Jadwiga Andegaweńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jadwiga Andegaweńska
z Bożej łaski królowa Polski, najwyższa księżna Litwy, Krakowa, Sandomierza, Sieradza, Łęczycy, Kujaw, Pomorza i Rusi pani i dziedziczka[1][2]
ilustracja
wizerunek herbu
Król Polski
Okres od 16 października 1384[3][4][5][a]
do 4 marca 1386
Koronacja 16 października 1384
Poprzednik Ludwik Węgierski
Następca Władysław II Jagiełło
Królowa Polski[b]
Okres od 4 marca 1386
do 17 lipca 1399
Jako żona Władysława II Jagiełły
Poprzedniczka Elżbieta Bośniaczka
Następczyni Anna Cylejska
Dane biograficzne
Dynastia Andegawenowie (Kapetyngowie)
Data i miejsce urodzenia między 3 października 1373 a 18 lutego 1374
Buda
Data i miejsce śmierci 17 lipca 1399
Kraków
Przyczyna śmierci prawdopodobnie gorączka połogowa
Miejsce spoczynku Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie
Ojciec Ludwik Węgierski
Matka Elżbieta Bośniaczka
Rodzeństwo Maria,
Katarzyna Andegaweńska,
Maria Andegaweńska
Mąż Władysław II Jagiełło
od 18 lutego 1386
do 17 lipca 1399
Dzieci Elżbieta Bonifacja
Święta
Królowa Jadwiga
Królowa Polski,
Apostołka Litwy,
Patronka Polski
Ilustracja
Portret królowej Jadwigi Andegaweńskiej, autor Marcello Bacciarelli
Czczona przez Kościół katolicki
Beatyfikacja 31 maja 1979
Rzym
przez Jana Pawła II
Kanonizacja 8 czerwca 1997
Kraków
przez Jana Pawła II
Wspomnienie 8 czerwca
Atrybuty buciki
Patronka Polski, Radomska, Tczewa, Nieszawy i Inowrocławia
Szczególne miejsca kultu Inowrocław, Kraków

Jadwiga Andegaweńska (również Królowa Jadwiga; ur. między 3 października 1373 a 18 lutego 1374[7] w Budzie, zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – król Polski[8][9][10][11][12], a potem królowa Polski, z dynastii Andegawenów, córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, w 1384 koronowana na króla Polski[13], a następnie po koronacji w 1386 swego męża Władysława Jagiełły na króla Polski, została królową Polski[b], apostołka Litwy, święta Kościoła katolickiego oraz patronka Polski.

Jadwiga – tytulatura, pieczęcie i herby[edytuj | edytuj kod]

Tytulatura[edytuj | edytuj kod]

Królewna węgierska i polska Jadwiga była określana w dokumentach jako Hedvigis filia regis Ungarie et Polonie. Po ostatecznym desygnowaniu Jadwigi przez Elżbietę Bośniaczkę na władczynię Polski królewnie przysługiwał tytuł heres Polonie (dziedziczka Polski)[14][15].

Po koronacji pełna tytulatura Jadwigi brzmiała: Hedvigis Dei gracia regina Polonie, necnon terrarum Cracovie, Sandomirie, Siradie, Lancicie, Cuiavie, Pomoranieque domina et heres (Jadwiga z Bożej łaski królowa Polski, a także pani i dziedziczka ziem krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej i pomorskiej), a w wersji skróconej serenissima princeps domina Hedwiga regina Polonie lub Hedwigis regina Polonie. Po zawarciu małżeństwa z Władysławem Jagiełłą do tytulatury polskiej Jadwigi dodawano tytulaturę litewską i ruską po mężu: Hedvigis regina Polonie, princepsque Lithuanie suprema et heres Russie (królowa Polski oraz najwyższa księżna Litwy i dziedziczka Rusi). W okresie od maja 1395 r. (śmierć siostry Marii, królowej Węgier) do lipca 1397 r. (zawarcie porozumienia ze szwagrem Zygmuntem Luksemburskim na zjeździe spiskim) Jadwiga używała ponadto tytułu heres Ungarie (dziedziczka Węgier)[16].

Sfragistyka[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć majestatyczna królowej Jadwigi z tytulaturą hedwigis dei gracia regina polo[...]
Pieczęć herbowa królowej Jadwigi z tytulaturą hedwigis dei gra[...] Regina Polonie

Kilka pieczęci królowej Jadwigi znanych jest z oryginałów oraz XIX-wiecznych odlewów i odrysów. Wiadomo, że pieczęć majestatyczną królowej odciskano w wosku bezbarwnym, a pieczęć herbową w wosku czerwonym[17].

Na pieczęci majestatycznej, przywieszonej m.in. do dokumentu z 1386, wyobrażono smukłą postać Jadwigi z insygniami władzy, siedzącej na gotyckim, okazałym tronie otoczonym tarczami herbowymi. Odrys pieczęci posłużył Janowi Matejce do stworzenia wizerunku Jadwigi na majestacie[18].

