Koń fryzyjski

koń fryzyjski

Typ	koń gorącokrwisty
Pochodzenie	zachodnia Fryzja
Ważne regiony hodowli	wschodnia Fryzja
Wymiary
Wysokość w kłębie	klacze - min. 150 lub 155 cm ogiery - min 160 cm
Umaszczenie	wyłącznie kare
Wzorce rasy
Equus ferus caballus

Koń fryzyjski

Koń fryzyjski – rasa koni gorącokrwistych pochodząca z historycznej krainy Fryzji w dzisiejszej Holandii. Zaliczana jest do najstarszych ras koni europejskich. Do charakterystycznych cech tych koni należą: kare jednolite umaszczenie, bujna grzywa, długi ogon i szczotki pęcinowe, oraz wysokie i efektowne chody.

Opis

Dawniej była to rasa użytkowa, wykorzystywana w gospodarstwach rolnych, obecnie natomiast stanowi rasę popularnego konia zaprzęgowego i Koń wierzchowy o specyficznych cechach użytkowych. Konie te należą do ras cieszących się dużą popularnością i znajdują zastosowanie w wielu dziedzinach jeździectwa. O ich atrakcyjności decydują zarówno cechy psychiczne, jak i fizyczne, w tym efektowny ruch oraz charakterystyczna, harmonijna budowa ciała. Rasa ta zasłynęła przede wszystkim z bardzo wysokiej akcji ruchu. Ten niezwykle efektowny sposób poruszania się nie odpowiada typowemu modelowi ruchu oczekiwanemu u współczesnych koni wierzchowych, jednak jest szczególnie ceniony przez miłośników koni fryzyjskich.

Rasa ta odznacza się dużą inteligencją, cierpliwością i podatnością na szkolenie, co sprawia, że fryzy łatwo opanowują elementy pokazowe i chętnie je prezentują. Ze względu na efektowną sylwetkę i wyrazisty wygląd, konie fryzyjskie zyskały dużą popularność i są często prezentowane również jako konie wierzchowe. Chętnie wybierane są zarówno przez hodowców, jak i użytkowników reprezentujących różne dyscypliny jeździeckie. Szczególne predyspozycje wykazują w ujeżdżeniu oraz w zaprzęgu, co ma swoje historyczne uzasadnienie w tradycji niderlandzkiej, gdzie konie tej rasy były wykorzystywane m.in. do zaprzęgów ceremonialnych, w tym ślubnych. Konie fryzyjskie odznaczają się ponadto dobrym stanem zdrowia, efektywnym wykorzystaniem paszy oraz dużą przydatnością do pracy pod siodłem, co wiąże się z ich niewielką płochliwością.

Konie fryzyjskie występują wyłącznie w maści karej i należą do koni stosunkowo ciężkich, o szlachetnej głowie.

Historia

Koń fryzyjski wywodzi się prawdopodobnie od pierwotnego konia leśnego i od najdawniejszych czasów związany jest z obszarem Fryzji w Niderlandach. Rasa została zapoczątkowana już w czasach rzymskich. Około 3000 lat p.n.e., na terenach dzisiejszej Fryzji istniał miejscowy typ konia o dużej sile i wytrzymałości. Rzymski historyk Tacyt już wspominał o istnieniu konia fryzyjskiego. Zwracał uwagę na wiek tej rasy oraz jej znaczenie jako silnego, wszechstronnego konia użytkowego, jednocześnie jednak podkreślał wyjątkową nieurodę tych zwierząt. Uważa się, że wykształciła się w wyniku krzyżowania lekkich koni typu celtyckiego z cięższymi końmi kontynentalnymi. Początkowo konie fryzyjskie hodowano głównie jako zwierzęta robocze, przeznaczone do prac rolnych, co sprawia, że odpowiadają dawnemu typowi konia chłopskiego, sytuującego się pomiędzy rasami gorącokrwistymi a zimnokrwistymi. W średniowieczu istniała także popularna odmiana silnych karych koni użytkowych.

