Jutrzyna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jutrzyna
wieś
Ilustracja
Kościół św. Franciszka z Asyżu
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat strzeliński
Gmina Wiązów
Sołectwo Jutrzyna
Wysokość 165 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 318[1]
Strefa numeracyjna 71
Kod pocztowy 57-120
Tablice rejestracyjne DST
SIMC 0882224
Położenie na mapie gminy Wiązów
Mapa konturowa gminy Wiązów, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Jutrzyna”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Jutrzyna”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Jutrzyna”
Położenie na mapie powiatu strzelińskiego
Mapa konturowa powiatu strzelińskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Jutrzyna”
Ziemia50°45′16″N 17°15′53″E/50,754444 17,264722

Jutrzyna (do 1945 r. niem. Marienau, następnie krótko Marianów) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie strzelińskim, w gminie Wiązów, położona 10 km od Wiązowa. Układ wsi owalnicowy z wydłużonym placem pośrodku, na którym mieści się kościół parafialny. Na terenie wsi znajduje się Kościół św. Franciszka z Asyżu.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wieś leży na pograniczu Niziny Grodkowskiej i Wzgórz Strzelińskich. Na południe od miejscowości przebiega wyżyna Wawrzyszowsko-Szklarska, część Wysoczyzny Nyskiej. Na terenie Jutrzyny przepływa rzeczka Gnojna i jej lewy dopływ Krajnica. W północnej części znajduje się wzniesienie Wronie, na którego zachodnim stoku mieści się cmentarz parafialny. Za wschodnią granicą wsi znajduje się kolejne wzgórze Białogórze.

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Na temat Jutrzyny na przestrzeni wieków powstała legenda.

Wersja 1[edytuj | edytuj kod]

Niedaleko Jutrzyny istniała miejscowość Wischau otoczona wieloma stawami. Liczyła około 300 mieszkańców. Została nagle zatopiona w ogromnej ulewie. Jednocześnie w jedną noc znikła osada wraz z ludnością i inwentarzem. Uznano, iż jest to kara za grzechy mieszkańców. Ocalała tylko dwójka dzieci, które przebywały u rodziny w sąsiednich wsiach. Zdarzyło się to około 1440 roku.

Wersja 2[edytuj | edytuj kod]

Inna wersja tej samej legendy podaje, że to dawni mieszkańcy Wischau przerażeni tajemnicą zaraźliwą chorobą, która powodowała masową śmierć, uciekli z niej i przenosząc się niedaleko stali się pierwszymi mieszkańcami Jutrzyny.[2]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wioska założona na prawie niemieckim przez templariuszy z Oleśnicy Małej w kształcie owalnicy. W 1294 wzmiankowano o sołtysie Sigfrid ze wsi Margenau. W 1314 przejęta przez joannitów. W czasie wojny trzydziestoletniej opuszczona i zniszczona. W trakcie epidemii dżumy w 1648 miejscowość ponownie się wyludnia. W 1783 istniała tutaj szkoła katolicka. W 1814, po sekularyzacji dóbr kościelnych, Jutrzyna przeszła w ręce hrabiego Hansa Ludwiga Davida Yorcka von Wartenburg.[3]

W 1945 na terenie miejscowości toczyły się zażarte walki między 21 Armią I Frontu Ukraińskiego, a pozostałościami oddziałów Wermachtu. 6 zmarłych żołnierzy Armii Czerwonej zostało pochowanych pod murem kościelnym, jednak pod koniec lat 40. zostali ekshumowani na Cmentarz Żołnierzy Armii Radzieckiej w Wiązowie. Wskutek m.in. ostrzałów artyleryjskich została zniszczona gotycka wieża kościelna, a także wiele zabudowań gospodarczych.

Po wojnie miejscowość zamieszkana głównie przez przesiedleńców z Kresów, a dokładnie z miejscowości Zabojki i Chłopy. Pierwszym proboszczem został ks. Stanisław Przewoźnik, proboszcz z Chłopów. Z powodu nazwy nawiązującej do żywego przed wojną kultu Matki Boskiej w Marienau, nazwę zmieniono na Jutrzyna.