Na innej pieczęci Jadwigi, przywieszonej do dokumentu z 1387, umieszczono polskiego Orła zwróconego głową, zgodnie z zasadą kurtuazji herbowej, w stronę tarczy węgierskiej linii Andegawenów. Ukazany na pieczęci anioł-tarczownik (tenanttrzymacz tarczy) jest jednym z pierwszych przykładów zastosowania tego schematu ikonograficznego w sfragistyce polskiej[19]. Na małej pieczęci Jadwigi, przywieszonej do dokumentu z 1397, wyobrażono herb węgierskich Andegawenów z klejnotem w formie głowy strusia między dwoma piórami[20].

Legendy pieczęci są częściowo zatarte, jednak mimo ubytków czytelna jest tytulatura Jadwigi: Hedwigis dei gracia regina Polonie[21].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Królewna Jadwiga[edytuj | edytuj kod]

Data i miejsce urodzenia[edytuj | edytuj kod]

W zgodnej opinii źródeł węgierskich i polskich Jadwiga była ostatnim dzieckiem ze związku Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki[22]. Data urodzin przyszłej królowej nie została odnotowana w źródłach i może być ustalona jedynie na podstawie danych pośrednich. Dawniejsza historiografia za datę narodzin Jadwigi uznawała rok 1371, opierając się na błędnym przekazie Jana Długosza[23]. W XX w. historycy ustalili, że w roku 1371 przyszła na świat starsza siostra Jadwigi Maria Andegaweńska, a ostatnie dziecko Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki urodziło się pod koniec roku 1373 albo na początku roku 1374[24][25].

Jan Dąbrowski jako pierwszy zwrócił uwagę na źródła z epoki, z których można wywnioskować, że Jadwiga urodziła się po 3 października 1373 r. (dokument Ludwika Węgierskiego mówiący o dwóch córkach króla i dziecku, które się dopiero narodzi), a przed 17 kwietnia 1374 (instrukcja poselska wymieniająca imiennie trzy córki króla, w tym Jadwigę). Przyjął ponadto, że najbardziej prawdopodobny czas narodzin Jadwigi to pierwsze tygodnie roku 1374[26]. Anna Misiąg-Bocheńska za najpóźniejszą możliwą datę narodzin Jadwigi przyjęła dzień 18 lutego 1374, ponieważ z zapiski w Kalendarzu katedralnym krakowskim wynika, że 18 lutego 1386 Jadwiga była już in annis maturitatis, tj. musiała mieć w tym dniu ukończone 12 lat[27].

Większość współczesnych badaczy przyjmuje, że Jadwiga urodziła się albo w dniu 18 lutego 1374[28], albo kilka dni wcześniej[29], np. 15 lutego[22] lub najwcześniej 11 lutego[30].

Prawdopodobnym miejscem narodzin królowej Jadwigi był zamek wyszehradzki[31] lub zamek budziński[32].

Imię (imiona)[edytuj | edytuj kod]

Królewna Jadwiga otrzymała imię chrzestne na cześć księżnej wrocławskiej Jadwigi Śląskiej, kanonizowanej w 1267, której kult wówczas się rozwijał, lub po księżnej kaliskiej i królowej Polski Jadwidze, żonie Władysława Łokietka, swej prababce[33]. W dokumentach z epoki imię Jadwigi zapisywano jako Adviga, Hedviga (Heduiga), Hedvigis (Hedwigis, Heduigis), Hedwig[34][35].

Być może Jadwiga Andegaweńska nosiła również drugie, słowiańskie imię Draga, pod którym występuje w zadarskiej kronice Pawła Pavlovicia. Pierwsze, chrzestne imię Jadwiga mogła otrzymać zgodnie z życzeniem babki Elżbiety Łokietkówny, a drugie nadałaby jej matka[36].

Wczesne dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Jadwigę od dzieciństwa przygotowywano do pełnienia roli królowej poprzez wykształcenie. Pobyt w środowisku kulturalnym dworu w Budzie sprawił, że Jadwiga posiadła umiejętność czytania, znajomość języków obcych, zamiłowanie do lektury, muzyki, sztuki i nauki[37].

15 czerwca 1378 została zaręczona z ośmioletnim Wilhelmem z dynastii Habsburgów. Odbyła się nawet ceremonia zaręczyn mających charakter formalnego ślubu pomiędzy dziećmi (sponsalia de futuro). Nie był to jednak kontrakt nierozerwalny. Podpisano zobowiązanie, że strona, która zerwałaby zaręczyny, wypłaci drugiej stronie 200 000 florenów w złocie[c].

Królowa Jadwiga[edytuj | edytuj kod]

Objęcie tronu i koronacja[edytuj | edytuj kod]

Na zjeździe rycerstwa w Radomsku 25 listopada 1382, postanowiono obrać jedną z córek zmarłego króla Ludwika Węgierskiego, na króla Polski. Uchwalono wówczas[38]:

Quote-alpha.png
Ściśle dochować hołdu wierności złożonego córkom nieboszczyka króla, byleby którakolwiek z nich razem ze swoim małżonkiem – oboje koronowani na króla i królową Polski – w Polsce przemieszkiwale stale.