Około XII wieku konie fryzyjskie rozpowszechniły się wzdłuż szlaków handlowych, docierając do Niemiec i Anglii, gdzie były cenione jako konie rycerskie. W tym okresie zdobyły renomę jako konie bojowe i turniejowe, dosiadane przez ciężkozbrojnych rycerzy, których ekwipunek wraz z jeźdźcem mógł osiągać bardzo dużą masę. Wymagało to od koni znacznej siły i wytrzymałości, konie fryzyjskie łączyły dumną postawę i wyraźnie podkreśloną, wysoką akcję kolan z dużą siłą, mimo stosunkowo niewielkich rozmiarów. Rasa była dalej uszlachetniana poprzez dolew krwi orientalnej, to znaczy koni pustynnych, z którymi konie te zetknęły się w trakcie krucjat.

W późniejszych czasach w hodowlach chłopskich ukształtował się koń flamandzki znany ze znacznej siły i wytrzymałości. Przez długi czas rasa była hodowana w dużej izolacji, z niewielkim udziałem obcej krwi, dzięki czemu zachowała niemal niezmienione cechy. Jednocześnie ograniczona liczebność populacji sprzyjała stosowaniu chowu wsobnego, co bywa uznawane za jej słabszą stronę. Później, w okresie hiszpańskiej okupacji Niderlandów podczas wojny osiemdziesięcioletniej w latach 1568–1648 dochodziło do krzyżowań z koniem andaluzyjskim, co przyczyniło się do nadania jej większej finezji i szlachetności.

Około 1600 roku fryzy trafiły do holenderskiej kolonii Nowy Amsterdam (obecnie Nowy Jork), zyskując uznanie jako efektowne konie zaprzęgowe. Na przestrzeni kolejnych stuleci fryz wykazywał znaczną zdolność adaptacji i znajdował zastosowanie w wielu dziedzinach, m.in. jako koń roboczy w rolnictwie, koń zaprzęgowy i wierzchowy, w ujeżdżeniu, jako koń wojenny, w wyścigach kłusaków oraz w hodowli, gdzie wykorzystywano go do uszlachetniania innych ras. Przez stulecia uchodził za najlepszego ciężkiego konia bojowego w Europie, a jego utrzymanie było najtańsze.

Ze względu na uwarunkowania geograficzne Fryzowie łączyli kompetencje morskie z działalnością rolniczą. Prowadzony przez nich handel morski, obejmujący m.in. bydło, broń, tkaniny oraz konie, sprzyjał rozprzestrzenianiu się konia fryzyjskiego także poza obszar jego pierwotnego występowania. Rasa odegrała istotną rolę w hodowli innych koni europejskich, wpływając m.in. na rozwój konia kladrubskiego i frederiksborga. Fryzowie wraz ze swoimi końmi uczestniczyli w zaopatrywaniu rzymskich legionów stacjonujących w Brytanii w konne oddziały pomocnicze. Po wycofaniu się Rzymian rzymskie osady funkcjonowały jeszcze przez dłuższy czas, a oddziaływanie fryzyjskie zaznaczyło się w procesie kształtowania lokalnych ras, takich jak shire oraz kuców fell i dales, które wykazują wyraźne podobieństwo do fryza. Uczestniczył również w tworzeniu typu Old English Black z regionu Midlands. Ta obecnie już nieistniejąca rasa dostarczała koni dla formacji gwardyjskich króla Karola II panującego w latach 1660–1685. Jego oddziaływanie dostrzegalne jest także w norweskim koniu dole-gudbrandsdalskim, a w niemieckiej stadninie Marbach konie fryzyjskie stanowiły podstawę hodowlaną przy kształtowaniu ras wirtemberskiej i oldenburskiej.

