Kaligrafia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fragment Biblii łacińskiej z 1407 r. (Lb 1:24-26)

Kaligrafiasztuka starannego i estetycznego pisania, często również zdobionego artystycznie. Nauka kaligrafii miała kształtować charakter oraz cierpliwość. Kaligrafia była podstawowym przedmiotem w szkołach. Do około 1960 r. była w Polsce przedmiotem nauczania początkowego, mającym na celu doskonalenie pisma odręcznego.

Kaligrafia w polskiej szkole przedwojennej[edytuj | edytuj kod]

Od początku XX w. kaligrafii uczono w klasach początkowych na obowiązkowych zajęciach języka polskiego, jednak sztuka ta traktowana była jako nauka zwykłego pisania[1].

Przed wojną wydawano wiele podręczników do nauki kaligrafii, a nauczyciele posiłkowali się różnymi tytułami. Najbardziej znany i polecany przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego było dzieło Stefana Tatucha Nauka pisma ozdobnego i użytkowego: podręcznik dla nauczycieli i uczniów seminariów nauczycielskich. Inną popularną książką był Podręcznik do nauki kaligrafii dla użytku szkolnego i domowego Józefa Czerneckiego, Józefa Szablowskiego i Stefana Tatucha[2]. Autorzy tej monografii przekonywali, że uczniowie, którzy znają zasady dobrego pisania, w późniejszym życiu wystrzegają się nie tylko plam w zeszycie czy książce, ale także wszystkiego, co mogłoby splamić życie. Zachęcali do ćwiczenia pięknego pisania na fragmentach Pisma Świętego czy prawdach życiowych.

 J. Czernecki, J. Szablowski, S. Tatuch
Celem kaligrafii jest:

1. wyuczenie dzieci pisma pięknego t. j. wyraźnego i kształtnego,

2. wpojenie wczesne w uczących się zamiłowania porządku, czystości i piękna.[3]

W podręczniku wymieniono następujące metody nauczania:

  • poglądowa - uczeń powinien nie tylko słuchać o pięknym pisaniu, ale również widzieć poprawnie zapisane znaki (na tablicy, w zeszycie, na wywieszonych planszach);
  • posiłkowa pisania w powietrzu - przed pisaniem w zeszycie - omawianie przy pomocy specjalistycznego słownictwa danego znaku i jednoczesne kreślenie go w powietrzu;
  • mechaniczna - ćwiczenie za pomocą kalki lub wzoru prawidłowo zapisanych liter;
  • linearna - wykorzystywanie linii pomocniczych do zachowania koniecznych równości pisma;
  • Carstairsa (amerykańska a raczej angielska) - ćwiczenia ramienia, ręki i palców potrzebne do odpowiedniego prowadzenia pióra;
  • pisania w takt - wykonywanie czynności związanych z pisaniem i samo kreślenie znaków na komendę nauczyciela (wszyscy uczniowie równocześnie, w jednym czasie);
  • genetyczna - rozkładanie znaków na części składowe w celu zrozumienia budowy pisma[3].

W polskiej szkole przedwojennej pisania uczono w kilku etapach:

  1. w klasie pierwszej uczono czytania i pisania: przepisywano litery z tablicy nie zwracając uwagi na estetykę pisma,
  2. następnie nauczano budowy liter: ćwiczono zapisywanie wyrazów bez odrywania pióra (do tego celu wykorzystywano zeszyty z czterema liniami);
  3. od klasy czwartej skupiano się na trudniejszych odmianach znaków: pisano w zeszytach z jedną linią lub na gładkich kartkach;
  4. w klasach najstarszych zachęcano do używania ozdobnych zawijasów przy literach, aby wykształcić indywidualny charakter pisma[4].

Pismo, którego uczono w przedwojennych polskich szkołach przypominał krój Copperplate (angielska kursywa) - było pochylone i składało się z linii o zróżnicowanej grubości.

Materiały wykorzystywane na przestrzeni dziejów[edytuj | edytuj kod]

Pierwotne materiały stosowane w celach pisarskich to produkty pochodzenia naturalnego. W starożytności, w krajach śródziemnomorskich używano liści drzew oliwnych i palm oraz kory (między innymi lipy i wiązu). W Chinach były to tabliczki drewniane i rozcięte łodygi bambusa, a w krajach azjatyckich - kora z brzozy[5]. Popularność drewna wynikała z łatwej dostępności, niskich kosztów pozyskiwania, a także możliwości wielokrotnego użytku (napisy były ścierane, a tabliczki wykorzystywane po raz kolejny). Innymi, rozpowszechnionymi materiałami piśmienniczymi wykorzystywanymi m.in. w Rzymie były płótno i kamień. Na marmurze ryto napisy pamiątkowe, nagrobne i sakralne[6]. W Mezopotamii najpopularniejsze w tamtym okresie były tabliczki gliniane. Ich proces tworzenia polegał na formowaniu prostokątów z gliny, pisaniu na mokrej płaszczyźnie z jednej lub dwóch stron, a następnie suszeniu na słońcu lub wypalaniu w ogniu. Natomiast w Grecji napisy sporządzano na skorupach naczyń glinianych. W ten sposób przeprowadzano ostracyzm.

