Klasztor i szpital Bonifratrów w Zebrzydowicach
![]() | |
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Adres |
34-130 Kalwaria Zebrzydowska |
Typ budynku |
dwuczęściowy, murowany |
Styl architektoniczny |
późny renesans |
Kondygnacje |
dwukondygnacyjny |
Rozpoczęcie budowy |
budowa dworu- druga połowa XVI w. |
Ważniejsze przebudowy |
przebudowa dworu na szpital 1599 r. |
Pierwszy właściciel | |
Kolejni właściciele |
Bonifratrzy, |
Położenie na mapie gminy Kalwaria Zebrzydowska ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu wadowickiego ![]() | |
![]() | |
Strona internetowa |
Klasztor i szpital bonifratrów w Zebrzydowicach – zabytkowy klasztor i szpital bonifratrów, dawny dwór obronny Zebrzydowskich z drugiej połowy XVI w. położony w Zebrzydowicach.
Obiekt wpisany został do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. W skład zabytkowego zespołu wchodzi:
- klasztor z refektarzem i kaplicą;
- budynek dawnej apteki z 1801 roku;
- spichlerz z 1833 roku;
- kostnica z XVIII wieku;
- cmentarz konwencki z pocz. XVII wieku;
- kaplica cmentarna z 1811 roku;
- kaplica przydrożna pw. św. Jana Nepomucena z końca XIX wieku.
Historia
[edytuj | edytuj kod]W 1599 r. Mikołaj Zebrzydowski przebudował dwór z drugiej połowy XVI w. na szpital dla rannych żołnierzy i kalek oraz ustanowił fundację na jego utrzymanie. Po dziesięciu latach w 1611 r. z powodu źle prowadzonego szpitala przez miejscowego proboszcza[2], Zebrzydowski przekazał go sprowadzonym z Krakowa bonifratrom wraz z dworem i przyległymi włościami. Bracia pełnili tu posługę do I rozbioru Polski, kiedy to klasztor przejęły cywilne władze austriackie. Dopiero w 1839 r. dzięki zapisowi Elżbiety Wielopolskiej klasztor wraca do bonifratrów. W 1846 r.[3], w czasie rzezi galicyjskiej, klasztor i szpital uległy zniszczeniu[2].
Od 1879 r. lekarzy zakonnych zastąpili świeccy[2]. Po odzyskaniu niepodległości zakonnicy przystąpili do odbudowy zniszczonego klasztoru i szpitala, utworzono przychodnię niosącą bezpłatną pomoc dla miejscowej ludności, nękanej chorobami, zwłaszcza jaglicą i gruźlicą. W latach wielkiego kryzysu wydawano posiłki dla ludzi pozbawionych pracy. W 1938 r. utworzono filię szpitala dla umysłowo chorych z Kobierzyna[3].
Podczas II wojny światowej Niemcy wcielili większość pracowników do wojska, przejęli majątek oraz zajęli większość klasztornych pomieszczeń na wojskowe kwatery[3]. W 1942 roku Niemcy zlikwidowali oddział dla umysłowo chorych. 23 czerwca przysłali po pacjentów samochód, który na żądanie ówczesnego niemieckiego dyrektora administracyjnego zakładu w Kobierzynie Alexa Krolla miał odebrać 30 chorych i przywieźć do macierzystego szpitala. Do Kobierzyna dotarło 29 chorych, bowiem jeden z pacjentów zmarł przed podróżą. Na miejscu – wraz z innymi pacjentami kobierzyńskiego zakładu – trafili do wagonów podstawionych na przyszpitalnej bocznicy, skąd rzekomo mieli odjechać do zakładu „Drewnica” koło Warszawy. Faktyczny cel podróży był utrzymywany w tajemnicy. Skład odjechał do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie 535 kobierzyńskich pacjentów zostało zamordowanych w komorze nr 1 KL Auschwitz II (Birkenau)[4][5].
- Osobny artykuł:
Po zakończeniu wojny szpital przekształcono na oddział szpitala psychiatrycznego z Kobierzyna. W marcu 1950 r. upaństwowiono gospodarstwo konwentu oraz aptekę, które wróciło do Bonifratrów po przemianach polityczno-gospodarczych w Polsce[3]. W 1981 r. po podpisaniu umowy z Zarządem Głównym Caritasu utworzono Dom Pomocy Społecznej dla Dorosłych[2]. Obecnie mieści się tu całodobowy dom opieki społecznej, który podlega nadzorowi Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie i Starostwa Powiatowego w Wadowicach[6]. Prowadzone są w nim warsztaty terapi zajęciowej, opieka psychologiczna i duszpasterska[7].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Dwukondygnacyjny, murowany, budynek składający się z dwóch, przypominający kształtem literę T części[8]. Część starsza kwadratowa (z 1599 r. – pozostałość po dworze obronnym), stanowiąca trzon budowli, zakończona dwoma niskimi ryzalitami w formie baszt alkierzowych, podwyższonych po 1910 roku[9], z dostawionego do niego od strony południowej skrzydłem na planie prostokąta, z półkolistą absydą[2] oraz mieszczącą klatkę schodową, kwadratową, czterokondygnacyjną wieżą zegarową od południa[8]. W starszej części znajdują się tu dwie duże sale, ze sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wschodnia sala przeznaczone została na kaplicę[10]. Okna mają profilowane węgary. Na piętrze znajdują się trzy pomieszczenia, środkowe nakryte jest pułapem belkowanym, stanowiącym hall. Zachowało się tu kilka późnorenesansowych portali[2]. Między parterem a piętrem znajduje się ciemny sklepiony kolebkowo korytarz z otworami strzelniczymi[9].
Klasztor połączony jest korytarzem z budynkiem mieszkalnym z 1801 roku, do którego w 1827 dobudowano piętro. Przy klasztorze od strony południowej mieści się czworoboczny dziedziniec, otoczony budynkami mieszkalnymi i gospodarskimi (z lat 1827–1838)[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 .
- ↑ a b c d e f Dwor.stryszow.pl. dwor.stryszow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-06-15)]..
- ↑ a b c d Bonifratrzy.pl. bonifratrzy.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-08-02)]..
- ↑ Roman Kiełkowski: ... Zlikwidować na miejscu!: z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1981, s. 289, seria: Cracoviana. Seria II, Ludzie i Wydarzenia. ISBN 83-08-00522-5.
- ↑ Tadeusz Nasierowski: Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce: początek ludobójstwa. Warszawa: Neriton, 2008, s. 291. ISBN 978-83-7543-037-0.
- ↑ Bonifratrzy.pl.
- ↑ Pielesz 2014 ↓, s. 204.
- ↑ a b c Nasza Kalwaria.
- ↑ a b Pielesz 2014 ↓, s. 208.
- ↑ Pielesz 2014 ↓, s. 207.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Marcin Pielesz: Zabytkowe Klasztory w Małopolsce. Kielce: Jedność, 2014. ISBN 978-83-7660-928-7. (pol.).