W epoce baroku, na przełomie XVII i XVIII wieku do hodowli wprowadzono domieszki krwi orientalnej i andaluzyjskiej koni iberyjskich w celu otrzymania konia przeznaczonego pod siodło i do zaprzęgu. Przyczyniło się to do utrwalenia barokowego typu fryza, jednakże w XVIII wieku i XIX wieku ten kierunek hodowli został zaniechany. W XV i XVI wieku fryzy były ponadto wykorzystywane w szkołach jazdy we Francji i Hiszpanii, gdzie szkolono je w ramach tzw. wysokiej szkoły. W XIX wieku zainteresowanie rasą znacząco spadło i około 1845 roku hodowla niemal całkowicie zanikła. W XIX wieku fryzy były często wykorzystywane w wyścigach kłusaków, co skłoniło hodowców do selekcji w kierunku lżejszego typu. W rezultacie współczesny koń fryzyjski jest wyraźnie mniej masywny niż jego historyczni poprzednicy. Obecnie istniejąca lżejsza rasa pochodzi od koni pozostałych w rękach chłopów, pracujących na folwarkach, a także jako konie pocztowe . W roku 1878 lub 1879 założono pierwszą księgę stadną: Friesche Paarden Stamboek (przemianowaną później na Koninklijke Vereniging Het Friesch Paarden-Stamboek; FPS), co pozwoliło zapobiec wyginięciu rasy. Wpisane do niej konie wywodzą się od pierwszego zapisanego do niej w 1885 roku ogiera Nemo 51 . Mimo swojego znaczenia rasa ta na początku XX wieku znalazła się na granicy wymarcia i liczba ogierów hodowlanych spadła do zaledwie kilku sztuk. Jednak dzięki działalności FPS fryz przetrwał i stopniowo odzyskał popularność.

Pieter Schout na koniu

Trwałość rasy została zapewniona dopiero w okresie II wojny światowej, kiedy niedobór pojazdów oraz paliw zmusił niderlandzkich rolników do ponownego wykorzystania koni w gospodarstwach rolnych. Wkrótce potem powołano nową organizację hodowlaną, która w 1954 roku uzyskała prawo posługiwania się tytułem „królewskiego związku”.

W sztuce

Na przestrzeni dziejów rasa ta była wielokrotnie opisywana i utrwalana w sztuce, zwłaszcza w malarstwie dawnych mistrzów niderlandzkich, którzy przedstawiali fryzy jako wierzchowce niosące rycerzy na pole walki.

Pokrój

Eksterior

Wyróżnia się trzy zasadnicze typy fryzów: barokowy, klasyczny oraz nowoczesny (sportowy), które różnią się proporcjami ciała i stopniem masywności.

Wzrost

Współczesny koń fryzyjski jest zazwyczaj koniem niewielkim średniego kalibru, osiąga wysokość w kłębie od około 150 do 170 cm, a średnio 152 cm. Minimalna wysokość wynosi co najmniej 160 cm dla ogierów, oraz 155 cm dla klaczy. Dla klaczy ster jest to 156 cm, natomiast dla klaczy Kroon 158 cm i tyle samo dla licencjonowanego ogiera. Nie istnieje górna granica wzrostu, więc zdarzają się konie o wysokości 180 cm.

Podczas oceniania główną rolę odgrywa harmonia budowy, a także jakość chodów.

Głowa konia fryzyjskiego

Budowa

Sylwetka jest harmonijna, masywna, o wyraźnie zaznaczonym typie barokowym.

• Głowa - sucha i wyrazista, odpowiednio długa; duże, szeroko rozstawione oczy, błyszczące i inteligentne; uszy stosunkowo małe o sierpowatym kształcie, z nachylonymi ku sobie końcami; profil lekko szczupaczy lub prosty; całość musi sprawiać wrażenie szlachetności;
• Szyja - wysoka i wyniosła, o lekko łabędzim profilu, średniej i odpowiedniej długości, noszona łukowato, bardzo mocna, dobrze umięśniona, wysoko osadzona co nadaje koniom postawny, wyniosły wygląd; obficie owłosiona bujna grzywa
• Kłoda – głęboka i dobrze umięśniona, dość długa, ale nie za długa, dopuszczalny nieco miękki grzbiet, kłoda słabo zaznaczona musi być głęboko związana z piersią, łopatki skośnie ustawione, żebra nie mogą być beczkowate;
• Kończyny przednie – proste, pęcina nachylona do podłoża pod kątem 45 stopni, rozstawione o szerokość kopyta; grzbiet jest długi i silnie umięśniony, płynnie przechodzący w krótkie, szerokie i mocne lędźwie.
• Kończyny są długie i mocne, z charakterystycznymi, obfitymi szczotkami pęcinowymi. Kończyny tylne – długie udo, staw skokowy o kącie 150 stopni, pęcina nachylona do podłoża pod kątem 55 stopni.

