Kryg (wieś)
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
wieś | |
![]() Zabytkowe szyby naftowe | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Liczba ludności (2022) |
1743[2] |
Strefa numeracyjna |
13 |
Kod pocztowy |
38-304[3] |
Tablice rejestracyjne |
KGR |
SIMC |
0355849 |
Położenie na mapie gminy Lipinki ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu gorlickiego ![]() | |
![]() |
Kryg – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, w gminie Lipinki[4][5].
Wieś położona u podnóża Dubnakowej Góry (479 m n.p.m.) i Łysuli (551 m n.p.m.), w dolinie potoków Krygowianki i Królówki[6]. Centrum wsi leży ok. 320 m n.p.m., a zabudowania są na wysokości około 300–400 m n.p.m.
Przez wieś biegnie Karpacko-Galicyjski Szlak Naftowy[7]. Szlak jest jedną z głównych atrakcji turystycznych regionu, a jego celem jest ukazanie reliktów przemysłu naftowego.
Za lasem (Kryg-Góra) znajduje się zielony szlak turystyczny pieszy, prowadzący z Gorlic do Magury (829 m) – Folusz.
Części miejscowości
[edytuj | edytuj kod]Identyfikator SIMC | Nazwa miejscowości | Rodzaj miejscowości |
---|---|---|
0355855 | Góra | część wsi |
0355861 | Granice | część wsi |
0355878 | Jedle | część wsi |
0355884 | Pańskie | część wsi |
0355890 | Świniarki | część wsi |
Toponimia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Kryg%2C_Josephinische_Landesaufnahme_%281763-1787%29%2C_Waldhufendorf.jpg/187px-Kryg%2C_Josephinische_Landesaufnahme_%281763-1787%29%2C_Waldhufendorf.jpg)
Na przestrzeni dziejów nazwa miejscowości pisana była różnie, między innymi Krig (1398), Kryg (1440), Kryk (1470) i Crik (1529)[10]. Podstawą przyjęcia nazwy mogła być średniowieczna forma Krїg, występująca dzisiaj jako niem. Krieg[11] (wojna).
Jest wysoce prawdopodobne, że nazwa wsi pochodzi od staropolskiego słowa „kryg” („kryk”), oznaczającego przyrząd do napinania cięciwy kuszy[12].
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/AGAD_Zofia%2C_krolowa_polska%2C_pozwala_kmieciom_ze_wsi_Kryg_i_Lubusza_sprowadzac_sobie_drzewo_z_lasow_w_Bieszczadach.png/220px-AGAD_Zofia%2C_krolowa_polska%2C_pozwala_kmieciom_ze_wsi_Kryg_i_Lubusza_sprowadzac_sobie_drzewo_z_lasow_w_Bieszczadach.png)
Według źródeł zgromadzonych przez rodzinę Krygowskich, wieś Kryg, wraz z wsią Libusza stanowić miały królewszczyznę królowej Jadwigi[10]. Kryg lokowany miał być w 1363 r. na prawie niemieckim, podobnie jak większość wsi królewskich starostwa bieckiego. Istnieją dane, że rejon był trudny do zagospodarowania, toteż nowych osadników zwalniano z podatków na okres wielu lat[13]. Fale osadnictwa to chłopstwo, mieszczaństwo, a w końcu rycerstwo, m.in. Gryfici, Strzemieńczykowie, Odrowążowie i Bogorie[13].
W XIV–XVIII w. wieś należała do królewszczyzn podległych starostwu bieckiemu. Od XVI wieku Kryg oraz pobliskie wsie wchodziły w skład niegrodowego starostwa libuskiego, które przetrwało do pierwszego rozbioru Polski.
W latach 1755–58 w starostwie libuskim, miał miejsce Bunt chłopski znany w literaturze jako "powstanie libuskie". Bunt obejmował 12 wsi, podległych starostwu i obejmował min wieś Kryg.[14]
Po roku 1776 całe starostwo, w tym Kryg, zostało zakupione przez Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego herbu Nieczuja.[12] Nad przysiółkiem Granice wznosi się góra Zamkowa (lub Zamek). Tuż pod szczytem odnaleziono ślady zamczyska (lub dworu obronnego) z XV–XVI wieku (fragmenty ceramiki i murów). W tym samym przysiółku znajduje się również wzgórze, na którym według legend w XVIII i XIX był ogromny, masowy cmentarz dla zwierząt i ludzi, którzy zmarli w czasie epidemii.
W Krygu w 1885 roku powstała Szkoła Wiertaczy i Kierowników Kopalń[15].
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kryg.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Obiekt wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[16].
- Wiatrak typu paltrak, spotykany dziś w małopolskich i podkarpackich skansenach.
