Katedra w Västerås

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Katedra w Västerås
Västerås domkyrka
katedra
Ilustracja
Katedra w Västerås – widok od strony prezbiterium
Państwo  Szwecja
Miejscowość Västerås
Wyznanie luteranizm
Kościół Kościół Szwecji
Parafia Västerås domkyrkoförsamling
Wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela
Położenie na mapie Västmanlandu
Mapa lokalizacyjna Västmanlandu
Katedra w Västerås
Katedra w Västerås
Położenie na mapie Szwecji
Mapa lokalizacyjna Szwecji
Katedra w Västerås
Katedra w Västerås
Ziemia59°36′45″N 16°32′30″E/59,612500 16,541667

Katedra w Västerås (szw. Västerås domkyrka) – kościół położony w Västerås, region Västmanland. Kościół parafialny w parafii katedralnej Västerås i diecezjalny w diecezji Västerås szwedzkiego kościoła ewangelicko-luterańskiego.

Katedra w Västerås otrzymała w średniowieczu wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela[1] i dlatego bywa czasem nazywana katedrą Mariacką (Domkyrkan Vårfru)[2].

W czasie średniowiecza katedra przypuszczalnie nosiła miano Najświętszej Marii Panny i św. Jana (szw. Sankta Maria och Sankt Johannes domkyrka). Herbem diecezji Västerås jest Baranek Boży, który zwykle symbolizuje św. Jana Chrzciciela[1]. W herbie miasta Västerås widnieją natomiast dwa symbole Maryi: róża i monogram maryjny.

Katedra ma status zabytku sakralnego według rozdz. 4 Kulturminneslagen (pol. Prawo o pamiątkach kultury) ponieważ została wzniesiona do końca 1939 (3 §)[3].

Historia[edytuj]

Monogram maryjny w herbie miasta Västerås
Katedra (po lewej) na rycinie Erika Dahlbergha, Suecia Antiqua et Hodierna, wykonanej prawdopodobnie w latach 1690-1710. Katedra miała od czasów renesansu kopułę z latarnią zwieńczoną szpiczastym hełmem i otoczoną czterema narożnymi wieżyczkami. Po pożarze odbudowana przez Nicodemusa Tessina Młodszego w dzisiejszej formie.
Plan katedry z 1740

Katedra została zbudowana prawdopodobnie w poł. XII w. lub nieco wcześniej. Był to niewielki kościół kamienny. W ciągu XIII w. dzięki sprowadzonym zakonom żebrzącym wprowadzona została w Szwecji technika murowania z cegieł. Na murach kościoła kamiennego wzniesiono nowy kościół z cegieł. Kościół ten został konsekrowany 16 sierpnia 1271 pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela. Pozbawiona wieży fasada zachodnia została w tym samym czasie udekorowana łukowatym fryzem. Na filarach widać, iż sklepienie w ówczesnej świątyni było niskie. Nad miejscem, gdzie niegdyś było lektorium wisi nadal krucyfiks triumfalny.

W XIV w. przedłużono prezbiterium kościoła i utworzono obejście. W XIV i XV w. cały kościół obudowano wieńcem kaplic. Włączono je później w obręb kościoła, tworząc z niego w ten sposób kościół pięcionawowy, rozbudowany w XV w. do dzisiejszych rozmiarów; od zachodu dobudowano wysoką wieżę oraz dwie mniejsze nowe kaplice po stronie północnej i południowej.

W 1517 dobudowano do południowo-zachodniego narożnika kościoła kolejną kaplicę. W takim stanie kościół zachował się do dnia dzisiejszego.

Ówczesna wieża miała renesansową kopułę. Uległa ona zniszczeniu w wyniku pożaru. W 1693 została odbudowana w barokowej formie według projektu Nicodemusa Tessina młodszego. W takiej formie zachowała się do czasów współczesnych. Mierzy 92 m[4]. Szczyt wieży zwieńczony jest koroną, która oznacza, że w katedrze znajduje się grób królewski[5].

W XVI, XVII i XVIII w. kościół otrzymał bogate wyposażenie, które zmieniło jego wnętrze (m.in. ambonę, liczne grobowce czy herby naścienne).

W poł. XIX w. świątynia była restaurowana w duchu neogotyckim; usunięto z niej wówczas wiele dekoracji renesansowych i barokowych.

W latach 1896-1898 pomalowano na nowo cały kościół zgodnie z duchem neogotyku używając do tego celu specjalnych szablonów malarskich; malowidła te zachowały się do naszych czasów jedynie nad chórem muzycznym.

Podczas ostatniej restauracji w latach 1958-1961 usiłowano wydobyć ślady wszystkich epok w 700-letniej historii kościoła.

