Julian Grobelny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Julian Grobelny
Anarchista, Trojan, Wiktor
Julian Grobelny
Data i miejsce urodzenia 16 lutego 1893
Brzeziny
Data i miejsce śmierci 5 grudnia 1944
Mińsk Mazowiecki
Miejsce spoczynku cmentarz w Mińsku mazowieckim

Julian Grobelny (pseudonimy Trojan, Julek, Anarchista, Wiktor) (ur. 16 lutego 1893 w Brzezinach, zm. 5 grudnia 1944 w Mińsku Mazowieckim) - polski działacz socjalistyczny, uczestnik drugiego i trzeciego powstania śląskiego, członek przedwojennej Polskiej Partii Socjalistycznej, pierwszy przewodniczący Rady Pomocy Żydom "Żegota", Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Biografia[edytuj]

Julian Grobelny pochodził z rodziny brzezińskiego kominiarza[1]. Przed II wojną światową był wybitnym działaczem łódzkiej Polskiej Partii Socjalistycznej (której członkiem był od 1915)[2], w młodości został oddelegowany na Śląsk, gdzie działał w tamtejszej ekspozyturze Polskiej Organizacji Wojskowej. Brał udział w II i III powstaniu śląskim. Znany był przede wszystkim ze swej działalności na rzecz budowania państwa socjalnego, ale także dążenia do równouprawnienia mniejszości narodowych. W Łodzi Grobelny pracował w tamtejszym magistracie (był szefem wydziału opieki społecznej). W 1929 po raz drugi wstąpił w związek małżeński, z Heleną (Haliną) Adamowicz. W 1930 odszedł z magistratu, otrzymując odprawę (co wiązało się z utratą praw emerytalnych). Z powodu chorowania na gruźlicę zamieszkał z żoną w Zaleszczykach. Około 1935 małżeństwo kupiło małe gospodarstwo wiejskie w Cegłowie.

Działalność w Żegocie[edytuj]

Po wybuchu II wojny światowej przeniósł się do Warszawy - ziemia w Cegłowie była dzierżawiona. Pomimo to rozpoczął działalność podziemną. Jeszcze przed utworzeniem "Żegoty", angażował się w pomoc skazanym na eksterminację Żydom.

W grudniu 1942 powstała Rada Pomocy Żydom "Żegota", a Grobelny został jej przewodniczącym w styczniu 1943. W czasie swojej działalności w tej instytucji, dał się poznać jako osoba dysponująca sporymi umiejętnościami organizacyjnymi i skutecznie wykorzystująca swoje rozległe znajomości i kontakty. Podczas pobytu w Warszawie bardzo często zmieniał miejsce zamieszkania, w obawie przed aresztowaniem. Podczas swej działalności w "Żegocie" szczególnie ostro starał się zwalczać tzw. szmalcowników i szantażystów. Między innymi zwrócił się do Delegatury Rządu na Kraj o karanie śmiercią tego rodzaju działalności[2], a także wydał ulotki w których wezwano do udzielania pomocy Żydom. Jednocześnie, wraz z żoną Heleną sam ukrywał kilka osób narodowości żydowskiej, m.in.członków przedwojennej PPS. Uczył m.in. Michała Klepfisza, jednego z przywódców Bundu, jak produkować bomby trotylowe w puszkach po konserwach (miało to miejsce w lokalu PPS-WRN przy ul. Ludwiki na Woli w Warszawie)[3]. W czasie powstania w getcie warszawskim Julian Grobelny organizował pomoc dla walczących. Był także zaangażowany w akcję uwolnienia aresztowanej przez gestapo Ireny Sendlerowej[4]. Tak intensywny tryb życia doprowadził do pogorszenia stanu zdrowia i dalszego rozprzestrzeniania się gruźlicy.

Jak wspomniała Sendlerowa:

Quote-alpha.png
We wspomnieniach zachowałam Juliana Grobelnego, jako wielkiego człowieka i patriotę. Szanował i zawsze niósł pomoc mniejszościom narodowym. Był niezmordowanie pracowity, wymagający najwięcej od siebie, a dopiero potem od podwładnych. Miał kryształowy charakter. Posiadał rzadko spotykaną cechę u ludzi na wysokich stanowiskach – działał w sprawach wielkich i ważnych, a jednocześnie liczył się dla niego każdy człowiek. Potrafił okazać zainteresowanie każdemu potrzebującemu. (…) Pracował bez wytchnienia całe dnie, a często i noce. Miał usposobienie bardzo pogodne, a jednocześnie dziwna moc jego wnętrza działała na otoczenie ogromnie uspokajająco. W jego towarzystwie, mimo ciągłego zagrożenia naokoło, mimo grozy, która była wszędzie, ta jego wewnętrzna siła działała tak, że każdy czuł się bezpiecznie[4].