koń fryzyjski w galopie

fryz z kłusie

ruchy konia

Chody

Chód konia fryzyjskiego cechuje się dumnym wyrazem płynnością, sprężystością i elegancją, przy czym szczególnie zwraca uwagę wyraźna, wysoka akcja kończyn przednich, co predysponuje rasę do pracy w zaprzęgu oraz ujeżdżeniu.

• stęp – sprężysty i silny; obszerny i regularny, z wyraźnym podstawianiem kończyn pod kłodę;
• kłus – lekki, z zaznaczoną fazą zawieszenia i aktywną pracą zadu;
• galop – rytmiczny, zaokrąglony i pełen impulsu.

We współczesnej selekcji duży nacisk kładzie się na poprawienie pracy zadu przy zachowaniu specyfiki ruchu.

Charakter

Fryzy uznawane są za konie żywotne, a jednocześnie zrównoważone. Wyróżnia je bardzo dobry charakter, chęć współpracy z człowiekiem, ufność i mała skłonność do narowów. Odznaczają się dobrą inteligencją, pojętnością oraz spokojnym charakterem, co sprawia, że są cenione zarówno przez doświadczonych jeźdźców, jak i amatorów. Ponadto słyną z łagodnego, przyjaznego temperamentu oraz znacznej odporności i niewielkich wymagań bytowych.

fryz w umaszczeniu karym wronim

Maść

Konie fryzyjskie wyróżniają się karym, intensywnie połyskującym umaszczeniem. Jedyną dopuszczoną maścią jest kara, występujące w dwóch odmianach: kruczej, wymaganej u ogierów hodowlanych, oraz płowiejącej, spotykanej u klaczy i wałachów. W wypadku kiedy ogier jest w odcieniu wronim nie zostanie dopuszczony do rozrodu. Jedyną odmianą akceptowaną jest mała gwiazdka na czole, przy czym wyłącznie u klaczy i wałachów.

Użytkowanie

Wóz dostawczy Harrods ciągnięty przez fryzy

Koń fryzyjski pod siodłem podczas zawodów ujeżdżenia w Stanach Zjednoczonych

Zaprzęg wózka jednoosobowego fryzyjskiego, ok. 1900 roku

Współcześnie rasa wykorzystywana jest zarówno w sporcie jeździeckim, zwłaszcza w ujeżdżeniu i powożeniu, zaprzęgach (często przed tradycyjnym fryzyjskim wózkiem jednoosobowym tzw. gig fryzyjski), jak i w rekreacyjnej jeździe wierzchowej, a także w pokazach, cyrkach oraz klasycznych szkołach jazdy. Dzięki efektownemu wyglądowi i spokojnemu charakterowi wykorzystywane są też w rekonstrukcjach historycznych i produkcjach filmowych. W przeszłości ciągnęły wozy pogrzebowe. Od 1986 roku konie fryzyjskie ciągną wóz dostawczy prestiżowego londyńskiego domu towarowego Harrods.

Wysoka inteligencja i ich chęć współpracy z człowiekiem, pozwala na użytkowanie fryzów przez osoby o dużym stopniu niepełnosprawności do jazdy wierzchem. Te specyficzne cechy rasy spowodowały, iż w ciągu ostatnich 20 lat konie fryzyjskie zaczęły być hodowane w wielu częściach świata: Ameryce Południowej i Północnej, Australii, Azji, Afryce i oczywiście w Europie.