W 1623 miejscowy biskup Johannes Rudbeckius założył pierwsze w Szwecji gimnazjum, dzisiejsze Rudbeckianska Gymnasiet, znajdujące się nieopodal katedry.

Wyposażenie[edytuj]

Nawa główna

Ołtarze[edytuj]

  • Dwa ołtarze szafiaste, wykonane w Lubece w XV w. znajdujące się w zakrystii i w tzw. sali rozmów.
  • Ołtarz szafiasty w kaplicy Apostołów w nawie północnej,pochodzący prawdopodobnie z pocz. XVI w. z warsztatu Jana Bormana z Brukseli.
  • Ołtarz Mariacki w baptysterium (kaplicy Mariackiej) w nawie południowej, wykonany w Antwerpii w 1510; malowidła znajdujące się na nim przypominają obrazy Dirka Boutsa z Leuven.
  • Nastawa ołtarzowa z ołtarza głównego z 1516, dar regenta Stena Sture Młodszego i jego małżonki Kristiny Gyllenstierna. Dzieło powstało w Antwerpii i jest przypisywane Janowi Gillisz Wrage i Janowi Genootsowi, oraz malarzowi Janowi van Dornicke.
  • Współczesna kopia (1955) chrzcielnicy z brązu odlanej w Lubece w 1391 ufundowanej przez biskupa Västerås Bene Korpa. Oryginał znajduje się w Burgu (obecnie dzielnica miasta Fehmarn w Niemczech). Oryginał ten fundowany był pierwotnie dla katedry w Västerås[6][7].

Grobowce[edytuj]

W katedrze został pochowany najstarszy syn króla Gustawa I Wazy Eryk XIV, który w 1577 został otruty przez swego brata, króla Jana III Wazę. Jego marmurowy sarkofag, wybudowany z inicjatywy króla Gustawa III w 1797, znajduje się w obejściu prezbiterium[8].

W katedrze pochowani są także: biskupi Peder Swart i Johannes Rudbeckius, doradca królewski Svante Nilsson Sture i arcybiskup Samuel Troilius[9].

Epitafia[edytuj]

  • Renesansowe epitafium z 1625 na cześć miejscowego kupca Simona Depkena starszego (Simon Depken den äldre)[10].
  • Wczesnobarokowe epitafium aptekarza Georga Hoffmana z 1676[11].
  • Epitafium przemysłowca Larsa Pederssona z Fagersty[12].
  • Barokowe epitafium proboszcza katedralnego Nicolausa Dwana z 1709[13].
  • Epitafium biskupa Carla Carlssona z 1708[14].

Przypisy

  1. a b Clara Nevéus: Ny svensk vapenbok. Stockholm: Streiffert & Co Bokförlag HB i samarbete med Riksarkivet, 1992, s. 178. ISBN 91-7886-092-X.
  2. Bertil Hanström: Lilla uppslagsboken Andra upplagan Band 10 Try – Öä. Malmö: Förlagshuset Norden AB, 1970-75, s. 789.
  3. Sveriges riksdag: Svensk författningssamling (SFS) Lag (1988:950) om kulturminnen m.m. (szw.). [dostęp 2012-02-26].
  4. Emporis: Västerås domkyrka (ang.). [dostęp 2010-03-20].
  5. Reseguide - Västerås och Västmanland, Stiftelsen WestmannaTurism, 1999, s. 84-85 (szw.).
  6. Kulturhistorisk karakteristik Västerås Domkyrka, Svenska Kyrkan, 2005 (szw.).
  7. HansH. Wentzel HansH., Das Taufbecken des Beno Korp und einige verwandte Skulpturen in Schweden und Norddeutschland, „Fornvännen”, 1938, s. 129-153 (niem.).
  8. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 62
  9. Göran Åstrand, Här vilar berömda svenskar, Stockholm, 1999, s. 157
  10. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 50
  11. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 52
  12. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 54
  13. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 58
  14. Gunnar Ekström, Västerås domkyrka i bild, Västerås, 1980, s. 60

Bibliografia[edytuj]

  • Ann Catherine Bonnier, Göran Hägg, Ingrid Sjöström, Svenska kyrkor : En historisk reseguide, wyd. Medströms Bokförlag, Stockholm, 2008, ISBN 978-91-7329-015-9
  • Rasmus Wærn, Claes Caldenby, Olof Hultin, Gunilia Linde Bjur, Johan Mårtelius, Guide till Sveriges arkitektur : [byggnadskonst under 1000 år], wyd. Arkitektur Förlag AB, Stockholm, 2001, ISBN 9186050559
  • Svenska Kyrkan Kulturhistorisk karakteristik Västerås Domkyrka, data=2005, https://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?di=931357

Linki zewnętrzne[edytuj]