W okresie starożytności najważniejszym z materiałów piśmiennych był papirus wytwarzany z trzciny rosnącej w delcie Nilu. Papirus był importowany do krajów śródziemnomorskich, wykorzystywano go również w krajach arabskich. Jego arkusze stosowano pojedynczo lub w formie zwojów. Powierzchnia nie była gładka, a zapisanie możliwe było właściwie tylko jednostronnie. Objęcie Egiptu przez Arabów (641 r.) spowodowało czasowe zaprzestanie transportu papirusu na Zachód. Skutkiem był wzrost popularności pergaminu[7]. Jego produkcja była ułatwiona ze względu na fakt, że można go było otrzymać ze skóry praktycznie każdego zwierzęcia, jednak najczęściej w tym celu wykorzystywano skóry owiec, krów i kóz. Z powodu wysokich cen pergaminu bywało, że był on wykorzystywany ponownie. Dzieło, które sporządzono na wcześniej usuniętym rękopisie nazywano palimpsestem[8].

Najbardziej rewolucyjny okazał się wynalazek papieru. Uważa się go za jeden z Czterech Wielkich Wynalazków Chin. Tajemnica jego produkcji była strzeżona przez siedem wieków. Dopiero w 751 r. Arabowie zdołali zdobyć sekrety wytwarzania tego materiału. Wydobyli je od chińskich jeńców wojennych i po krótkim czasie wybudowali papiernię w Samarkandzie. Papier produkowano w zależności od dostępności surowców - m.in. konopi, lnianych szmat czy nawet jedwabiu. Do Europy trafił za sprawą Hiszpanii zdobytej przez Arabów[9].

Narzędzia wykorzystywane na przestrzeni dziejów[edytuj | edytuj kod]

Narzędzia pisarskie także ewoluowały z biegiem czasu. Ich wykorzystanie zależało od stosowanego w danym czasie materiału. Początkowo często używano materiałów twardych, dlatego napisy trzeba było ryć, kłuć lub odciskać. Do kłucia w kamieniu używano dłuta, rylca do rycia w metalu, a skośnie ściętą trzcinę do odciskania znaków na glinianych tabliczkach[10].

Do materiałów miękkich (papirusu, płótna, pergaminu, a następnie papieru) wykorzystywano w kolejności: trzcinkę, pędzelek i pióro. U Rzymian trzcinka musiała być skośnie ścięta, a na końcu rozgniatana w kształt małego pędzelka. W Grecji stosowano grubsze i twardsze trzciny, rozszczepione w taki sposób, aby możliwe było kreślenie nawet bardzo cienkich linii. W krajach muzułmańskich używano odpowiednika tych narzędzi nazywanego kalamem, który był docinany w sposób dobrany do rodzaju pisma[5]. Około IV wieku popularne do pisania na pergaminie (później również papierze) stało się ptasie pióro pochodzące w głównej mierze od łabędzia lub gęsi. Pióro należało właściwie zaostrzyć (cienko i ostro lub płasko) i rozszczepić na końcu.

Do tworzenia napisów na materiałach miękkich niezbędny był także atrament. Najczęściej wykorzystywany był koloru czarnego, jednak produkowano również atramenty kolorowe - głównie czerwone, ale także zielone, niebieskie żółte lub białe. Znajdowały one zastosowanie w tytułach lub inicjałach rękopisów czy podpisach dostojników. Do cennych dokumentów często stosowano również złotą i srebrną farbę[11]. W starożytności i średniowieczu korzystano głównie z atramentu węglowego. Wytwarzano go przez połączenie ze sobą sadzy i substancji wiążącej (zazwyczaj żywicy, ale także gumy arabskiej lub miodu) w wyniku czego powstawał proszek, który rozpuszczano w wodzie gdy zamierzano go użyć. Inny rodzaj to tzw. hibir w postaci ciekłej, sporządzany z galasówek. Dodawano do niego soli, substancji wiążącej oraz piwa lub octu winnego[12]. Późniejsze atramenty (tzw. inkaust) nie były tak trwałe i mogły niszczyć pergamin lub papier z powodu posiadanych właściwości żrących. Zostały wyparte przez atramenty nowoczesne na przełomie XVIII i XIX wieku.

Ważny moment w rozwoju narzędzi piśmiennych miał miejsce w 1780 r., kiedy to została wynaleziona metalowa stalówka. Jej masowa produkcja rozpoczęła się na początku XIX wieku i opanowała całą Europę. Tak jak metalową stalówkę, również w Anglii skonstruowano pióro wieczne, które w połowie XX wieku zaczęło być wypierane przez długopis. Równocześnie, od końca XIX wieku duże zastosowanie w piśmiennictwie znalazła maszyna do pisania[13]. Aktualnie w tym celu wykorzystywane są m.in. komputery.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Bielawski: Książka w świecie islamu. Wrocław: 1961.
  • Józef Czernecki, Józef Szablowski, Stefan Tatuch: Podręcznik do nauki kaligrafii dla użytku szkolnego i domowego. Lwów: 1904.
  • Edward Gaziński: Liternictwo. Poznań: 1998.
  • Aleksander Gieysztor: Zarys dziejów pisma łacińskiego. Warszawa: 2009.
  • Anna Kamler, Kaligrafia [w:] Anna Żbikowska Migoń, Marta Skalska-Zlat (red.), Encyklopedia książki, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2017, s. 26-28.
  • Ewa Landowska, Barbara Bodziony: Piękna litera: uncjała, italika. Kraków: 2017.
  • Maciej Matwijów, Pisarskie materiały i narzędzia [w:] Anna Żbikowska Migoń, Marta Skalska-Zlat (red.), Encyklopedia książki, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2017, s. 366-369.
  • Stefan Tatuch: Nauka pisma ozdobnego i użytkowego: podręcznik dla nauczycieli i uczniów seminariów nauczycielskich. Lwów: 1927.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]