Kamba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Akamba
Nazwa polska Kamba
Populacja 4,644,500[1]
Rejon Kenia:
Hrabstwo Kitui,
Hrabstwo Machakos,
Hrabstwo Makueni[2]
Państwo  Kenia
 Tanzania
 Uganda
Język Kikamba
Religia Chrześcijaństwo, Religia rodzima, Islam
Grupa Ludy bantu

Kamba (Akamba[3], Kikamba, Kekamba, Masaku, Ukamba, Kitui, Mumoni[2]) – grupa etniczna żyjąca w Afryce Wschodniej, głównie w Kenii (3,893,157[4]), na obszarze tzw. Ukambani - ziemi Kamba[5](dziś w większości w obrębie Hrabstw Kitui, Machakos i Makueni)[6]. Mniejsze grupy ludności z tej grupy etnicznej mieszkają także w Ugandzie i Tanzanii[1]. Akamba należą do ludów Bantu, są najbliżej spokrewnieni z Kikuju, Embu i Meru[7]. Mówią językiem kikamba, ale także suahili[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i czasy przedkolonialne[edytuj | edytuj kod]

Podobizna przedstawiciela Akamba w amerykańskim podręczniku The New Student's Reference Work z 1914 roku.

Akamba podobnie jak inne ludy Bantu przybyli na tereny dzisiejszej Kenii z głębi kontynentu. Tradycyjne przekazy plemienne wskazują na okolice góry Kilimandżaro jako na wcześniejsze tereny zamieszkiwania plemienia[2]. Dopiero po osiedleniu się na wzgórzach Mbooni w XVI wieku skonsolidowali się jako odrębna grupa etniczna[8], nie mieli jednak wspólnej hierarchii ani jednego wodza, żyli w klanach podzielonych na patrylineaże[9]. W XVII wieku z powodu suszy grupa Akamba w poszkiwaniu pastwisk przemieściła się dalej na wschód w kierunku wybrzeża i osiedliła się w regionach Mariakani, Kisauni czy Kinango[3]. Na początku XIX wieku Akamba zajęli także tereny w okolicy dzisiejszego Kitui[8].

Do XIX wieku Akamba zajmowali się także handlem długodystansowym[3][2], pośredniczyli w wymianach handlowych między ludnością interioru a wybrzeżem zamieszkiwanym przez lud Suahili i Arabami. W XIX wieku Suahili i Arabowie sami zaczęli organizować większe karawany w głąb kontynentu i Akamba musieli się zadowolić zaopatrywaniem samych karawan[7].

Czasy kolonialne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze lata ekspansji brytyjskiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze kontakty z Europejczykami na większą skalę rozpoczęły się, podczas rozbudowy linii kolejowej między Ugandą a wybrzeżem Oceanu Indyjskiego (ang. Uganda Railway)[8]. Początkowo Akamba chętnie współpracowali z Brytyjczykami, na terytorium Akamba powstał w 1889 roku pierwszy na obszarze dzisiejszej Kenii brytyjski fort, Machakos[7], dziś jego ruiny można zobaczyć obok miasta Machakos[5]. Wraz z koleją pojawiły się pierwsze przypadki księgosuszu wśród bydła oraz w latach 1898-1899ospa prawdziwa wśród ludzi, które w połączeniu z dotkliwą suszą doprowadziły do głodu w latach 1897-1901. Śmiertelność w okresie głodu na terenie Ukambani wynosiła nawet 50 procent[8].

Początek XX w.[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjne chaty Akamba, 1973.

W wyniku głodu i chorób zmniejszyła się liczebność Akamba, doszło do osłabienia więzi społecznych plemienia i masowych migracji do miast. Osłabienie pozycji Akamba ułatwiło Brytyjczykom przejęcie 3/4 ziemi na obszarze Ukambani w latach 1900-1914 oraz przeniesienie ludności Akamba do rezerwatów (ang. Native Reserves). Wprowadzono obowiązek kwarantanny dla bydła afrykańskiego aby nie dopuścić do jego kontaktu z bydłem europejskim oraz do przenoszenia chorób między stadami, co znacznie ograniczyło możliwość dotychczas swobodnego przemieszczania się pasterzy Akamba w poszukiwaniu dogodnych pastwisk. Rolnicy Akamba nie mogli też uprawiać żywności przeznaczonej na eksport, co doprowadziło do dalszego pogarszania się ich sytuacji materialnej[8].

