Wolny rynek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wolny rynek – rodzaj rynku, na którym wymiana dóbr dokonuje się w wyniku dobrowolnie zawieranych transakcji pomiędzy kupującymi a sprzedającymi przy dobrowolnie ustalonej przez nich cenie. Na wolnym rynku kupujący i sprzedający nie podlegają ograniczeniom ani przymusowi ze strony podmiotów zewnętrznych (np. władzy publicznej), a warunki transakcji – w szczególności cena – zależą jedynie od ich obopólnej zgody. Przeciwieństwem wolnego rynku jest rynek regulowany.

Suma indywidualnych i dobrowolnych decyzji transakcyjnych podmiotów wolnego rynku przejawia się na rynku w postaci popytu i podaży. W procesie interakcji spontanicznych decyzji kupujących i sprzedających, zwanym mechanizmem rynkowym dochodzi do ustalenia się równowagi rynkowej, czyli zrównania popytu z podażą oraz ustalenia ceny równowagi.

Koniecznym warunkiem zaistnienia wolnego rynku są precyzyjnie określone prawa własności przede wszystkim w odniesieniu do środków produkcji oraz wytworzonych dóbr. Zwolennicy liberalnych koncepcji ekonomicznych twierdzą, że odpowiednie dookreślenie praw własności może zapewnić jedynie powszechna własność prywatna.

Efektywność ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Efektywność ekonomiczna.

Wolnego rynku nie należy mylić z doskonałą konkurencją. Pojęcie wolnego rynku obejmuje jedynie postulat dobrowolności wymiany oraz kształtowania cen i innych warunków wymiany wyłącznie w wyniku negocjacji między kupującymi i sprzedającymi. Model konkurencji doskonałej odnosi się natomiast do charakterystyki konkurencji na rynku i postuluje cały szereg dodatkowych założeń, jak duża liczba sprzedających i kupujących, zerowe koszty transakcji czy doskonała informacja rynkowa. Wolny rynek bywa przytaczany jako niezbędny warunek zaistnienia konkurencji doskonałej. Wolny rynek prowadzi do najefektywniejszej ekonomicznie alokacji zasobów, jeżeli w wyniku działania mechanizmu wolnorynkowego dochodzi do ustalenia struktury rynkowej zbliżonej do doskonałej konkurencji. Każda ingerencja zewnętrzna w taki rynek będzie wówczas prowadziła do obniżenia efektywności i powstania zbędnej straty społecznej.

Struktura konkurencyjna, która wykształci się w wyniku działania mechanizmu wolnorynkowego, najczęściej zależy od charakterystyki branży. W większości współczesnych branż dochodzi do ustanowienia struktury zbliżonej do konkurencji doskonałej lub konkurencji monopolistycznej. Ze względu jednak na różnorodne czynniki, jak np. dominujący udział kosztów stałych w strukturze kosztowej branż takich jak telekomunikacja lub transport, w wyniku działania mechanizmu wolnorynkowego może dochodzić do powstania struktur ekonomicznie nieefektywnych, czego przykładem może być monopol lub oligopol. Rynek o strukturze monopolowej może nadal pozostawać rynkiem wolnym (kupujący i sprzedający zawierają transakcje dobrowolnie), jednak nie będzie on rynkiem ekonomicznie najefektywniejszym. Monopolista kierując się własnym interesem maksymalizacji zysku ustali cenę na poziomie wyższym, niż cena, która mogłaby się ukształtować na rynku konkurencyjnym. Będzie to prowadziło do przechwycenia przez monopolistę części nadwyżki konsumenta, czyli zwiększenia własnych zysków kosztem konsumentów. W takim przypadku regulacja rynku (np. poprzez interwencję państwa i ustalenie maksymalnej ceny dobra) może prowadzić do zwiększenia efektywności ekonomicznej.

Innymi przykładami zjawisk, których występowanie prowadzi do nieoptymalnej alokacji zasobów w wyniku mechanizmu wolnorynkowego są efekty zewnętrzne, istnienie dóbr publicznych czy asymetria informacji. Ich występowanie jednak nie wskazuje jednoznacznie na ewentualną skuteczność rozwiązań regulacyjnych.

Polityka gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polityka gospodarcza.

Wolny rynek rozumiany jako mechanizm alokacji zasobów może być regulatorem procesów ekonomicznych w skali całej gospodarki. Gospodarka, w której dominującą rolę regulacyjną odgrywa w przeważającej mierze wolny rynek to gospodarka rynkowa. Jej przeciwieństwem jest gospodarka planowa, gdzie dominującą rolę odgrywają rynki regulowane lub całkowicie kontrolowane przez władze publiczne. W takiej funkcji wolny rynek ściśle wiąże się z liberalizmem ekonomicznym, którego teoretyczne podstawy powstały w XVIII w. na fali europejskiego oświecenia (szczególnie szkockiego – Adam Smith – i angielskiego – David Ricardo).

Krytyka idei[edytuj | edytuj kod]

Krytycy idei wolnego rynku wskazują, że przypisywana jej rzekoma spontaniczność jest fikcją. Karl Polanyi w Wielkiej transformacji pisał: „Historia gospodarcza dowodzi, że narodziny rynków krajowych w żadnym wypadku nie były skutkiem stopniowego i spontanicznego uwolnienia sfery gospodarczej od kontroli państwa. Przeciwnie, ukonstytuowanie się rynku wynikało ze świadomej i często gwałtownej interwencji ze strony państwa, które narzucało społeczeństwu organizację rynkową”[1]. Przykładem takiej gwałtownej interwencji był europejski kolonializm, który prowadził do rozbijania struktur społecznych na terenach podbitych i zastępowania ich prywatną własnością[2]. Brutalna eksploatacja ludności Indii przez imperium brytyjskie w XIX wieku prowadziła wręcz do lokalnej klęski żywiołowej[2]. Chang Ha-joon przypomina, iż wojny opiumowe z Chinami, a także interwencje państw Zachodu w różnych innych regionach świata, dowodziły, że tzw. wolny rynek musiał być zaprowadzany siłowo[3]. Tzw. idee wolnorynkowe po II wojnie światowej były wdrażane przemocą w Chile i w Argentynie, gdzie legalnie wybrane socjalistyczne rządy zostały obalone na rzecz skrajnie prawicowych dyktatur wojskowych, którym asystowali przedstawiciele szkoły chicagowskiej[2][4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Karl Polanyi, The great transformation, New York: Rinehart, 1957, s. 262 [dostęp 2021-05-04].
  2. a b c Tomasz S. Markiewka, Wolny rynek nie robi się sam, Krytyka Polityczna, 2 maja 2019 [dostęp 2021-05-04] (pol.).
  3. Ha Joon-Chang, Bad samaritans : the myth of free trade and the secret history of capitalism, New York: Bloomsbury Press, 2008, s. 40-41, ISBN 978-1-59691-399-8 [dostęp 2021-05-04].
  4. Naomi Klein, Doktryna szoku. Jak współczesny kapitalizm wykorzystuje klęski żywiołowe i kryzysy społeczne [Legimi], Hanna Jankowska (tłum.) i inni, Warszawa: Muza SA, 2019, wstęp.