Niepełnosprawność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Logo symbolizujące niepełnosprawność
Parking dla osób niepełnosprawnych

Niepełnosprawność – pojęcie definiowanie wielorako w nauce i prawie.

Definicje[edytuj]

Model medyczny[edytuj]

W modelu medycznym niepełnosprawność to długotrwały stan występowania pewnych ograniczeń w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu człowieka. Ograniczenia te spowodowane są na skutek obniżenia sprawności funkcji fizycznych, psychicznych bądź umysłowych. Jest to także uszkodzenie, czyli utrata lub wada psychiczna, fizjologiczna, anatomiczna struktury organizmu. Utrata ta może być całkowita, częściowa, trwała lub okresowa, wrodzona lub nabyta, ustabilizowana lub progresywna.

Model społeczny[edytuj]

Niemożność pełnego funkcjonowania w społeczeństwie na skutek barier występujących po stronie otoczenia (społecznego, kulturowego, prawnego, politycznego), w tym barier architektonicznych, etc.

Modele funkcjonalne[edytuj]

Niepełnosprawność jest tu definiowana przez funkcję (mówienie, chodzenie, myślenie, pamięć, etc.). Ponadto niepełnosprawność w tym ujęciu nie jest statyczna, lecz dynamiczna i następuje w odrębnych etapach, które mogą następować po sobie lub występować jednocześnie[1].

Definicje prawne[edytuj]

Osoby niepełnosprawne określa się w polskim prawie jako osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnienie ról społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej, jeżeli uzyskały orzeczenie o zakwalifikowaniu przez organy do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (znacznego, umiarkowanego, lekkiego) oraz o niezdolności do pracy.

Osoby niepełnosprawne dzieli się według różnych kryteriów: rodzaju niepełnosprawności, okresu życia w którym ona wystąpiła oraz stopnia niepełnosprawności.

MOP[edytuj]

Wg art. 1 Konwencji MOP z 1983 "osoba niepełnosprawna" oznacza osobę, której możliwości uzyskania i utrzymania odpowiedniego zatrudnienia oraz awansu zawodowego są znacznie ograniczone w wyniku ubytku zdolności fizycznych lub umysłowych, właściwie orzeczonego.

WHO[edytuj]

Według WHO osoba niepełnosprawna to taka, która nie może samodzielnie, częściowo lub całkowicie zapewnić sobie możliwości normalnego życia indywidualnego i społecznego na skutek wrodzonego lub nabytego upośledzenia sprawności fizycznej lub psychicznej[2].

Rodzaje niepełnosprawności[edytuj]

  1. Obniżona sprawność sensoryczna (zmysłowa) – brak, uszkodzenie lub zaburzenie funkcji analizatorów zmysłowych (są to m.in. osoby niewidome, niedowidzące, głuche, niedosłyszące, z zaburzeniami percepcji wzrokowej i słuchowej)
  2. Obniżona sprawność intelektualna – upośledzenie umysłowe, demencja starcza
  3. Obniżona sprawność funkcjonowania społecznego – zaburzenia równowagi nerwowej, emocjonalnej oraz zdrowia psychicznego
  4. Obniżona sprawność komunikowania się – utrudniony kontakt słowny (zaburzenia mowy, autyzm, jąkanie się)
  5. Obniżona sprawność ruchowa – osoby z dysfunkcją narządu ruchu (wrodzoną lub nabytą)
  6. Mózgowe porażenie dziecięce
  7. Obniżona sprawność psychofizyczna z powodu chorób somatycznych – np. nowotwory, guz mózgu, cukrzyca, nowotwór)

Przyczynami niepełnosprawności są: wady wrodzone, choroby przewlekłe oraz zdarzenia nagłe (wypadki, urazy, zatrucia, infekcje, komplikacje medyczne).

Liczebność niepełnosprawnych[edytuj]

Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 roku liczba niepełnosprawnych osób w Polsce na koniec marca 2011 r. wynosiła 4,7 mln (dokładnie 4697,0 tys) co stanowiło 12,2% ludności kraju (średnio co ósmy Polak). W 2002 r. było 5,5 mln osób niepełnosprawnych co stanowiło 14,3% ludności kraju. Udział mężczyzn wśród osób niepełnosprawnych wynosił wówczas 46,1% i 53,9% dla kobiet.[potrzebny przypis]

Prawo międzynarodowe[edytuj]

Zgromadzenie Ogólne ONZ 13 grudnia 2006 rezolucją nr 61/106 przyjęło Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych. Prezydent RP Bronisław Komorowski ratyfikował Konwencję 6 września 2012[3].