W czasie I wojny światowej wielu mężczyzn z plemienia Akamba zostało wcielonych pod przymusem do Korpusu Transportowego, jednostki pomocniczej armii[8]. Ostatecznie z powodu braku ludzi do walki część tragarzy Akamba została przeniesiona do Królewskich Strzelców Afrykańskich (ang. King's African Rifles, KAR). Zaoszczędzony żołd pozwolił weteranom I wojny światowej wieść relatywnie dostatnie życie, co przyczyniło się do wzrostu popularności kariery wojskowej wśród Akamba[10].

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie brytyjski ruch osadniczy w Ukambani osłabł, ludność z przeludnionych rezerwatów zaczęła osiedlać się także na równinach, jednak brak wody, niska jakość ziemi i występowanie much tse-tse doprowadziły do głodu w latach 1924-25 i ponownego wzrostu osadnictwa na wzgórzach. Ograniczenie możliwości hodowli bydła zmusiło Kamba do bardziej intensywnej uprawy ziemi w obrębie rezerwatów, co doprowadziło do erozji gleby i spadku wydajności upraw oraz do zmiany systemu własności ziemi, otwarte grunty wspólne zostały zastąpione grodzeniem i osobistą własnością ziemi, do tej pory stosowanymi przez Brytyjczyków. W tym okresie Akamba coraz częściej podejmowali pracę najemną, często z braku ziemi, którą mogliby uprawiać dla siebie[8].

W latach 30. Akamba stali się obiektem ataków społeczności białych rolników z powodu postępującej erozji gleby, którą miała powodować głównie nieumiejętna gospodarka rolna na terenach kontrolowanych przez Afrykanów. W odpowiedzi na te zarzuty i w obronie interesów rolników europejskich urzędnicy brytyjscy rozpoczęli ograniczanie liczebności stad bydła należących do Akamba oraz zamykanie i obsiewanie znacznych obszarów ziemi w celu jej regeneracji, pojawiły się także kordony sanitarne wokół osiedli Akamba[8]. W tym okresie Akamba zaczęli się organizować politycznie, powstało Stowarzyszenie Członków Kraju Kamba (ang. Ukamba Members Associattion, UMA)[7]. W proteście przeciwko konfiskatom bydła odbył się marsz grupy kilku tysięcy Akamba (według różnych źródeł od 2000[8] do 5000[5]) do Nairobi, w proteście brały udział także kobiety i dzieci, gubernator początkowo odmówił spotkania z Afrykańczykami, więc Akamba założyli obóz, w którym koczowali przez 3 tygodnie. Ostatecznie nie zostali wysłuchani[7]. Na wniosek protestujących gubernator zwrócił bydło Afrykanom oraz zakończył konfiskaty[8]. Organizatorami protestu byli Muindi Mbingu (Samuel Muindi), Elijah Kavulu, Isaac Mwalonzi i Simon Kioko. Protest Akamba wspierał przebywający wtedy w Wielkiej Brytanii Jomo Kenyatta, jeden z działaczy politycznych plemienia Kikuju[11].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny światowej Stowarzyszenie Akamba wraz z organizacjami Kikuju i Teita zadeklarowało lojalność wobec rządu kolonii brytyjskiej. Wielu Akamba służyło już w armii brytyjskiej, Akamba stanowili trzon najważniejszej formacji wojskowej Królewskich Strzelców Afrykańskich[7] lub zaciągnęło się[8], walczyli między innymi w Indiach[5]. Akamba byli uważani przez Brytyjczyków za plemię wojownicze z natury i idealny materiał na żołnierzy, Akamba nie walczyli z tym stereotypem a zaciągnięcie się do armii traktowali jako środek do osiągnięcia lepszego statusu ekonomicznego. Po zakończeniu wojny wielu weteranów, którzy wrócili do Ukambani zaczęło inwestować w nowoczesne gospodarstwa rolne. Jednak ich płace były nadal znacząco niższe niż[10].

Powstanie Mau Mau i lata 50.[edytuj | edytuj kod]

Podczas powstania Mau Mau kilkuset młodych Akamba założyło własne bojówki, które atakowały kolaborujących wodzów. Niektórzy Akamba przyłączali się do oddziałów Kikuju, ale dzięki staraniom Brytyjczyków o podniesienie warunków życia w rezerwatach Akamba oficjalnie nie przyłączyli się do rebelii[7]. Najważniejszym z działaczy Akamba aresztowanym za poparcie dla powstania był Paul Ngei, weteran II wojny światowej, instruktor Korpusu Edukacyjnego Armii Wschodnioafrykańskiej (ang. East Africa Army Education Corps) i członek Kenijskiego Związku Afrykańskiego (ang. Kenya African Union, KAU). Politycy Akamba nie wykazywali takiego zaangażowania w kwestie narodowe i dążenia nacjonalistyczne jak przywódcy lepiej wykształconych Kikuju.

