Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska (skr. POW Górnego Śląska lub POW G.Śl.) – nadzorowana i współtworzona przez Oddział VI (późniejszy II) Sztabu Generalnego Wojska Polskiego[1][2][3] i Naczelną Radę Ludową[4][5] autonomiczna[6] górnośląska organizacja konspiracyjna do walki nieregularnej, podjazdowej o secesję Górnego Śląska od Rzeszy Niemieckiej i przyłączenie go do Polski. Organizacja ta powstała 11 stycznia 1919 w Katowicach[7]. Stanowiła ona główną polską siłę zbrojną w powstaniach śląskich 19191921. Stworzona została na wzór Polskiej Organizacji Wojskowej.

Działali w niej m.in.: Józef Grzegorzek, Alfons Zgrzebniok, Józef Michalski, Jan Wyglenda, Walenty Fojkis, Karol Grzesik, Stanisław Mastalerz, Adam Kocur, Stanisław Krzyżowski, Alojzy Nikodem Fizia, Rudolf Kornke, Maksymilian Iksal.

Partyzantom pomagali i współpracowali z nimi obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, żołnierze wywiadu wojskowego z Oddziału VI Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (od 13 lutego 1919 z Oddziału VI (później II) Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego)[8][9][10].

Licząca około 23 tys. członków organizacja w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 w następstwie rozkazu wydanego przez Maksymiliana Iksala[11] rozpoczęła I powstanie śląskie. Po II powstaniu śląskim poinformowano o rozwiązaniu POW G.Śl. Jednakże jej miejsce zajęła daleka nazwą od wojska Centrala Wychowania Fizycznego...

Centrala Wychowania Fizycznego[edytuj]

Powstanie organizacji CWF zostało ogłoszone we wrześniu 1920 i formalnie miała się ona zajmować propagowaniem zdrowego stylu życia i upowszechnianiem sportu. De facto CWF była instytucją przykrycia działań na terytorium powersalskiej Rzeszy Niemieckiej żołnierzy i agentów wywiadu z Sekcji Plebiscytowej Oddziału II Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych, kierowanej przez kpt. Tadeusza Puszczyńskiego[12][13][14][15]. Jej siedziba mieściła się w Hotelu Lomnitz w Bytomiu. W rzeczywistości organizacja zajmowała się ochroną polskich wieców i placówek plebiscytowych, chroniąc osoby przygotowujące plebiscyt przed niemieckimi bojówkarzami z Kampforganisation Oberschlesien (Organizacji Bojowej Górnego Śląska), nazywającymi siebie obrońcami swojego państwa. Na najwyższym szczeblu CWF powstał organ o nazwie Centrala, który był podporządkowany Polskiemu Komisariatowi Plebiscytowemu z Wojciechem Korfantym na czele. Na czele CWF stał kpt. Mieczysław Paluch, a potem ppor. Mieczysław Chmielewski. Szefem sztabu CWF był kpt. Alfons Zgrzebniok (dowódca I i II powstania śląskiego), a jego zastępcą kpt. Michał Grażyński (późniejszy wojewoda śląski). Szefem sztabu technicznego był Józef Jędrośka, szefem referatu wywiadowczego – Józef Witczak. Przedstawicielstwem CWF w Polsce był Związek Przyjaciół Górnego Śląska. Po II powstaniu śląskim CWF zmieniła struktury partyzanckie na wzór przyjęty w wojsku regularnym. Pod koniec 1920 CWF miała 16 tys. zaprzysiężonych członków i tyle samo współpracowników, jednak dużym problemem tej organizacji był fakt, że rząd polski nie doceniał determinacji Ślązaków i nie wykazywał dostatecznego zainteresowania wsparciem CWF w środki do dalszej działalności, co stało się podstawą do wystosowania dramatycznego memoriału przez dowództwo CWF w dniu 20 grudnia 1920. Dnia 15 stycznia 1921 CWF została rozwiązana i włączona do nowej tajnej organizacji wojskowej pod nazwą Dowództwo Obrony Plebiscytu[16].

Dowództwo Obrony Plebiscytu[edytuj]

Organizacja ta powstała 11 grudnia 1920 w Kępnie w Wielkopolsce z inicjatywy gen. Kazimierza Raszewskiego i Wojciecha Korfantego. Początkowo w celach konspiracyjnych nosiła ona nazwę Warszawskie Towarzystwo Przemysłowo-Budowlane. Dowództwo Obrony Plebiscytu po wcieleniu do niego CWF stało się głównym ośrodkiem dowódczym polskiego podziemnego ruchu zbrojnego na Górnym Śląsku. Ze względów bezpieczeństwa siedziba kierownictwa znajdowała się w Grodźcu, a od lutego 1921 w Sosnowcu. Oprócz CWF w skład DOP weszli także popowstaniowi śląscy uchodźcy, Związek Przyjaciół Górnego Śląska (jako organ kwatermistrzowski) i Związek Hallerczyków (skupiający kilka tysięcy Ślązaków z dawnej armii Hallera). Na czele organizacji stał początkowo płk dr Paweł Chrobok, a jego zastępcą był ppłk Maciej Mielżyński (w kwietniu został jej dowódcą). W ramach tej organizacji zostały powołane kilkuosobowe inspektoraty, które z czasem poza funkcjami inspekcyjnymi przejęły funkcje dowódcze w terenie.