W odpowiedzi na tę uchwałę wdowa po królu, Elżbieta Bośniaczka, przysłała na zwołany 26 lutego 1383 zjazd w Sieradzu uroczyste oświadczenie z przyrzeczeniem przysłania młodszej córki Jadwigi, celem dokonania aktu koronacji[39].

Jesienią, 13 października 1384 przybyła Jadwiga z Węgier do Polski, na Wawel[40]. 16 października tegoż roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz:

Quote-alpha.png
Wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

Sprawa małżeństwa z Wilhelmem Habsburgiem[edytuj | edytuj kod]

Kandydaturę Wilhelma Habsburga na męża Jadwigi usilnie popierał Władysław Opolczyk, który nawet opanował 24 sierpnia 1385 zamek wawelski, przygotowując dopełnienie ceremonii małżeństwa.
Panowie krakowscy mieli jednak wobec niej zupełnie inne plany, chcąc związać Polskę z Litwą, ofiarowali polską koronę wielkiemu księciu litewskiemu Jagielle, który miał przyjąć chrzest wraz ze swoim państwem (unia w Krewie 14 sierpnia 1385). Kasztelan krakowski Dobiesław Kurozwęcki przepędził austriackiego pretendenta z zamku. Jan Długosz utrzymuje, że zrozpaczona młodziutka królowa, próbowała wówczas wyrąbać toporem bramę wawelską, by uciec z miłością swojego życia na Śląsk (powstrzymać miał ją podskarbi wielki koronny Dymitr z Goraja), jednakże harmonijny związek, jaki stworzyła z Jagiełłą, świadczy o innej motywacji jej postępowania niż uczucie do Habsburga.

Małżeństwo z Władysławem Jagiełłą[edytuj | edytuj kod]

Polska i Litwa w latach 1386–1434

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego tegoż roku Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu. Dwa tygodnie później, 4 marca w katedrze wawelskiej odbyła się uroczysta koronacja przez abp. Bodzantę oraz obecnego legata papieskiego Maffiolusa de Lampregnano, jej męża Władysława Jagiełły na króla Polski[41].

Historycy wielokrotnie spekulowali na temat relacji pomiędzy Jadwigą i jej mężem, Władysławem II Jagiełłą. Dominuje przekonanie, iż Jadwiga była w tym politycznym związku nieszczęśliwa, ze względu na różnicę wieku, wychowania, kultury itd. Według odmiennej koncepcji zaprezentowanej ostatnio Jagiełło był dla Jadwigi raczej postacią ojcowską, a ich współżycie mogło mieć stosunkowo harmonijny charakter[42].

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Na wiosnę 1387 Jadwiga stanęła na czele wyprawy rycerstwa polskiego, której celem była rewindykacja zajętej przez Węgrów Rusi Czerwonej. 8 marca 1387 potwierdziła przywileje dla Lwowa, gwarantując mu prawo składu. Tam też 26 września 1387 złożył jej hołd lenny hospodar mołdawski Piotr I. W 1397 w Inowrocławiu odbyła zjazd z wielkim mistrzem krzyżackim Konradem von Jungingenem w celu wynegocjowania powrotu do korony ziemi dobrzyńskiej.

Działalność kulturalna i fundacje kościelne[edytuj | edytuj kod]

Na swoim dworze skupiła elitę intelektualną Polski (Piotr Wysz, Mateusz z Krakowa, Hieronim z Pragi). Zleciła pierwsze w naszej historii tłumaczenie Księgi Psalmów na język polski (zachował się po dziś dzień egzemplarz tego dzieła znany jako Psałterz floriański).

Fundowała wiele nowych kościołów oraz uposażała już istniejące klasztory. Opiekowała się szpitalami. W 1397 założyła bursę dla polskich i litewskich studentów przy Uniwersytecie Karola w Pradze. W tym też roku uzyskała zgodę papieża na utworzenie fakultetu teologii na Akademii Krakowskiej.

Śmierć i pochówek[edytuj | edytuj kod]

22 czerwca 1399 urodziła córkę Elżbietę Bonifację, która zmarła 13 lipca 1399 roku. Jadwiga zmarła cztery dni później prawdopodobnie na gorączkę połogową[43]. W testamencie zapisała swój majątek Akademii Krakowskiej. Kiedy w styczniu 1887 otworzono jej grobowiec[44], znajdujący się w Katedrze Wawelskiej, stwierdzono, że klejnoty grobowe wykonane były ze skóry i drewna.

Grób powszechnie czczonej królowej nie znalazł oprawy godnej jej wyjątkowej pozycji i zasług. Być może w oczekiwaniu na rychłą kanonizację Jadwigi Andegaweńskiej odwlekano budowę bardziej okazałego grobowca. Przez ponad 200 lat skromna płyta lub tumba nad pochówkiem królowej znajdowała się po północnej stronie prezbiterium, obok wielkiego ołtarza katedry[45]. Według XVI-wiecznych źródeł napis na grobie Jadwigi Andegaweńskiej brzmiał: Sidus Polonorum, hic iacet Hedvigis eorum Regina (Gwiazda Polaków, tu spoczywa Jadwiga ich Królowa)[46][47].

