Kaczuszka afrykańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kaczuszka afrykańska
Nettapus auritus[1]
(Boddaert, 1783)
Ilustracja
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Rodzaj Nettapus
Gatunek kaczuszka afrykańska
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Kaczuszka afrykańska (Nettapus auritus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kaczkowatych. Występuje w Czarnej Afryce i na Madagaskarze. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Pieter Boddaert w 1783. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Anas aurita. Holotyp pochodził z Madagaskaru. Do opisu załączona była tablica barwna opatrzona numerem 770[3]. Obecnie (2018) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza kaczuszkę afrykańską w rodzaju Nettapus[4]. Uznaje ją za gatunek monotypowy, podobnie jak autorzy HBW[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi około 27–33 cm, masa ciała 260–290 g[5]. Profil głowy kaczuszek afrykańskich podobny jest do gęsiego. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. U samca boki głowy białe, okolica oka czarna. Ciemię czarne, połyskliwe. Czerń z jego obszaru przedłuża się w dół szyi, okalając zieloną plamę po bokach głowy i szyi. Przód szyi biały. Niższa część szyi i pierś jasnokasztanowe, od góry częściowo ograniczone białą półobrożą rozpoczynającą się z przodu szyi. Boki ciała obficie kasztanowe. Barkówki czarne z zieloną opalizacją. Grzbiet czarny, kuper dodatkowo zielono połyskujący. Pióra kupra niemal zakrywają 16 czarnych sterówek. Lotki I i II rzędu czarne; przez lotki II rzędu przebiega skośny biały pas. Pokrywy skrzydłowe i lotki III rzędu czarne z zielonym połyskiem; lusterka brak. Brzuch biały. Dziób żółty z czarnym paznokciem. Nogi ciemnoszare. U samic czoło, ciemię i tył szyi mają barwę ciemnobrązową z domieszką czerni i nieznacznej opalizacji. Okolice oka od ciemnobrązowych po czarne. Żuchwa żółta, górna szczęka brązowa, nierównomiernie ubarwiona; paznokieć brązowy. Intensywność barw w upierzeniu zmienna w zależności od pory roku. Kolor tła po bokach głowy i w górnej części szyi jasny, szarobrązowy; występuje brązowy pasek oczny. Policzek i kark pokrywają brązowe plamy. Pierś i boki kasztanowe. Barkówki brązowe, połyskliwe. Grzbiet ciemnobrązowy. Podobnie jak u samca pióra na kuprze niemal zakrywają sterówki, te u samicy są jednak ciemnobrązowe. Lotki I rzędu ciemnobrązowe ze skośnym białym paskiem. Brzuch i nogi jak u samców[6].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania szacowany jest przez BirdLife International na 25,3 mln km²[7]. Obejmuje Afrykę subsaharyjską: obszar od Senegalu na wschód po Erytreę i Somalię i dalej na południe po wschodnią część Południowej Afryki oraz Madagaskar. Kaczuszki afrykańskie nie występują w południowo-zachodniej części Afryki[5]. Obecne na wyspie Pemba, w przeszłości na Zanzibarze[6].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia kaczuszek afrykańskich są otwarte wody słodkie, wolno płynące lub stojące, z dużą ilością pływających roślin. Szczególnie istotne dla występowania kaczuszek są grzybieniowate (Nymphaeaceae)[6] – zwłaszcza grzybienie (Nymphaea) – i rdestnice (Potamogeton). Sezonowe zmiany w lokalnej liczebności kaczuszek są podyktowane zmianami w obfitości występowania grzybieniowatych stanowiących źródło pożywienia[8]. Pokarmem kaczuszek afrykańskich są różne części roślin grzybieniowatych, w tym chętnie wybierane dojrzałe torebki nasienne[6], bulwy i kwiaty grzybieniowatych, nasiona traw, owoce[9], wodne owady i inne bezkręgowce oraz niewielkie ryby[9][7][6]. Kaczuszki afrykańskie dobrze nurkują i pływają do tyłu. Zwykle przebywają w parach lub niewielkich grupach rodzinnych, rzadziej dużych stadach. Nieczęsto widywane są na lądzie, gdyż ze względu na krótkie nogi poruszają się nań niezgrabnie[6].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy zależny jest od regionu występowania, prawdopodobnie rozpoczyna się wraz z opadami. Trwa od lipca do października w Gambii, od czerwca do października w Ghanie[5] i Ugandzie, od lipca do sierpnia w Nigerii, od lipca do czerwca w Kenii i Tanzanii, od września do marca w Botswanie[6], od października do maja (głównie w styczniu) w Zimbabwe[8], od grudnia do kwietnia na Madagaskarze[6]. W odpowiednim środowisku samce są w stanie utrzymywać harem kilku samic, w uboższych środowiskach są monogamiczne. Niekiedy tworzą krótkie więzi z jedną samicą i po zniesieniu jaj znajdują nową partnerkę. Przeważnie gniazdo znajduje się w dziupli 4–12 m nad podłożem. Kaczuszki afrykańskie używają także starych gniazd warugi (Scopus umbretta) lub budują własne na pniu butwiejącej palmy[9]. Gniazdo może mieć także formę zagłębienia w ziemi. Brak w nim wyściółki, jedynie zgarnięta na środek martwa materia z samego zagłębienia. Z czasem samica zostawia w gnieździe puch, którym cienko pokrywa jaja podczas opuszczania gniazda. Zniesienie liczy 6–12 jaj o kremowobiałej skorupce. Inkubacja trwa 21–23 dni, samica wysiaduje sama. Młode klują się synchronicznie. W niewoli opierzają się w pełni po 38–42 dniach[6].

Status[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje kaczuszkę afrykańską za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1998 (stan w 2018). BirdLife International w 2018 oceniało trend populacji jako spadkowy. Na Madagaskarze liczebność niegdyś zmalała wskutek polowań. Kaczuszkom afrykańskim zagraża również niszczenie środowiska, między innymi przez wprowadzanie ryb obcych gatunków niszczących roślinność wodną (między innymi tilapii), zamulanie, zanieczyszczanie i osuszanie zbiorników oraz sporty wodne niszczące połacie grzybieni[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nettapus auritus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Nettapus auritus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Boddaert, Pietr: Table des Planches Enluminéez d'Histoire Naturelle de M. D'Aubenton. 1783, s. 48.
  4. Frank Gill & David Donsker: Screamers, ducks, geese, swans. IOC World Bird Lict (v8.3), 25 czerwca 2018. [dostęp 4 listopada 2018].
  5. a b c d Carboneras, C. & Kirwan, G.M.: African Pygmy-goose (Nettapus auritus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2018. [dostęp 4 listopada 2018].
  6. a b c d e f g h i Janet Kear: Ducks, Geese and Swans: Species accounts (Cairina to Mergus). Oxford University Press, 2005, s. 471-474. ISBN 978-0-19-861009-0.
  7. a b c African Pygmy-goose Nettapus auritus. BirdLife International. [dostęp 4 listopada 2018].
  8. a b Pygmy Goose. W: G.L. Maclean: Southern Africa Bird Atlas. Southern Africa Bird Atlas Project (SABAP1), 1997, s. 144.
  9. a b c Nettapus auritus (African pygmy-goose, Pygmy goose). Biodiversity Explorer. [dostęp 4 listopada 2018]. [zarchiwizowane z tego adresu (20 stycznia 2018)].