W latach 50. poprawiła się sytuacja materialna Akamba służących w armii, pojawiła się także nowa klasa bogatych rolników. Ponieważ stali się oni mniej zależni ekonomicznie od żołdu oraz byli coraz lepiej wykształceni, Brytyjczycy zaczęli wątpić w absolutną lojalność Akamba w szeregach KAR, pojawiły się zalecenia rekrutowania Akamba z biedniejszych rejonów, bardziej oddalonych od stolicy Ukambani, Machakos. [10].

Niepodległa Kenia[edytuj | edytuj kod]

Status Akamba jako plemienia wojowników stanowiących trzon armii dawał im silną pozycję i pozwalał wpływać na niekorzystną dla Afrykanów politykę brytyjską, a pojedynczym Akamba pozwalał osiągnąć status społeczny, którego nie mogli osiągnąć w inny sposób. Akamba próbowali zachować status najważniejszej grupy etnicznej także w armii niepodległej Kenii, polityka rządu Jomo Kenyetty doprowadziła jednak do stopniowego zmniejszenia udziału Akamba w armii, który dziś odzwierciedla ich liczbę w całej populacji Kenii[10].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie Akamba zajmowali się głównie myślistwem, po przybyciu na tereny dzisiejszej Kenii zaczęli prowadzić osiadły tryb życia, uprawiać ziemię i wypasać bydło. Przedkolonialny system uprawy ziemi połączonej z hodowlą bydła zarządzany na poziomie klanów umożliwiał Akamba dostosowywanie produkcji do bieżących warunków i minimalizował negatywne skutki suszy, która często dotyka region Ukambani. Wysiedlenia, osadnictwo europejskie, grodzenie ziemi zmusiły Akamba do podjęcia pracy najemnej oraz bardziej intensywnej uprawy ziemi w obrębie rezerwatów[8]. Po II wojnie światowej mimo początkowej niechęci zaczęli stosować maszyny rolnicze oraz z powodzeniem stosują tarasowy system uprawy ziemi[8][5]. Zajmują się nadal pszczelarstwem [5], w czasach kolonialnych było ono uznawane za specjalność Akamba[12].

Rękodzieło[edytuj | edytuj kod]

Taboret wykonany przez Akamba.
Wykonanie tradycyjnego kosza vy....

Akamba zajmują się także rękodziełem. Wykonywane przez nich przedmioty są znane w kraju i poza jego granicami. Są to przede wszystkim: rzeźby drewniane w tym figurki zwierząt oraz bardziej tradycyjne łyżki i chochle, a także stołki, kosze plecione z sizalu (zwane vyondo[5]), garnki, zdobione tykwy, łuki i strzały czy metalowe łańcuszki[2]. Niektóre źródła podają, że sztuki rzeźbienia w drewnie pierwsi nauczyli się mężczyźni Akamba służący w armii w czasie I wojny światowej od ludu Makonde mieszkającego nad jeziorem Tanganika[5]. Jednak tradycja wykonywania stołków o trzech nogach opisana została szczegółowo już w 1910 roku[12].

Kultura, zwyczaje, religia[edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Większość Akamba to chrześcijanie (59%), 39% to wyznawcy religii rodzimej a 1% to muzułmanie[13].

Rodzima religia Akamba jest monoteistyczna, jedyny bóg nazywany jest Ngai lub Mulungu, jest niewidzialny i mieszka w niebie. W religii tej ważną rolę odgrywa magia, wśród Akamba znaleźć można czarowników[14].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rodzina pozostaje fundamentem społeczności Akamba[2]. Do rodziny zalicza się szeroki krąg krewnych, dzieci własne oraz dzieci rodzeństwa są traktowane tak samo, zwracają się do rodziców i ich rodzeństwa tak samo (mwaitu - mama, tata - tata). Rodziny są wielopokoleniowe, a dziadkowie zajmują się lżejszymi pracami np.: wyplataniem sznurów lub oczyszczaniem tykw. Tradycyjnie głową rodziny jest mężczyzna, w rodzinach mieszkających na wsi to on zajmuje się wypasem bydła, handlem czy polowaniem, natomiast rolą kobiety jest uprawianie ziemi w pobliżu domu na potrzeby rodziny oraz wychowanie dzieci[3].

Akamba otrzymują imiona związane z okolicznościami swoich narodzin lub po członkach rodziny zmarłych lub żyjących, w zależności od tego jakie są relacje krewnych z rodzicami dziecka[14].