Pierwotny nagrobek Jadwigi Andegaweńskiej w Katedrze na Wawelu (obecnie pusty)

Pierwotna, być może wapienna płyta grobowca Jadwigi została zniszczona podczas przebudowy prezbiterium katedry w 1 poł. XVII w. Wówczas to nieoznaczone miejsce pochówku królowej zniknęło pod nową posadzką. W 1634 r. wykonaną z czarnego marmuru płytę komemoratywną z nową inskrypcją, fundacji biskupa Piotra Gembickiego, umieszczono po lewej stronie wielkiego ołtarza, na występie podwyższenia posadzki[48].

W Rocznikach Jana Długosza zanotowany został też anonimowy łaciński wiersz Sidus Polonorum iacet hic Hedvigis eorum, poświęcony zmarłej Jadwidze[49].

Eksploracja grobu[edytuj | edytuj kod]

Królowa Jadwiga została pochowana w Katedrze Wawelskiej. Jej sarkofag kilkakrotnie otwierano. Po raz pierwszy zrobiono to w XVII w., przy okazji przebudowy katedry.

W 1887 naukowcy w obecności Jana Matejki, który przygotowywał portrety polskich władców, otworzyli grobowiec powtórnie. Napisano wówczas sprawozdanie – skromna trumna zawierała kompletny szkielet i królewski płaszcz. Malarz wykonał szkic czaszki, po czym szczątki królowej umieszczono w miedzianej trumnie, a tę z kolei w większej, dębowej. Następnie grób ponownie zamurowano.

W 1949 naukowcy przeprowadzili badania na szczątkach w celu ustalenia wyglądu królowej. Stwierdzono, że monarchini prawdopodobnie została pochowana razem ze zmarłą trzy tygodnie po narodzinach córeczką, której szkielet się nie zachował, ponieważ kości noworodka nie były dostatecznie ukształtowane. Sarkofag ozdobiono nagrobkiem z 1902 r., wykonanym przez Antoniego Madeyskiego (fundacja Karola Lanckorońskiego). Odbyły się uroczystości pogrzebowe. W 1976, z uwagi na rozwój medycyny sądowej, postanowiono przeprowadzić kolejne badania[50]. Ustalono, że Jadwiga Andegaweńska była kobietą silnej budowy i bardzo wysoką (177–180 cm)[d]. Nie wykryto zmian patologicznych kośćca, jednak zwrócono uwagę na szczególnie wąską i wysoką miednicę, której budowa mogła spowodować komplikacje przy porodzie. Wiek monarchini w chwili zgonu, oceniony na podstawie badań anatomicznych, był wyższy od metrykalnego o kilka lat (28–30 lat)[e].

W 1987 relikwie królowej Jadwigi umieszczono w północno-wschodniej części Katedry – w mensie ołtarza z czarnym krucyfiksem, z którego według legendy przemówił do bardzo młodej wówczas dziewczyny Chrystus, doradzając jej ślub z Jagiełłą. Neogotycki nagrobek pozostał pusty[51]. W zbiorach muzealnych Ośrodka Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie przechowywany jest osobisty, papieski relikwiarz świętej Jadwigi królowej

Życie duchowe[edytuj | edytuj kod]

Według zapisów kronikarzy Święta Jadwiga uprawiała surowe umartwienia. Jej kierownikiem duchowym był krakowski dominikanin Henryk Bitterfeld, autor traktatu o Komunii świętej i traktatu ascetyczno-mistycznego napisanego specjalnie dla Jadwigi. W swym życiu harmonijnie łączyła kontemplację z działalnością praktyczną, co wyraziła również w nawiązującym do Ewangelii symbolu dwóch przeplatających się liter MM (Maria i Marta), który poleciła umieścić na ścianach swej komnaty, a chcąc, by chwała Boża nieustannie rozbrzmiewała w katedrze wawelskiej założyła i zapewniła utrzymanie Kolegium Psałterzystów, którzy dzień i noc śpiewali psalmy przed Najświętszym Sakramentem. Ufundowała również i częściowo własnoręcznie wyhaftowała racjonał – drogocenną szatę liturgiczną dla biskupów krakowskich, zachowaną po dziś dzień, używaną podczas największych uroczystości.

Jadwiga uprawiała działalność charytatywną – ufundowała szpital w Bieczu, uposażyła szpitale w Sandomierzu i Sączu oraz otoczyła opieką liczne inne szpitale miejskie i klasztorne, w tym szpital św. Jadwigi Śląskiej w Krakowie na Stradomiu. Wykazywała wrażliwość nie tylko na biedę materialną, ale stawała również w obronie ludzkiej godności: do króla Władysława Jagiełły, kompensującego pieniędzmi krzywdę chłopów miała powiedzieć: „A któż im łzy powróci?”.