W 1990 roku mieszkańcy wybudowali wspólnymi siłami świetlicę, w której w 1998 utworzono tam Publiczną Bibliotekę.[2]

4 października 2016 w kościele parafialnym zostało erygowane Diecezjalne Sanktuarium św. Franciszka z Asyżu.[3]

Sołtysi[2][edytuj | edytuj kod]

Lp Imię i nazwisko lata pełnienia funkcji
1. Jan Góralski
2. Edward Kuczyński
3. Jan Zagórski
4. Henryk Madej
5. Paweł Wiznerowicz
6. Władysław Lachowicz
7. Michał Kuc 1974 - 1999
8. Andrzej Stadnik 1999 - 2003
9. Elżbieta Dewerenda 2003 - 2007
10. Stanisław Pabian 2007 - 2014
11. Jan Dobrzycki 2014-2017
12. Kamil Pater 2017-
Kościół św. Franciszka z Asyżu

Szkoła[edytuj | edytuj kod]

Przed wojną w Marienau działała niemiecka szkoła, dla której wzniesiono nowy, ceglany budynek w centralnej części wsi.

Od 1946 roku Agnieszka i Władysław Orzechowscy stali się pierwszymi nauczycielami w budynku opuszczonej szkoły[potrzebny przypis]. Istniały trzy klasy, w których jednocześnie uczyły się dzieci zarówno 8-letnie, jak i 15-letnie. Wynikało to z różnic z edukacji jako skutek trudności wojennych oraz różnic w rozwoju poszczególnych regionów II RP. Brakowało podręczników i zeszytów, pisano więc kredą na małych tabliczkach na wzór szkół kresowych.

W 1956 roku istniała już pełnowymiarowa szkoła 7-klasowa, w której pracowało sześciu nauczycieli. Mieszkali oni w wyremontowanym przez mieszkańców Domu Nauczyciela. W 1974 władze oświatowe zdecydowały o likwidacji wyższych klas i pozostawiły tylko 4 pierwsze. W 1999 szkołę zamknięto całkowicie.[2]

Ochotnicza Straż Pożarna[edytuj | edytuj kod]

Została założona w 1946 roku. Pierwotnie liczyła 21 druhów. Początkowo jej siedzibą była poniemiecka kuźnia. Od 1952 do OSP należało również 11 kobiet. W 1966 w sąsiedztwie kościoła parafialnego powstał nowy budynek remizy. Obecnie jest tam zrzeszonych 24 strażaków czynnych oraz 12 wspierających, bądź honorowych. Jednym z założycieli, a jednocześnie najstarszym żyjącym strażakiem jest Tadeusz Głożek, rocznik 1920, który za działalność wielokrotnie otrzymał wiele odznaczeń strażackich.[2]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W pobliżu wsi leżała wedle okolicznej legendy miejscowość, której mieszkańcy zginęli w trakcie zarazy i zostali pochowani w kurhanie.
  • Przysiółek wsi wśród mieszkańców miejscowości funkcjonuje pod nazwą ,,Cabanówka". Wywodzi się od przysiółka kresowej miejscowości Zabojki, której mieszkańcy po wojnie zamieszkali Jutrzynę.
  • W lesie niecały kilometr od wsi znajduje się zdewastowany grób niemieckiego żołnierza Wermachtu.
  • We wsi od 1962 działa Koło Gospodyń Wiejskich.[2]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Świadectwo ze szkoły podstawowej w Marianowie
Widok Jutrzyny od strony południowej zimą

Miejscowość na przestrzeni wieków należała do różnych jednostek terytorialnych.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[4]:

  • kościół parafialny pw. św. Franciszka, z XIII/XIV w., przebudowany w latach: 1678, 1836. Zachowany romański portal, wnętrze barokowe[5].
  • Plebania z początku XX w. dwukondygnacyjna z poddaszem
  • starsza stacja transformatorowa z początku XX w.

Ponadto do obiektów zabytkowych należą:

  • Była szkoła podstawowa z 1 ćwierci XX w.
  • Domy mieszkalny nr. 48; 74 z XIX/XX w.
  • Domy mieszkalne nr. 15; 18 a; 22; 58; 64 z początku XX w.
  • Domy mieszkalny nr. 18; 20; 101 z 1 ćwierci XX w.
  • Krzyż kamienny z 1934 r. stojący nieopodal starszej stacji transformatorowej w północnej części wsi[6]

Osoby związane z Jutrzyną[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. a b c d e f Łukasz Mazur (red.), Poprzez stulecia opieki świętych Franciszka i Urszuli, 2013.
  3. a b Łukasz Mazur (red.), Diecezjalne Sanktuarium św. Franciszka z Asyżu kościele parafialnym p.w. św. Franciszka z Asyżu w Jutrzynie, 2016.
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 149. [dostęp 2.10.2012].
  5. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk - przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 99
  6. Irena Kozioł, Henryk Matuszewski, Jerzy Załęski, Miasto i gmina Wiązów. Monografia krajoznawcza., 1988.