Inne zabytki
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Kryg%2C_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_Kr%C3%B3lowej_Polski_%28HB1%29.jpg/220px-Kryg%2C_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_Kr%C3%B3lowej_Polski_%28HB1%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wiatrak_typu_paltrak._Kryg_.jpg/220px-Wiatrak_typu_paltrak._Kryg_.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Zabytkowy_kiwon.jpg/220px-Zabytkowy_kiwon.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Karpacko-galicyjski.jpg/220px-Karpacko-galicyjski.jpg)
- Kościół z lat 30. XX wieku należący do miejscowej parafii Matki Bożej Królowej Polski, którego inicjatorem był społecznik Błażej Kosiba[17]. Murowana trzynawowa świątynia utrzymana w stylu barokowym powstała w latach 1932–1934. Wyposażenie kościoła, w tym organy jedenastogłosowe, zostały wykonane w 1991 roku[18]. Witraże zostały ufundowane przez miejscowych nafciarzy[7];
- zabudowy zagrodowe (murowane i drewniane) z dachami naczółkowymi;
- figura św. Barbary – patronki górników. Fundatorem figury był w 1875 roku naftowiec – hrabia Adam Skrzyński. Figura została wzniesiona w pobliżu kopalni ropy naftowej.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Kryg_1943.jpg/220px-Kryg_1943.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Kryg_01.jpg/220px-Kryg_01.jpg)
Szyby naftowe
[edytuj | edytuj kod]Na terenie wsi znajduje się kilkadziesiąt szybów naftowych (obecnie w znacznej części likwidowanych). Historia wydobycia ropy naftowej w okolicy wsi sięga XIX wieku. Odkrycia pól naftowych na terenach między Dominikowicami a Krygiem dokonał hrabia Adam Skrzyński[19]. W drugiej połowie XIX wieku, w okresie gwałtownego rozwoju wydobycia ropy naftowej, złoża krygowskie oceniane były jako jedne z najbardziej wydajnych na Podkarpaciu.
Pod koniec XIX wieku działalność wydobywczą w Krygu prowadziły cztery firmy naftowe. Duży wkład w rozwój przemysłu naftowego w Krygu wniósł Ignacy Król (1892–1960), współwłaściciel kopalni „Królówka”. Złoża krygowskie przyniosły fortunę m.in. Władysławowi Długoszowi – polskiemu magnatowi naftowemu, mieszkającemu od 1900 roku w Zespole pałacowo-parkowym w Siarach.
Do dziś na terenie wsi Kryg istnieją liczne ślady niegdyś świetnie prosperującego przemysłu naftowego. Są to malownicze pola naftowe z zachowanymi kiwonami i trojakami kopalni Kinga, Królówka, Sobieski, Władysław i Petrol[13].
W Zespole Szkół w Krygu utworzone zostało małe muzeum - Izba pamięci z kolekcją lamp naftowych[20].
Sport
[edytuj | edytuj kod]We wsi działa piłkarski klub sportowy LKS Nafta Kryg, założony w 1995 roku, pod obecną nazwą od 2003[21].
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W Zespole Szkół w Krygu uczniowie mają możliwość nauki języka łemkowskiego[22].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 62841
- ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-04] .
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 624 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
- ↑ TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
- ↑ Gmina Lipinki. portal.gison.pl. [dostęp 2016-05-05].
- ↑ a b Karpacko-Galicyjski Szlak Naftowy – Szlaki Małopolski [online], szlakimalopolski.mik.krakow.pl [dostęp 2017-01-06] .
- ↑ Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Urzędowy wykaz nazw miejscowości (2012,2015). Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (xls) opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2017-07-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-29)]. (pol.).
- ↑ First Military Survey (1763-1787) Mapire – Historical Maps of the Habsburg Empire. mapire.eu. [dostęp 2017-01-13].
- ↑ a b Wiesław Krygowski , Opracowania [online], Stowarzyszenie Rodziny Krygowskich [dostęp 2016-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-08] .
- ↑ Jerzy Czajkowski, Łemkowie w historii i kulturze Karpat. ISBN 83-85195-59-9. 1992, s. 59. „[...] Trzeba zwrócić uwagę, że wieś Kryg nad potokiem o tej samej nazwie istniała już ok. 1334–1338 na Spiszu koło Kieżmarku. Może więc Niemcy spiscy przyczynili się do założenia gorlickiego Krygu”.
- ↑ a b Historia wsi [online], kryg.pl [dostęp 2017-01-10] [zarchiwizowane z adresu 2016-08-04] .
- ↑ a b c Historia wsi [online], kryg.pl [dostęp 2016-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-31] .
- ↑ Redakcja, Powstanie libuskie ostatecznie zostało krwawo stłumione [online], Gazeta Krakowska, 16 lipca 2015 [dostęp 2022-10-02] (pol.).
- ↑ Szlak Naftowy - Powiat Gorlicki - Starostwo Powiatowe w Gorlicach [online], powiatgorlicki.pl [dostęp 2017-01-06] .
- ↑ Wykaz obiektów wpisanych do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy [online], wuoz.malopolska.pl [dostęp 2023-11-22] .
- ↑ Signera.pl: Historia rodziny - Kosibówka. kosibowie.kryg.pl. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-29)].
- ↑ Piotr Popielarz: Parafia w Krygu. eLipinki.pl – Niezależny Internetowy Serwis Lipinek, 2010-05-20. [dostęp 2016-05-06]. (pol.).
- ↑ 2.2 Gmina Gorlice, [w:] Aleksandra Morawska. Aleksandra Pietraszek , Przemysł naftowy na ziemi gorlickiej [PDF], lipiec 2011 [dostęp 2016-05-09] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-04] .
- ↑ Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Zespół Szkół w Krygu - O szkole [online], spkryg.szkolnastrona.pl [dostęp 2017-01-14] .
- ↑ frzepiela19: O klubie – Nafta Kryg. naftakryg.futbolowo.pl. [dostęp 2016-05-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-14)].
- ↑ Szkolnastrona.pl: Szkoła Podstawowa w Krygu - Kadra. spkryg.szkolnastrona.pl. [dostęp 2022-02-14].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Historia wsi Kryg. kryg.pl. [dostęp 2016-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-31)].
- Wiesław Krygowski: Opracowania. Stowarzyszenie Rodziny Krygowskich, 2002. [dostęp 2016-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-08)].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kryg 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 746 .