Powstały następujące inspektoraty:

  1. Inspektorat – Katowice, Bytom, Zabrze, Królewska Huta;
  2. Inspektorat – Racibórz, Pszczyna, Rybnik;
  3. Inspektorat – Gliwice, Tarnowskie Góry;
  4. Inspektorat – Lubliniec, Olesno;
  5. Inspektorat – Opole, Kluczbork;
  6. Inspektorat – Strzelce, Koźle, Prudnik.

Na czele Głównego Inspektoratu stał Karol Grzesik.

Dowództwo Obrony Plebiscytu w lutym 1921 liczyło ok. 30 tys. członków, a w kwietniu 1921 już ok. 40 tys. W celu uzyskania wsparcia w wyposażeniu DOP nawiązała współpracę z dowódcami sąsiadujących ze Śląskiem polskich okręgów wojskowych: gen. Kazimierzem Raszewskim w Poznaniu i gen. Stanisławem Szeptyckim w Krakowie, którzy wbrew stanowisku rządu polskiego (niechcącego zaogniać sytuacji) przekazywali potajemnie uzbrojenie na Górny Śląsk. Po plebiscycie i niekorzystnych dla Polaków propozycjach podziału Górnego Śląska, w DOP przystąpiono do przygotowywania powstania. W chwili ogłoszenia stanu alarmowego w dniu 2 maja 1921[17] DOP przekształcono w Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych.

Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych[edytuj]

Najwyższy polski organ militarny na Górnym Śląsku powstały w przededniu wybuchu III powstania śląskiego, 2 maja 1921[17]. Komendą kierował ppłk Maciej Mielżyński, a od 7 czerwca 1921[17] ppłk Kazimierz Zenkteller. Naczelna Komenda zajmowała się dowodzeniem i organizacją zaopatrzenia w czasie walk powstańczych. Wojciech Korfanty w tym czasie koordynował działania polityczne, piastując funkcję dyktatora w organie o nazwie Naczelna Władza Cywilna na Górnym Śląsku i w jego Komitecie Wykonawczym, w którego skład wchodzili: Józef Rymer, Józef Grzegorzek, Józef Biniszkiewicz, Franciszek Roguszczak, Michał Grajek, Adam Wojciechowski i Klemens Borys.

Siedziba Naczelnej Komendy mieściła się w Szopienicach przy ul. Lwowskiej 2 (obecnie VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza w Katowicach-Szopienicach).

Naczelna Komenda została zlikwidowana w lipcu 1921, po zakończeniu III powstania śląskiego.

Przypisy

  1. Tadeusz Kmiecik, Sztab Generalny (Główny) Wojska Polskiego w latach 1918–1939, Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, Słupsk 2005, s. 86–95 [dostęp 10 sierpnia 2017].
  2. Andrzej Misiuk, Tworzenie się systemu wojskowych służb specjalnych w Polsce w latach 1918–1922, w: Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 1, red. Wojciech Skóra i Paweł Skubisz, Instytut Pamięci Narodowej, Szczecin 2016, s. 18–19 [dostęp 7 sierpnia 2017].
  3. Danuta Poźniakowska-Hanak, Oddział II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego 1919–1921, biuletyn Centralnego Archiwum Wojskowego, s. 2 [dostęp 7 sierpnia 2017].
  4. Józef Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935, s. 30, 34.
  5. Encyklopedia Powstań Śląskich, red. Franciszek Hawranek (i in.), Opole 1982, s. 414.
  6. Józef Grzegorzek, op. cit., s. 36.
  7. Józef Grzegorzek, op. cit., s. 38.
  8. Regina Czarnecka, Organizacja Sztabu Generalnego WP (Naczelnego Dowództwa WP) w latach 1918–1921, biuletyn Centralnego Archiwum Wojskowego, s. 5, 8, 12 [dostęp 8 sierpnia 2017].
  9. Józef Grzegorzek, op. cit., s. 65–68.
  10. Ludwik Hass, Władysław Antoni Malski, w: Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 10 sierpnia 2017].
  11. Edmund Jakubowski, Z papierów Jana Kędziora z Katowic, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach”, nr 32, Prace Historyczne, nr 2, Katowice 1967, s. 255–257.
  12. Tadeusz Kmiecik, op. cit., s. 89–92 [dostęp 10 sierpnia 2017].
  13. Andrzej Misiuk, op. cit., s. 21 [dostęp 10 sierpnia 2017].
  14. Krzysztof Bar, Akta wytworzone w wyniku działalności wiceministrów spraw wojskowych w latach 1919–1939, biuletyn Centralnego Archiwum Wojskowego, s. 2 [dostęp 11 sierpnia 2017].
  15. Regina Czarnecka, Organizacja Ministerstwa Spraw Wojskowych (MSWojsk.) w latach 1918–1921, biuletyn Centralnego Archiwum Wojskowego, s. 100–101 [dostęp 12 sierpnia 2017].
  16. Encyklopedia Powstań Śląskich, op. cit., s. 66.
  17. a b c Encyklopedia Powstań Śląskich, op. cit., s. 318.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Edward Długajczyk, Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919–1922, Katowice 2001.
  • Józef Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935.
  • Edmund Jakubowski, Z papierów Jana Kędziora z Katowic, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach”, nr 32, Prace Historyczne, nr 2, Katowice 1967.
  • Encyklopedia Powstań Śląskich, red. Franciszek Hawranek (i in.), Opole 1982.