Epitafium

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Epitafia we wnętrzu krużganków kościoła św. Antoniego Padewskiego w Warszawie

Epitafium (z gr. ἐπιτάφιος epi-taphios, „nad grobem”, „na kamieniu nagrobnym”[1]) – napis umieszczony na nagrobku lub pomniku upamiętniający lub sławiący zmarłego.

Charakterystyka epitafium[edytuj | edytuj kod]

Forma epitafium ukształtowana została w Atenach w V wieku p.n.e. w trakcie wojen z Persami. W swej formie była zwięzłym i krótkim utworem, często o charakterze panegirycznym. W poezji tekst epitafium był zapisywany krótko w formie dystychu elegijnego. W tekstach niezwykle rzadko wspominano wprost o śmierci i umieraniu. Rzeczy nie nazywano po imieniu, chyba że dotyczyło zabójstwa.

Quote-alpha.png

„Tu złożono Leburde, mistrza gry scenicznej, który żył mniej więcej sto lat. Ileż razy umierałem!

Tak jednakże nigdy. O dobre zdrowie dla was wstawiam się u bogów”.

„Podejdź bliżej, przechodniu, i wypocznij chwilę. Nie godzisz się, odmawiasz? A jednak będziesz musiał tutaj wrócić”.

„Pewien jestem, że jutra nie ma”.

„Spoczywam tu ja, Florus, woźnica, dziecko jeszcze. Szybko chciałem pędzić, szybko stoczyłem się w ciemność”.

(tł. Stanisław Kasprzysiak)[2]

Epitafia nie stroniły od czarnego humoru, czego przykładem może być stela z IV—III wieku p. n. e. :

Quote-alpha.png
Ja, Radios, tutaj spoczywam
Zmilczam śmieszne sprawy
i po całej ziemi szkody kretów zostawiam.
Jeżeli ktoś uważa inaczej, niech zejdzie na dół
i tutaj ze mną podyskutuje.
(tł. Andrzej Wypustek)[3]

Można wręcz stwierdzić, że niemal równolegle z ich rozwojem w klasycznej - podniosłej, patetycznej i poważnej formie, przebiegał ich rozwój w formie humorystycznej - komicznej, czy satyrycznej. O ile te pierwsze trafiały przede wszystkim na kamienie nagrobne, o tyle te drugie powstawały w głównej mierze ku uciesze i zabawie, stanowiąc przy okazji swoiste remedium na lęki, związane z nieuchronnością śmierci [4]. Wśród znanych twórców wesołych epitafiów, stworzonych w języku polskim, wymienić można między innymi: Jana Kochanowskiego, Daniela Naborowskiego, Wandę Chotomską, Mirona Białoszewskiego, Wisławę Szymborską.[5] [6] , czy Mariusza Parlickiego [7] [8].

Epitafium może zawierać portret zmarłego (malowany lub płaskorzeźbiony) albo scenę figuralną, a także odpowiednie symbole i alegoryczne atrybuty. Mógł to być w końcu pomnik w postaci ozdobnej płyty lub tablicy z napisem ku czci zmarłego, najczęściej nie w miejscu pochówku, lecz w innym związanym z daną osobą, np. w kościele, na ścianie, filarze lub posadzce.

Wśród epitafiów wystawionych dzieciom znamienne jest to, że dzieci poniżej drugiego roku życia niemal nigdy nie są określane jako przedwcześnie zmarłe. Na terenie Grecji i Rzymu epitafia wystawiano również wszelkim zwierzętom: koniom, osłom, ptakom, zającom, a także myszom, jednak nie wieprzom[9].

Najbardziej ciekawym przykładem epitafium jest znalezisko z Turcji (Tralleis w Karii, obecnie Aydin). Epigramat zamieszczony na kolumnie zawiera nie tylko sam tekst inskrypcji, ale również epitafium w postaci zapisu znaków muzycznych. To jedyny w pełni i w oryginalnej formie zachowany, w pełni odczytany i zrozumiały zapis starożytnej linii melodycznej. Pieśń do tej melodii – grając na harfie – śpiewa Neron w ekranizacji Quo vadis (z 1951 roku)[10][11].

Epitafia stanowią charakterystyczne elementy architektoniczne wystroju wnętrz kościołów. Przykładem dzieła może być epitafium Kallimacha według modelu Wita Stwosza, znajdujące się w kościele Świętej Trójcy w Krakowie.

Szczególną odmianą epitafium jest autoepitafium, czyli utwór nagrobny pisany jeszcze za życia przez autora dla siebie samego[12].


Wpływ[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Online Etymology Dictionary
  2. Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby.
  3. Bogowie, herosi i wybrańcy - Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, s. 143.
  4. M. Parlicki (Red.), Jowialna twórczość funeralna : Antologia wesołych epitafiów i nagrobków, s. 8.
  5. A. Bikont, J. Szczęsna, Epitafia, czyli uroki roztaczane przez niektóre zwłoki.
  6. M. Parlicki (Red.), Jowialna twórczość funeralna : Antologia wesołych epitafiów i nagrobków, s. 7-9.
  7. M. Parlicki, Wesołe epitafia i inne śmiertelnie niepoważne wiersze, s. 1-120.
  8. M. Parlicki, Osądy ostateczne i niecierpiące zwłoki : Satyry, bajki, moskaliki, fraszki, epitafia, s. 70-98.
  9. Bogowie, herosi i wybrańcy - Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, s. 153, 373, 374.
  10. Bogowie, herosi i wybrańcy - Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, s. 135, 136.
  11. Tekst epitafium oraz linie melodyczną można aktualnie obejrzeć i odsłuchać tutaj
  12. Słownik rodzajów i gatunków literackich. Grzegorz Gazda (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 69-70.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Bikont, J. Szczęsna, Epitafia, czyli uroki roztaczane przez niektóre zwłoki, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa, 2008.
  • A. Wypustek, Bogowie, herosi i wybrańcy - Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, Wydawnictwo UW, 2011.
  • M. Parlicki (Red.), Jowialna twórczość funeralna : Antologia wesołych epitafiów i nagrobków, Wydawnictwo Pisarze.pl, Warszawa, 2017.
  • M. Parlicki, Osądy ostateczne i niecierpiące zwłoki : Satyry, bajki, moskaliki, fraszki, epitafia, Wydawnictwo Miniatura, Kraków, 2016.
  • M. Parlicki, Wesołe epitafia i inne śmiertelnie niepoważne wiersze, Wydawnictwo Ridero IT Publishing, Kraków, 2017.
  • Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby, Czytelnik, Warszawa, 1990.
  • Słownik terminów literackich Ossolineum, 1989.
  • Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 45. ISBN 83-85001-89-1.