Muzyka, pieśni i taniec[edytuj | edytuj kod]

Ważnym elementem kultury Akamba są pieśni i taniec. Akamba mają pieśń czy piosenkę na każdą okazję, każdy typ pieśni ma swoją nazwę. Tańce towarzyszą życiu codziennemu Akamba i specjalnym uroczystościom. Taniec jest widowiskowy oraz wymagający fizycznie. Muzyka i pieśni Akamba są oparte o skalę pentatoniczną. W tańcu i śpiewie biorą udział zarówno mężczyźni, jak i kobiety[14].

Obrzezanie kobiet[edytuj | edytuj kod]

Obrzezanie dziewcząt należy do tradycyjnych praktyk Akamba, jednak ilość kobiet poddanych okaleczeniu spada. W roku 1998 ilość obrzezanych kobiet z plemienia Akamba szacowano na 33%, w roku 2003 ich liczba wynosiła 26,5% a w latach 2008-09 22,9%[15]. Według danych ze spisu powszechnego z lat 2008-09 w grupie wiekowej 15-19 lat obrzezanych zostało zaledwie 10% dziewcząt Akamba[13]. Średni wiek dziewczynki poddawanej obrzezaniu to 16 lat[13]. Motywacją do praktykowania obrzezania kobiet przez Akamba jest między innymi przekonanie, że dzięki zabiegowi kobieta będzie miała łatwiejszy poród[16].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Kamba (ang.). Joshua Project. [dostęp 2016-12-12].
  2. a b c d e f g Research Directorate, Immigration and Refugee Board, Canada: Kenya: The Kamba tribe, including its traditions and beliefs; the religion practised; and whether female genital mutilation is practised (ang.). W: refworld [on-line]. UNHCR, 1998-12-01. [dostęp 2016-12-12].
  3. a b c d The Kamba tribe (ang.). KenyaInformationGuide.com., 2015. [dostęp 2016-12-12].
  4. Ethnic Affiliation (ang.). W: Census 2009 Summary of Results [on-line]. Kenya National Bureau of Statistics, 2015. [dostęp 2016-12-12].
  5. a b c d e f g h Richard Trillo: Kenia. PWN, 2009, seria: Rough Guides. ISBN 978-83-01-15856-9.
  6. Dianne Rocheleau, Patricia Benjamin, Alex Diang'a: The Ukambani region of Kenya (ang.). W: Regions at risk: comparisons of threatened environments [on-line]. United Nations University, 1995. [dostęp 2016-12-12].
  7. a b c d e f g Marek Pawełczak: Kenia. Warszawa: Trio, 2004, seria: Historia państw świata w XX wieku.
  8. a b c d e f g h i j k l m Dianne Rocheleau, Patricia Benjamin, Alex Diang'a: The history of settlement, land use, and environment (1890-1990) (ang.). W: Regions at risk: comparisons of threatened environments [on-line]. United Nations University, 1995. [dostęp 2016-12-12].
  9. Kamba people (ang.). Encyclopædia Britannica Inc., 1998-07-20. [dostęp 2016-12-14].
  10. a b c d Timothy H. Parsons. Warfare and Violence in Ethnohistorical Perspective.. „Ethnohistory”. Vol. 46, No. 4, s. 671-701, 1999. Duke University Press (ang.). 
  11. Laura Rigell: Kenyan Kamba tribe successfully resists colonial livestock control by the British, 1938 (ang.). W: Global Nonviolent Action Database [on-line]. Swarthmore College, 2013-02-17. [dostęp 2016-12-16].
  12. a b W. HOBLEY: ETHNOLOGY OF A-KAMBA AND OTHER EAST AFRICAN TRIBES (ang.). CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS, 1910. [dostęp 2016-12-14].
  13. a b c Female Genital Mutilation/Cutting: A statistical overview and exploration of the dynamics of change (ang.). UNICEF, 2013. [dostęp 2016-12-14].
  14. a b c http://dice.missouri.edu/docs/niger-congo/Kamba.pdf (ang.). W: Database for Indigenous Cultural Evolution (DICE) [on-line]. University of Missouri, 2015-06-25. [dostęp 2016-12-17].
  15. COUNTRY PROFILE: FGM IN KENYA (ang.). 28 Too Many, 2013. [dostęp 2016-12-14].
  16. The Office of the Senior Coordinator for International Women's Issues: Kenya: Report on Female Genital Mutilation (FGM) or Female Genital Cutting (FGC) (ang.). U.S. Departament of State, 2001-06-01. [dostęp 2016-12-14].