Beatyfikacja i kanonizacja[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze próby wyniesienia jej na ołtarze podjął w 1426 arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec, ale rozpoczęty proces kanoniczny w wyniku wielu przeszkód natury politycznej nie zakończył się powodzeniem[52]. Następnie z tą propozycją wystąpił w 1949 arcybiskup krakowski Adam Stefan Sapieha, który rozpoczął proces informacyjny na szczeblu diecezjalnym[53]. Zebrany materiał w 1950 przesłano do Rzymu[53]. Po zapoznaniu się z tą dokumentacją Stolica Apostolska nie wyraziła jednak zgody na rozpoczęcie formalnej procedury jej beatyfikacji[53]. Następnie w 1974 arcybiskup krakowski Karol Wojtyła, późniejszy papież i święty, wydał orzeczenie o istnieniu publicznego kultu oddawanego „od niepamiętnych czasów”, co pozwoliło jego następcy, kard. Franciszkowi Macharskiemu w 1979 zwrócić się z prośbą do Stolicy Apostolskiej o zatwierdzenie tegoż kultu[53], do której dołączono obszerną dokumentację liczącą ponad 350 stron[52].

31 maja 1979, na dwa dni przed I pielgrzymką do Polski, św. Jan Paweł II, beatyfikował ją poprzez zatwierdzenie jej publicznego kultu w archidiecezji krakowskiej[54] i 8 czerwca 1979 na zamknięcie synodu archidiecezji krakowskiej odprawił uroczystą mszę świętą ku jej czci[52].

Po przeprowadzonym procesie kanonizacyjnym na szczeblu diecezjalnym, 18 lutego 1994 Stolica Apostolska wydała dekret o jego ważności, po czym postulator procesu w 1996 wydał tzw. Positio wymagane w dalszej procedurze kanonizacyjnej[54]. 17 grudnia 1996 Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych ogłosiła dekret o heroiczności jej cnót, a 8 kwietnia 1997[54] ta sama kongregacja ogłosiła dekret stwierdzający cudowny charakter uzdrowienia Anny Romiszewskiej w 1950 za przyczyną błogosławionej królowej Jadwigi[53].

Uroczystej kanonizacji dokonał papież św. Jan Paweł II, 8 czerwca 1997 podczas mszy świętej sprawowanej na krakowskich błoniach, w obecności ponad miliona ludzi[52]. Wspomnienie liturgiczne przeniesiono wówczas z pierwotnego terminu (17 lipca, dies natalis) na dzień 8 czerwca[52]. Była to pierwsza w dziejach kanonizacja na ziemi polskiej[52]. W homilii papież powiedział m.in.[55]:

Quote-alpha.png
Najgłębszym rysem jej krótkiego życia, a zarazem miarą jej wielkości, jest duch służby. Swoją pozycję społeczną, swoje talenty, całe swoje życie prywatne całkowicie oddała na służbę Chrystusa, a gdy przypadło jej w udziale zadanie królowania, oddała swe życie również na służbę powierzonego jej ludu.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Coat of arms of Jadwiga of Poland.svg Tablica rodowodowa[56]
Prapradziadkowie

król Neapolu
Karol II Andegaweński
(1254–1309)
∞1270
Maria Węgierska
(1257–1325)

król Niemiec
Rudolf I Habsburg
(1218–1291)
∞1245
Gertruda von Hohenberg
(1225–1281)

Kazimierz I Kujawski
(1211–1267)
1257
Eufrozyna Opolska

Bolesław Pobożny
(1224–1279)
∞1256
Jolenta Helena Węgierska
(1244–1304)

ban Bośni Uban Prijezda I
(1211–1287)

Elżbieta

król Serbii
Stefan Dragutin
(1252–1316)
1269
Katarzyna węgierska
(1256–1314)

Ziemomysł Inowrocławski
(1245–1287)
∞1268
Salomea Pomorska
(zm. 1312)

NN

NN

Pradziadkowie

król Węgier
Karol Martel Andegaweński
(1271–1295)
∞1281
Klemencja Habsburg
(1262–1293)

król Polski
Władysław I Łokietek
(1260–1333)

Jadwiga Bolesławówna
(1266–1339)

ban Bośni
Stefan I Kotroman
(1242–1314)
∞1284
Elżbieta Nemanja Serbska
(1270–1331)

Kazimierz III Gniewkowski
(1278–1347)

NN

Dziadkowie

król Węgier
Karol Robert Andegaweński (1288–1342)
∞1320
Elżbieta Łokietkówna (1305–1380)

ban Bośni
Stefan II Kotromanić (1292–1353)
∞1324
Elżbieta Kujawska (1302–1343)

Rodzice

król Polski i Węgier
Ludwik Węgierski (1326–1382)

Elżbieta Bośniaczka (1340–1387)

Jadwiga Andegaweńska (1373–1399), król Polski, potem królowa Polski

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Od dnia kanonizacji wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 8 czerwca i w Polsce ma rangę wspomnienia obowiązkowego[57].

