Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pierwsza strona konstytucji widowdańskiej

Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, konstytucja widowdańska (Vidovdanski ustav) – ustawa regulująca ustrój prawny Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców w latach 1921–1929.

Uchwalenie konstytucji[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców została uchwalona 28 czerwca 1921 roku, w Vidovdan (Dzień św. Wita) (stąd popularna nazwa „konstytucja widowdańska”). Była pierwszą konstytucją zjednoczonego państwa jugosłowiańskiego, a jej uchwalenie kończyło trwający od 1918 roku okres tymczasowości ustrojowej tego państwa, wypełnionej sporami o format nowo utworzonego organizmu. Konstytucję uchwaliła wybrana w listopadzie 1920 r. konstytuanta (skupsztina ustawodawcza), w której przewagę posiadały partie popierające monarchię i centralistyczny ustrój kraju (najwięcej miejsc w Skupsztinie posiadały partie serbskie). Debaty i głosowanie nad konstytucją zbojkotowały natomiast ugrupowania antymonarchistyczne: główne chorwackie ugrupowanie Chorwacka Republikańska Partia Chłopska oraz trzecia siła w parlamencie – Komunistyczna Partia Jugosławii[1].

Konstytucja zapewniała nowo powstałemu państwu ustrój monarchii parlamentarnej pod dziedziczną władzą dynastii Karadziordziewiciów. Władza wykonawcza należała do rządu oraz króla. Król miał prawo do zwoływania i rozwiązywania parlamentu, mianowania premiera i wyższych urzędników. Posiadał także inicjatywę ustawodawczą, podpisywał ustawy i był wodzem naczelnym armii. Władzę ustawodawczą posiadał jednoizbowy parlament (Skupsztina). Konstytucja zapewniała powszechne prawo wyborcze – pozbawione go jednak były kobiety oraz żołnierze. Podział administracyjny państwa zrywał z historycznymi tradycjami, w ten sposób odrzucając idee federacyjne w imię unitaryzmu[2].

Obowiązywanie i zawieszenie konstytucji[edytuj | edytuj kod]

Uchwalenie konstytucji nie zakończyło starań zwolenników federalistycznego ustroju państwa. Główna ich siła polityczna, Chorwacka Republikańska Partia Chłopska, rosło w siłę, mimo szykan rządowych (m.in. w 1925 roku rząd doprowadził, obawiając się szybko rosnącej popularności, do aresztowania jej przywódców i przejściowej delegalizacji ugrupowania). Pod koniec lat 20. spór między zwolennikami unitaryzmu i federalizmu bardzo się zaostrzył. W parlamencie dochodziło do bójek, a w czerwcu 1928 roku nawet do strzelaniny podczas obrad, w której zginęli posłowie Chorwackiej Partii Chłopskiej, w tym jej przywódca Stjepan Radić. Wydarzenie to wywołało kryzys państwa i rządów parlamentarnych. Narastał terror policyjny i dojrzewała idea króla Aleksandra I Karadziordziewicia zaprowadzenia królewskiej dyktatury[3].

6 stycznia 1929 roku król Aleksander dokonał zamachu stanu i objął rządy dyktatorskie – zawiesił obowiązywanie konstytucji widowdańskiej, rozwiązał Skupsztinę i wszystkie partie polityczne, zlikwidował samorząd gminny, wprowadził cenzurę. Jeszcze w tym samym roku zmienił nazwę państwa na Jugosławię oraz zmienił podział administracyjny kraju. W 1931 roku, pod wpływem narastającego kryzysu gospodarczego, nadał Jugosławii nową konstytucję, przywracającą pozornie ustrój monarchii parlamentarnej[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Mieczysław Tanty: Bałkany w XX wieku. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, 2003, s. 176–177. ISBN 83-05-13311-7.
  2. Mieczysław Tanty: Bałkany w XX wieku. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, 2003, s. 177. ISBN 83-05-13311-7.
  3. Mieczysław Tanty: Bałkany w XX wieku. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, 2003, s. 178–181. ISBN 83-05-13311-7.
  4. Mieczysław Tanty: Bałkany w XX wieku. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, 2003, s. 181–182. ISBN 83-05-13311-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]