Hodowla

Paszport konia z naniesioną informacją o pochodzeniu

Głównym rejonem hodowlanym pozostaje wschodnia Fryzja na północy Holandii, jednak konie fryzyjskie zyskały znaczną popularność w większości krajów Europy oraz w wielu regionach świata. W Polsce hodowla obecnie zdominowana jest przez osobniki reprezentujące tzw. typ barokowy.

Hodowla koni fryzyjskich podlega ścisłej selekcji i opiera się na szeregu zasad wytyczanych przez Holenderski Związek Hodowców Koni Fryzyjskich, któremu podlegają wszystkie inne organizacje hodowlane w różnych krajach. Związek jest jedynym organem uprawnionym do oceny koni i wpisywania ich do księgi stadnej. Najsurowiej oceniane są ogiery. Dzięki takiej selekcji, pielęgnowane cechy rasowe są głęboko zakorzenione i zachowane przez wiele lat hodowli tych koni.

Księgę stadną początkowo podzielono na dwa rejestry: jeden obejmujący konie wyhodowane we Fryzji, drugi zaś osobniki pochodzące z krzyżowań z końmi fryzyjskimi. Pierwszym wpisanym koniem był ogier Die Pawww. W 1907 roku zrezygnowano z prowadzenia podwójnego systemu rejestrów, a w 1913 roku liczba ogierów dopuszczonych do rozrodu spadła do zaledwie trzech. Przetrwanie rasy było możliwe dzięki działalności Het Friesch Paarden-Stamboek. Niemiecki Związek Hodowców Koni Fryzyjskich powołano w 1979 roku. W 1992 roku organizacja ta odłączyła się od FPS, po czym w strukturach FPS utworzono Związek Niemieckich Hodowców Koni Fryzyjskich, pełniący funkcję oficjalnego przedstawicielstwa FPS w Niemczech. Obecnie jedyna oficjalna księga stadna–córka FPS prowadzona jest właśnie na terenie Niemiec.

Rasa ta była w przeszłości zagrożona wyginięciem, jednak obecnie w Niderlandach hoduje się ponad 1000 klaczy, krytych przez około 25 ogierów.

Bibliografia

• Silke Behling: Rasy koni: 100 najbardziej znanych ras. Wyd. I. Warszawa: Muza, 2007. ISBN 978-83-7495-142-5. (pol.).
• Jessica Bunjes: Rasy koni: wzorzec, historia, przeznaczenie. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2009. ISBN 978-83-7243-730-3. (pol.).
• Elwyn Hartley Edwards: Enzyklopädie der Pferde. Monachium: Dorling Kindersley, 2000. (niem.).
• Martin Haller: Rasy koni. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Multico, 2001. ISBN 83-7073-121-X.
• Martin Haller: Rasy Koni. Warszawa: Oficyna Wydawnicza MULTICO, 1997. ISBN 83-7073-121-X.
• Tamsin Pickeral: PFERDE & PONYS. Londyn: Parragon, 2003. ISBN 0-7525-9601-2.
• Peter Thein: Handbuch PFERD. Zucht, Haltung, Ausbildung, Sport, Medizin, Recht. Monachium: BLV Verlaggeselschaft, 2000. ISBN 3-405-15099-X. (niem.).
• Katarzyna Strzelec, Izabela Wilk, Julia Wojtyczka, Iwona Janczarek i inni. Charakterystyka koni fryzyjskich i ich utrzymania w wybranych ośrodkach na terenie Polski. „Wiadomości Zootechniczne”, 2018. Kraków. ISSN 1731-8068. 

Linki zewnętrzne

• Związek hodowców koni fryzyjskich w Polsce. koniefryzyjskie.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-08)].
• Frizopedium – Kompendium wiedzy o koniach rasy fryzyjskiej (pol. • ang.)
• Strona o koniach fryzyjskich. [dostęp 2018-11-01]. (pol.).