Święta Jadwiga jest patronką Polaków i apostołką Litwy.

Władze kilku polskich miejscowości związanych ze świętą Jadwigą podjęły uchwały w sprawie ustanowienia jej patronką miasta. Decyzje rad miejskich zostały oficjalnie potwierdzone przez papieży św. Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka którzy ogłosili świętą Jadwigę patronką m.in. Nieszawy w 2003[58], Radomska w roku 2008[59], Inowrocławia w roku 2009[60] i Tczewa w roku 2016[61].

Karol Kurpiński poświęcił jej operę Jadwiga Królowa Polska (libretto: Julian Ursyn Niemcewicz, 1814). W 1964 jej wizerunek wraz z królem Władysławem Jagiełłą znalazł się na znaczku pocztowym projektu Stefana Małeckiego o nominale 2,50 zł, wyemitowanym 5 maja przez Pocztę Polską w ramach serii znaczków z okazji 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego[62].

W 1990 z inicjatywy fundatorów: kard. Franciszka Macharskiego i bp. prof. dr. hab. Wacława Świerzawskiego, ówczesnego rektora Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie założono fundację pod nazwą Fundacja im. Świętej Królowej Jadwigi dla UPJPII, w celu rozbudowy majątku uczelni, a także pomocy finansowej w realizacji zadań w dziedzinie nauk humanistycznych oraz kształcenia kadry naukowej i studentów[63]. Ponadto w 2000 z inicjatywy Aleksandry Markiewicz w Puszczykowie założono inną fundację pod nazwą Fundacja im. Królowej Polski św. Jadwigi w celu szeroko rozumianej działalności o charakterze charytatywnym, w tym przede wszystkim rehabilitacji społecznej i zawodowej oraz integracji osób niepełnosprawnych[64].

W 1997 Telewizja Polska nakręciła film dokumentalny w reżyserii Andrzeja Baczyńskiego i Tadeusza Szymy pt. Drogi Królowej Jadwigi[65].

18 października 2009 w Budapeszcie odsłonięto i poświęcono pierwszy pomnik św. Jadwigi na Węgrzech[66].

Dwa mosty w Polsce, w Bydgoszczy i Poznaniu nazwano jej imieniem. Ponadto w kilkudziesięciu miejscowościach, jedną z ulic również nazwano jej imieniem, m.in. w: Bydgoszczy, Krakowie, Poznaniu, Toruniu czy Zamościu. Jeden z placów w Żaganiu nosi jej imię[67].

Od roku 2006 Święta Królowa Jadwiga Andegaweńska jest patronką Uniwersytetu Rzeszowskiego[68].

Wiele placówek oświatowych zostało nazwanych jej imieniem, m.in.: II Liceum Ogólnokształcące w Siedlcach, III Liceum Ogólnokształcące w Inowrocławiu, X Liceum Ogólnokształcące w Warszawie, Zespół Szkół Ogólnokszałcących nr 2 w Nowym Targu; czy szkoły podstawowe, m.in. w: Białym Kościele, Białymstoku (nr 50), Choczni (nr 2), Czechowicach-Dziedzicach (nr 2), Częstochowie (nr 29), Jarocinie (nr 2), Jarosławiu (nr 1), Knurowie (nr 6), Konstantynowie Łódzkim (nr 1), Lublinie (nr 21), Osieku (nr 2), Oświęcimiu (nr 1), Pcimiu (nr 5), Sierczy, Sulejowie (nr 2), Swarzędzu (nr 2), Tarnowskich Górach (nr 5), Tłuszczu, Uninie[69] czy Wilkowicach (nr 2)[70].

Pamiątki po św. Jadwidze Andegaweńskiej[edytuj | edytuj kod]

Do najcenniejszych pamiątek pozostawionych przez świętą zalicza się:

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

W ikonografii św. Jadwiga przedstawiana jest w stroju królewskim.

Jej atrybutem są buciki, z czym związana jest legenda:

Quote-alpha.png
Przy budowie kościoła NMP na Piasku, który istnieje do dziś, królowa Jadwiga sama doglądała robót. Pewnego dnia jej czujne oko dojrzało kamieniarza, który był smutny. Kiedy zapytała o powód, odpowiedział, że w domu zostawił ciężko chorą żonę, boi się, że go zostawi z drobnymi dziećmi, a nie ma pieniędzy na lekarza. Królowa, nie namyślając się, oderwała ze swego bucika złotą klamrę, wysadzaną drogimi kamieniami, i oddała ją robotnikowi, aby zapłacił lekarzowi. Nie zauważyła tylko, że stopę położyła na kamieniu oblanym wapnem. Odbity ślad bucika wdzięczny kamieniarz obkuł dokoła i wraz z kamieniem wmurował w zewnętrzną ścianę świątyni. Do dzisiaj można go oglądać.[74]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niekiedy spotyka się nieprawidłową datę 15 października, podawaną za omyłkowym zapisem Kalendarza katedry krakowskiej i błędnym przekazem Długosza. Z najwcześniejszych zapisek wynika, że koronacja miała miejsce, zgodnie z tradycją, w niedzielę, która przypadała na dzień 16 października[6].
  2. a b Formalnie Władysław Jagiełło został współkrólem, co powodowało konieczność wzajemnego potwierdzania ważniejszych aktów. Ponieważ wraz z koronacją 4 marca 1386 Jagiełły na króla Polski (Jadwigi jako panującego wówczas króla Polski nie koronowano równocześnie na królową Polski) należy domniemywać, że jako jego małżonka została automatycznie królową (→ Ks. Michał Jagosz: Święta królowa Jadwiga, lo kowal.webpark.pl).
  3. Zrywając zaręczyny z Wilhelmem, z królewskiego polecenia na jego wiedeński dwór udał się kanonik krakowski ks. Mikołaj Trąba, późniejszy arcybiskup i prymas Polski, celem zapłaty odszkodowania w wysokości 200 000 florenów. Wbrew jednak prawu wtrącono go do więzienia, w którym przesiedział cztery lata (→ Lucjan Rydel: Królowa Jadwiga, s. 65).
  4. Długość kompletnego szkieletu Jadwigi w ułożeniu anatomicznym wynosiła ponad 175 cm, natomiast same pomiary kości długich dały szacunki w granicach 165–172 cm i nie mogą być traktowane jako nadrzędne wobec pomiaru długości całego szkieletu in situ.
  5. Prawdopodobnie więc królowa szybko osiągnęła dojrzałość i jej organizm wcześnie zaczął się starzeć, ponieważ źródła z czasów królowej wskazują datę jej urodzenia z dokładnością do kilku dni – według nich Jadwiga w chwili zgonu miała 25 lat.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Ochmański, Jadwiga Krzyżaniakowa: Władysław II Jagiełło. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 107. ISBN 83-04-03317-8.
  2. Jadwiga Krzyżaniakowa. Jadwiga – królowa Polski 1384-1399. „Lithuania”. 2(11)-3(12), s. 13, 1994. ISSN 0867-6445. 
  3. Historia Polski. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 320. ISBN 978-84-9819-808-9.
  4. Jadwiga. T. 12. Rzeczpospolita, 2007, s. 9, seria: Władcy Polski cykl dodatków „Rzeczpospolitej”.
  5. Mariusz Trąba, Lech Bielski: Poczet królów i książąt polskich. Wyd. 2. Bielsko-Biała: Wydawnictwo PARK Sp. z o.o., 2005, s. 285. ISBN 83-7266-284-3.
  6. Wyrozumski 1997 ↓, s. 83–84.
  7. Stanisław Andrzej Sroka: Genealogia Andegawenów węgierskich. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 1999, s. 54–55. ISBN 83-909094-1-3.
  8. Andegawenowie [w:] Poczet władców Polski, Kraków: Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, s. 217, ISBN 83-88080-80-6.
  9. Słownik polskich postaci historycznych, „GREG”, Kraków 2006, s. 89, ISBN 978-83-7327-613-0.
  10. Jerzy Besala, Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie., Warszawa: Bellona, s. 7, ISBN 978-83-11-12877-4.
  11. Królowa Jadwiga Andegaweńska, gazetapl [dostęp 2015-12-29] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-06] (pol.).
  12. Jadwiga Andegaweńska – święta polska królowa, histmag.org [dostęp 2015-12-29].
  13. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 306. ISBN 83-08-02577-3.
  14. Nikodem 2009 ↓, s. 98.
  15. Wyrozumski 1997 ↓, s. 84.
  16. Wyrozumski 1997 ↓, s. 92; Nikodem 2009 ↓, s. 221, 292, 300–301, 305. W dokumentach Jadwiga Andegaweńska nie była nazywana królem (rex), ale – zgodnie ze swoją płcią – królową (regina), chociaż została koronowana na króla Polski.
  17. M. Gumowski, Pieczęcie królów polskich, Kraków 1909, nr 6, 8-10; S. K. Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, s. 91–92 – Pieczęcią majestatyczną uwierzytelniano zwykle dokumenty o charakterze wieczystym, natomiast pieczęcią średnią albo sygnetową (zwykle herbową) inne dokumenty i korespondencję.