Aresztowany przez Niemców na przełomie lutego i marca 1944 w Mińsku Mazowieckim. Okupanci nie wiedzieli jednak o tym, że uwięzili osobę zaangażowaną w czynną pomoc Żydom. Dzięki temu udało mu się uniknąć śmierci. W więzieniu podziemie dostarczało mu systematycznie pomoc, co pozwoliło Grobelnemu przeżyć. Wkrótce został przeniesiony do szpitala z powodu bardzo złego stanu zdrowia, a następnie wydobyty stamtąd przez żonę i współpracowników. Do wkroczenia Armii Czerwonej ukrywał się w Otwocku[5].

Starosta miński[edytuj]

Pod koniec życia (10 października 1944[6]) został starostą powiatowym w Mińsku Mazowieckim. 6 września 1944 Wojewódzka Rada Narodowa w Warszawie włączyła go także w skład Komitetu Niesienia Pomocy Oswobodzonej Warszawie[7]. W 2013 miński historyk Damian Sitkiewicz jako pierwszy podał, że według dokumentów przechowywanych w Otwocku, między sierpniem a listopadem 1944 Grobelny zlecał swoim podwładnym udział w grabieży okolicznych majątków ziemskich, których właściciele zostali bezprawnie usunięci ze swoich siedzib[8][9]. Jak wskazał Sitkowski, przyczyniło się to do zainstalowania władzy i administracji komunistycznej na terenie powiatu mińskiego[10]. Jednocześnie starosta sprzeciwiał się działaniom Milicji Obywatelskiej, która nakładała kary i ściągała grzywnę w trybie doraźnych nakazów karnych[11]. Po dwóch miesiącach sprawowania przez Grobelnego tej funkcji, ciężka choroba zwyciężyła i zmarł 5 grudnia 1944.

Julian Grobelny został pochowany na cmentarzu w Mińsku Mazowieckim. Jego pogrzeb miał charakter świecki (Grobelny był ateistą)[4].

Upamiętnienie[edytuj]

W 1987 roku (na stronie Yad Vashem podana jest błędna data) Julian Grobelny, wraz z żoną Haliną, pośmiertnie otrzymał tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata[12].

W 1969 na grobie Grobelnego ustawiono płytę, na której wymieniono jego zasługi[4]. Grobem opiekują się do dziś kolejne grupy uczniów z jednej z miejscowych szkół. 21 sierpnia 2012 odsłonięto po renowacji pomnik nagrobny Juliana Grobelnego. Restaurację sfinansowali: Towarzystwo Przyjaciół Mińska Mazowieckiego, starostwo powiatowe (w ramach konkursu ogłoszonego dla organizacji pozarządowych) oraz prywatni sponsorzy[4][13].

Przypisy

  1. Znani brzezinianie (pol.). Brzeziny. Miasto od nowa. [dostęp 31 października 2015].
  2. a b Maciej Rosalak: Ludzie, których warto pamiętać (pol.). Rzeczpospolita, 16 września 2008. [dostęp 14 stycznia 2010].
  3. Dunin-Wąsowicz 1993 ↓, s. 49.
  4. a b c d e Danuta Grzegorczyk: Prezes "Żegoty" mieszkał w Cegłowie (pol.). Strefa Mińsk, 9 grudnia 2013. [dostęp 31 października 2015].
  5. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 169.
  6. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 170.
  7. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 171.
  8. Zbigniew Piątkowski: Grobelny oskarżony (pol.). Co słychać?, 12 (807) 2013. [dostęp 31 października 2015].
  9. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 175-177.
  10. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 179.
  11. Sitkiewicz 2013 ↓, s. 177-178.
  12. Instytut Yad Vashem: Righteous Among the Nations Honored by Yad Vashem By January 1, 2009 (Sprawiedliwi wśród Narodów Świata uhonorowani przez Instytut Yad Vashem do 1 stycznia 2009 roku) (ang.). 1 stycznia 2009. [dostęp 2010-03-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-07)].
  13. Relacja z odsłonięcia odnowionego nagrobka Juliana Grobelnego (pol.). Powiat Miński, 23 sierpnia 2012. [dostęp 31 października 2015].

Bibliografia[edytuj]