Kraj koronny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kraj koronny (niem. Kronland) – terytorium składowe Cesarstwa Austrii w latach 1849-1867 i austriackiej części Austro-Węgier w latach 1867-1918. Głową kraju koronnego był cesarz, w którego imieniu działał Landeshauptmann (zarządca kraju) albo Statthalter (gubernator).

Oficjalna nazwa "kraj koronny" pojawiła się po reformach w 1849, jednak poszczególne obszary, które nazwano krajami koronnymi, stanowiły części składowe monarchii habsburskiej znacznie wcześniej. Kraje koronne były w zasadzie tylko okręgami centralnej administracji cesarskiej, pozbawionymi (z pewnymi wyjątkami) autonomii. Nie były natomiast częściami składowymi federacji (państwami składowymi Austro-Węgier były Cesarstwo Austrii i Królestwo Węgier). Nie były również okręgami narodowościowymi. Tym niemniej kraje koronne z reguły miały własną tożsamość, wynikającą z wielowiekowej historii. Większość z nich stanowi do dziś odrębne regiony kulturowe i historyczne.

Administracja kraju koronnego była dwutorowa – centralna, wykonywana przez namiestnictwo (Statthalterei / Landeshauptmannschaft) i lokalna, wykonywana przez wydział krajowy (Landesausschuss; w Bukowinie i na Śląsku Prezydium Krajowe). Przedstawicielstwem ludności był sejm krajowy (Landtag). Zakres samorządu kraju koronnego był wąski i kompetencje organów samorządowych zdecydowanie ustępowały kompetencjom władzy centralnej.

Vorarlberg i Tyrol były zarządzane przez tego samego namiestnika, choć stanowiły odrębne kraje koronne. Podobnie Triest, Istria oraz Gorycja i Gradyska, które do celów administracyjnych łączono zazwyczaj w jeden kraj – Pobrzeże.

Kraje koronne Austrii w 1914
Herb Nazwa potoczna Pełna nazwa Ośrodek adm. Powierzchnia w km² Ludność w 1910
Wappen Erzherzogtum Österreich ob der Enns.png Górna Austria
Oberösterreich
Arcyksięstwo Austrii za Anizą
Erzherzogtum Österreich ob der Enns
Linz 11.982 853.006
Wappen Erzherzogtum Österreich unter der Enns.png Dolna Austria
Niederösterreich
Arcyksięstwo Austrii przed Anizą
Erzherzogtum Österreich unter der Enns
Wiedeń
Wien
19.825 3.513.814
Wappen Herzogtum Steiermark.png Styria
Steiermark
Księstwo Styrii
Herzogtum Steiermark
Graz 22.425 1.444.157
Wappen Herzogtum Kärnten.png Karyntia
Kärnten
Księstwo Karyntii
Herzogtum Kärnten
Klagenfurt 10.326 396.200
Wappen Herzogtum Salzburg.png Salzburg Księstwo Salzburga
Herzogtum Salzburg
Salzburg 7.153 214.737
Wappen Gefürstete Grafschaft Tirol.png Tyrol
Tirol
Książęce Hrabstwo Tyrolu
Gefürstete Grafschaft Tirol
Innsbruck 26.683 946.613
Wappen Vorarlberg.png Vorarlberg Kraj Vorarlberg
Das Land Vorarlberg
Bregencja
Bregenz
2.602 145.408
Wappen Herzogtum Krain.png Kraina
Krain
Księstwo Krainy
Herzogtum Krain
Lublana
Laibach
9.954 525.995
Wappen Triest.png
Wappen Gefürstete Grafschaft Görz & Gradisca.png
Wappen Markgrafschaft Istrien.png
Pobrzeże
Küstenland
w tym:
– Triest
Gorycja i Gradyska
Görz und Gradisca
Istria
Istrien
Pobrzeże Austriackie
Österreichisches Küstenland
w tym:
Wolne cesarskie miasto Triest
Die Reichsunmittelbare Stadt Triest und ihr gebiet
Książęce Hrabstwo Gorycji i Gradyski
Gefürstete Grafschaft Görz und Gradisca
Margrabstwo Istrii
Markgrafschaft Istrien
Triest

Triest
Gorycja
Gorizia
Poreč
7.969

95
2.918
4.956
893.797

229.510
260.721
403.566
Wappen Königreich Dalmatien.png Dalmacja
Dalmatien
Królestwo Dalmacji
Königreich Dalmatien
Zadar
Zara
12.831 645.666
Wappen Königreich Böhmen.png Czechy
Böhmen
Królestwo Czech
Königreich Böhmen
Praga
Prag
51.947 6.769.548
Wappen Markgrafschaft Mähren.png Morawy
Mähren
Margrabstwo Moraw
Markgrafschaft Mähren
Brno
Brünn
22.222 2.622.271
Wappen Herzogtum Schlesien.png Śląsk Austriacki
Schlesien
Księstwo Górnego i Dolnego Śląska, Księstwo Śląska
Herzogtum Ober- und Niederschlesien, Herzogtum Schlesien
Opawa
Troppau
5.147 756.949
Wappen Königreich Galizien & Lodomerien.png Galicja i Lodomeria
Galizien und Lodomerien
Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim
Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator
Lwów
Lemberg
78.497 8.025.675
Wappen Herzogtum Bukowina.png Bukowina Księstwo Bukowiny
Herzogtum Bukowina
Czerniowce
Czernowitz
10.441 800.098

Bibliografia[edytuj]

  • Henryk Batowski Rozpad Austro-Węgier 1914-1918, wydanie II poprawione i uzupełnione, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982, ​ISBN 83-08-00581-0
  • Henryk Wereszycki Historia Austrii, wydanie drugie poprawione i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1986, ​ISBN 83-04-01680-X
  • Teofil Lijewski Austria, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, ​ISBN 83-01-05164-7