Rada Europy podjęła dwie rezolucje (o roli nowych technologii we włączaniu osób niepełnosprawnych do życia społecznego i o projektowaniu uniwersalnym) a Komitet Ministrów Rady Europy wydał cztery zalecenia dla państw członkowskich (tematyka: podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych, projektowanie uniwersalne, udział osób niepełnosprawnych w życiu politycznym i publicznym, godność osób z zaburzeniami psychicznymi)[4].

Międzynarodowa Organizacja Pracy uchwaliła w 1983 Konwencję o rehabilitacji zawodowej niepełnosprawnych[5] oraz Zalecenie Nr 168 na ten sam temat[6][7]. Konwencja w sprawie dyskryminacji w zatrudnieniu i wykonywaniu zawodu z 1958 w art. 5 przewiduje, że każdy członek Organizacji może, po porozumieniu się z reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników, określić jako nie stanowiące dyskryminacji wszelkie inne specjalne środki, zastosowane dla uwzględnienia specyficznych potrzeb osób, względem których specjalna ochrona lub opieka jest powszechnie uznana za potrzebną ze względów takich, jak płeć, wiek, inwalidztwo, ciężary rodzinne albo poziom społeczny lub kulturalny.

Prawo polskie[edytuj]

Najważniejsze przepisy prawa dotyczące osób z niepełnosprawnością:

  • Konstytucja RP – art. 30, 32, 68, a szczególnie art. 69, który brzmi: Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.
  • Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych[8]
  • Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych[9]
  • Karta Praw Osób Niepełnosprawnych[10].

Według ustawy o pomocy społecznej niepełnosprawność oznacza niezdolność do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych albo zaliczenie do grupy inwalidów lub legitymowanie się stopniem niepełnosprawności w rozumieniu przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Wyróżnia się ponadto:

  • inwalidztwo – częściowa niezdolność do wykonywania pracy zawodowej, spowodowana długotrwałym lub trwałym naruszeniem sprawności organizmu. O inwalidztwie mówi się, gdy choroba trwa powyżej sześciu miesięcy.
  • kalectwo – niedorozwój, brak lub nieodwracalne uszkodzenie narządu lub części ciała (trwałe uszkodzenie organizmu). Może, ale nie musi spowodować zmniejszenia lub utraty zdolności do pracy zawodowej.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności[edytuj]

Osoby niepełnosprawne mogą uzyskać oficjalne, administracyjne uznanie ich niepełnosprawności występując o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dokument taki wydają Powiatowe Zespoły ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Uzyskany dokument zawiera podstawowe informacje o przyczynie niepełnosprawności posiadacza, o stopniu niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany lub lekki), o wskazaniach dotyczących rehabilitacji, leczenia i wyposażenia w sprzęt ortopedyczny, a także wskazania dotyczące szczególnych uprawnień, jak na przykład prawa do korzystania z ułatwień dla osób niepełnosprawnych zawartych w Prawie o ruchu drogowym.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest niezbędne, gdy osoba niepełnosprawna chce korzystać ze szczególnych uprawnień jako pracownik. W szczególności jest podstawą do przyznania różnych dofinansowań do kosztów zatrudnienia pracowników niepełnosprawnych.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydawane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności jest dokumentem, którym osoba niepełnosprawna posługuje się gdy chce korzystać z przywilejów i uprawnień, które jej przysługują z wyjątkiem świadczeń rentowych.

Niepełnosprawność a niezdolność do pracy[edytuj]

Pojęcie niepełnosprawności często jest mylone z pojęciem niezdolności do pracy. O niezdolności do pracy (a nie niepełnosprawności) orzekają lekarze orzecznicy instytucji zabezpieczenia społecznego (ZUS i KRUS). Posiadanie orzeczenia o niezdolności do pracy jest jednym z warunków do uzyskania świadczeń rentowych z ZUS lub KRUS (np. renty z tytułu niezdolności do pracy).

Choć często bywa, że osoba posiadająca orzeczenie o niezdolności do pracy posiada również orzeczenie o niepełnosprawności, to nadal warunkiem do uzyskania renty jest posiadanie tego pierwszego. Orzeczenie o niepełnosprawności nie jest wymagane przez organy rentowe. Posiadanie jedynie orzeczenia o niepełnosprawności nie jest wystarczające do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy.

Organy rentowe orzekają o niezdolności do pracy częściowej lub całkowitej. Orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy może być połączone z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Treść orzeczenia wpływa na wysokość kwoty świadczenia. Może też upoważniać do dodatków do świadczenia (np. dodatek pielęgnacyjny).

Wbrew obiegowej opinii posiadanie orzeczenia o niezdolności do pracy (całkowitej lub częściowej) nie oznacza zakazu pracy.

