Offences Against One’s Self, „Journal of Homosexuality”, 3(4) i 4(1), 1978.
  5. Extract from Bentham’s Will (ang.). University College London. [dostęp 2011-07-19].
  6. Auto-Icon (ang.). University College London. [dostęp 2011-07-19].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]