Praca osób niepełnosprawnych[edytuj]

Ogromny procent osób niepełnosprawnych może pracować zawodowo, jednak w niektórych przypadkach niezbędne jest odpowiednie dostosowanie stanowiska pracy. Wbrew pojawiającym się czasami opiniom przyznanie osobie niepełnosprawnej tzw. „Pierwszej Grupy Inwalidzkiej”, co przekłada się faktycznie na określenie „znacznego stopnia niepełnosprawności” NIE OZNACZA zakazu pracy. O tym, czy osoba niepełnosprawna może, czy nie może pracować na danym, konkretnym stanowisku decyduje za każdym razem lekarz medycyny pracy. Również lekarz medycyny pracy decyduje o ewentualnym wymiarze czasu pracy osoby niepełnosprawnej i czynnościach, których nie może wykonywać.

Szczególne uprawnienia pracowników niepełnosprawnych[edytuj]

  • Dobowy czas pracy pracowników, którzy mają przyznany znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności wynosi 7 godzin, a tygodniowy czas pracy wynosi 35 godzin. Lekarz medycyny pracy lub lekarz sprawujący opiekę nad osobą niepełnosprawną może, na wniosek osoby niepełnosprawnej, wydać zgodę na niestosowanie tych przepisów przez pracodawcę.
  • Pracownik niepełnosprawny ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy w wymiarze 15 minut, które dodaje się do ustawowej piętnastominutowej przerwy w pracy przysługującej wszystkim pracownikom pracującym ponad 6 godzin dziennie.
  • Pracownikowi zaliczonemu do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym.
  • Pracownik o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w przypadku korzystania z turnusu rehabilitacyjnego (do 21 dni) oraz w razie konieczności przeprowadzenia badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy.

Dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych[edytuj]

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) poprzez System Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) wypłaca pracodawcom osób niepełnosprawnych comiesięczne dofinansowania do wynagrodzeń pracowników posiadających aktualne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności lub dokument równoważny. Pracodawca składa odpowiednie formularze papierowo lub elektronicznie poprzez aplikację SODiR. Zakłady pracy chronionej (ZPChr) oraz pracodawcy z otwartego rynku pracy otrzymują od kwietnia 2014 roku dofinansowanie w takiej samej wysokości[11]. Przed 1 kwietnia 2014 stawki dofinansowań do pensji pracowników z orzeczeniami były wyższe dla ZPChr[12].

Kwoty miesięcznych dofinansowań do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych obowiązujące od kwietnia 2014 wynoszą od 450 zł do 2 400 zł (miesięcznie na pracownika)[11].

Edukacja osób niepełnosprawnych[edytuj]

Dzieci z niepełnosprawnością do 18. roku życia podlegają obowiązkowi szkolnemu na równi z rówieśnikami. Niektóre dzieci, z racji wskazań zdrowotnych, mogą być nauczane w szczególnych warunkach. O przyznaniu prawa do specjalnego trybu nauczania decydują zespoły orzekające Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych, jednak zawsze ostateczna decyzja o wyborze metody i sposobu nauczania leży w gestii rodziców lub opiekunów prawnych dziecka z niepełnosprawnością.

Zespoły orzekające Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych mogą umożliwić dziecku z niepełnosprawnością naukę w: przedszkolu do ukończenia 10. roku życia, szkole podstawowej do 18. roku życia, a w ponadpodstawowej do 24. roku życia.

Kształcenie studentów z niepełnosprawnościami wspomagają na niektórych uczelniach wyższych biura ds. studentów niepełnosprawnych[13]. Działa również w Polsce kilka organizacji studenckich skupiających studentów z niepełnosprawnością[14]. Koszty takiego kształcenia (czesne, podręczniki, inne pomoce) dotuje państwo z funduszy podatników w ramach programu Aktywny Samorząd.

Organizacje osób niepełnosprawnych[edytuj]

Na całym świecie działają lokalne, krajowe i kontynentalne organizacje reprezentujące sprawy osób niepełnosprawnych. Do organizacji działających globalnie należą: International Disability Alliance (IDA) oraz International Disability and Development Consortium (IDDC)[15]. Organizacje z Europy zrzesza European Disability Forum (EDF)[15]. Ostatnim regionem bez własnego forum organizacji działających na rzecz niepełnosprawnych była Afryka[15]. W listopadzie 2015 odbyło się pierwsze zgromadzenie ogólne African Disability Forum (ADF) w stolicy Kenii, Nairobi, na które przybyli delegaci organizacji niepełnosprawnych z 30 afrykańskich państw[15].

Badania naukowe[edytuj]

Badania polskie[edytuj]

W ramach projektu pt. „Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych." powstały pod kierunkiem psycholog prof. Anny Izabeli Brzezińskiej trzy serie publikacji (łącznie 16 książek) prezentujące rezultaty i wyniki badań zespołu naukowców Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej finansowanych z funduszy podatników przez PFRON. Z funduszy PFRON wydawany jest od 2011 roku kwartalnik naukowy Niepełnosprawność. Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie wydaje czasopismo naukowe "Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo"[16].

Badania zagraniczne[edytuj]

Badania naukowe dotyczące zagadnienia niepełnosprawności prowadzone są w uznanych dyscyplinach naukowych oraz interdyscyplinarne. Badane są m.in. wątki dotyczące niepełnosprawności w kulturze (literatura, film, muzyka, malarstwo, media i pokrewne) oraz regulacje prawne i polityka państw i organizacji wobec osób niepełnosprawnych (modele wsparcia).

Europa[edytuj]

Istnieje brytyjska otwarta, mailowa lista dyskusyjna badaczy niepełnosprawności prowadzona przez Centrum Badań nad Niepełnosprawnością Uniwersytetu w Leeds[17]. Austriacki uniwersytet w Innsbrucku prowadzi w ramach Instytutu Pedagogiki projekt bidok, na który składa się m.in. e-biblioteka, lista dyskusyjna oraz platforma e-learningu[18]. Irlandzkie Centrum Polityki i Prawa Niepełnosprawnych Narodowego Uniwersytetu Irlandii (Galway) we współpracy z belgijskim Centrum Praw Człowieka Uniwersytetu w Maastricht wydają prawniczy rocznik naukowy European Yearbook of Disability Law[19].

Afryka[edytuj]

Jesienią 2013 roku ukazał się pierwszy numer rocznika naukowego African Disability Rights Yearbook, wydanego przez centrum praw człowieka wydziału prawa uniwersytetu w Pretorii (RPA)[20]. Rocznik zawiera analizy prawne i politologiczne dotyczące edukacji, praw i ekonomii w zakresie osób z ograniczeniami sprawności wybranych państw i regionów Afryki.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Mateusz Wiliński: Modele niepełnosprawności: indywidualny – funkcjonalny – społeczny (pol.). W: Diagnoza potrzeb i modele pomocy dla osób z ograniczeniami sprawności [on-line]. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010. [dostęp 2014-08-02]. s. 41.
  2. World Health Organization: Disabilities (ang.). [dostęp 2014-01-17].
  3. Dz.U. 2012 poz. 1169
  4. Teksty rezolucji i zaleceń Rady Europy
  5. Konwencja Nr 159 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, przyjęta w Genewie 20 czerwca 1983 r. (Dz.U. 2005 nr 43 poz. 412). Oświadczenie Rządowe z 20 stycznia 2005 r. w sprawie mocy obowiązującej Konwencji Nr 159 Dz.U. 2005 nr 43 poz. 413). Lista ratyfikacji Konwencji Nr 159
  6. Zalecenie Nr 168
  7. Patrz też Międzynarodowy Dzień Osób Niepełnosprawnych 3 grudnia 2002
  8. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721)
  9. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1440)
  10. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. - Karta Praw Osób Niepełnosprawnych (M.P. z 1997 r. Nr 50, poz. 475)
  11. a b Zmiana kwoty dofinansowania od kwietnia 2014. PFRON. [dostęp 2015-01-05].
  12. Dofinansowanie do wynagrodzeń za okres styczeń – grudzień 2013 r. PFRON, 03.01.2013. [dostęp 2015-01-05].
  13. Przykłady polskich uczelni prowadzących biura ds. osób niepełnosprawnych: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, AGH
  14. Polskie organizacje studenckie działające na rzecz studentów z niepełnosprawnością: Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych UAM Ad Astra, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych AGH, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych Politechniki Krakowskiej, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Stowarzyszenie Studentów z Niepełnosprawnościami Politechniki Poznańskiej "Nieprzeciętni"
  15. a b c d African Disability Forum (ADF) holds First General Assembly (ang.). globalaccessibilitynews.com, 10 listopada 2015. [dostęp 2015-11-18].
  16. Strona półrocznika Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo
  17. Mailowa lista dyskusyjna badaczy niepełnosprawności Centrum Badań nad Niepełnosprawnością Uniwersytetu w Leeds
  18. Projekt bidok - behinderung inklusion dokumentation
  19. European Yearbook of Disability Law – strona oficjalna
  20. Pierwsze wydanie African Disability Rights Yearbook, Pretoria University Law Press (PULP), Volume 1 2013

Linki zewnętrzne[edytuj]

Prawo i urzędy:

Organizacje działające na rzecz osób niepełnosprawnych:

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.