  18. H. Widacka, Lilia Wawelu.
  19. T. Żebrawski, O pieczęciach dawnej Polski i Litwy, Kraków 1865, s. 42; F. Piekosiński, Pieczęcie polskie wieków średnich, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne”, t. XVII, 1935, nr 580; S. K. Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, s. 172.
  20. T. Żebrawski, O pieczęciach dawnej Polski i Litwy, Kraków 1865, s. 41.
  21. M. Gumowski, Pieczęcie królów polskich, Kraków 1919, nr 6, 8-10.
  22. a b Z. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 63.
  23. Nikodem 2009 ↓, s. 79 W Annales Długosz podał wiele nieprawdziwych informacji o Jadwidze i Jagielle – opinia o wartości przekazu Długosza m.in. w Nikodem 2009 ↓, s. 132–133:.
  24. E. Rudzki, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, wyd. II, Warszawa 1990, s. 63 Wyrozumski 1997 ↓, s. 73;.
  25. Nikodem 2009 ↓, s. 79–80.
  26. J. Dąbrowski, Królowa Jadwiga, „Przegląd Powszechny”, R. 50, 1933, t. 200, s. 201–220. Taką ostrożną datację podtrzymuje np. Jerzy Wyrozumski – Wyrozumski 1997 ↓, s. 67.
  27. A. Misiąg-Bocheńska, Dwie daty z życia królowej Jadwigi, „Polonia Sacra”, t. 3, 1949 s. 267–275.
  28. A. Strzelecka, Jadwiga Andegaweńska, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. X, Wrosław-Warszawa-Kraków 1962-1964, s. 291.
  29. Nikodem 2009 ↓, s. 80.
  30. Rekonstruując horoskop Jadwigi, Jerzy Dobrzycki ustalił tzw. medium coeli – w dniu narodzin Jadwigi Słońce zjadnowało się w znaku Ryb (E. Śnieżyńska-Stolot, Tajemnice dekoracji Psałterza Floriańskiego. Z dziejów średniowiecznej koncepcji uniwersum, Warszawa 1992, przyp. 80 na s. 79), a przed reformą gregoriańską pierwszym dniem wejścia Słońca w ten znak Zodiaku był dzień 11 lutego. (A. Januszajtis, Zegar astronomiczny w Kościele Mariackim w Gdańsku, Gdańsk 1998, s. 29).
  31. E. Rudzki, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, wyd. II, Warszawa 1990, s. 63.
  32. E. Śnieżyńska-Stolot, Tajemnice dekoracji Psałterza Floriańskiego. Z dziejów średniowiecznej koncepcji uniwersum, Warszawa 1992, przyp. 80 na s. 79.
  33. Nikodem 2009 ↓, s. 132–180.
  34. Wyrozumski 1997 ↓, s. 91, 92, 94.
  35. Nikodem 2009 ↓, s. 80, 98.
  36. S. Nimano, Słowiańskie imię królowej Jadwigi, „Analecta Cracoviensia”, t. 19, 1987, s. 143–155.
  37. M. Barański, S. Ciara, M. Kunicki-Goldfinger (autorzy not historycznych): Poczet królów i książąt polskich Jana Matejki. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 141–143. ISBN 83-7129-995-8.
  38. Rydel 1984 ↓, s. 28.
  39. Rydel 1984 ↓, s. 31.
  40. Por. Roman Grodecki, Dzieje Polski średniowiecznej. Tom 2. Od roku 1333 do 1506, Kraków 1995, s. 215.
  41. Rydel 1984 ↓, s. 62.
  42. Nikodem 2009 ↓, s. 350–362.
  43. Na to umierali polscy królowie. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2018-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-11)].
  44. Jadwiga (grób). W: Medycyna Sądowa [on-line]. kryminalistyka.fr.pl. [dostęp 2018-01-07].
  45. P. Mrozowski, Polskie nagrobki gotyckie, Warszawa 1994, s. 25, 261-262.
  46. Napis przytaczali Miechowita i Wapowski. Sprawozdanie Mieczysława Tobiasza z 1949 r. [w:] Z. Święch, Klątwy, mikroby i uczeni, t. I, Warszawa 1988, wyd. II, s. 157.
  47. Dłuższa wersja w: Nagrobek królowej Jadwigi.
  48. S. Starowolski, Monumenta sarmatorum viam universae carnis ingressorum, Kraków 1655, s. 5; P. Mrozowski, Polskie nagrobki gotyckie, Warszawa 1994, s. 262.
  49. Maciej Włodarski: Wstęp. W: Średniowieczna poezja łacińska w Polsce. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2007, s. XLVI-XLVII. ISBN 978-83-04-04605-4.
  50. Podsumowanie wyników badań Jana Olbrychta i Mariana Kusiaka oraz dyskusji na temat wieku i wzrostu królowej Jadwigi w: Jan Widacki: Detektywi na tropach zagadek historii. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1988.
  51. Groby Królewskie – Jadwiga. na stronie o kryminalistyce i medycynie sądowej.
  52. a b c d e f Święta Jadwiga Królowa. brewiarz.pl ↓.
  53. a b c d e Św. Jadwiga Królowa (1374–1399). old.inib.uj.edu.pl. [dostęp 2018-01-07].
  54. a b c JADWIGA OF ANJOU [JADWIGA ANDEGAWEŃSKA&#93 (ang.). newsaints.faithweb.com. [dostęp 2018-01-07].
  55. Św. Jan Paweł II: Homilia podczas kanonizacji bł. Jadwigi Królowej (pol.). nauczaniejp2.pl, 1997-06-08. [dostęp 2018-01-07].
  56. Hedwig, Queen of Poland. geni.com. [dostęp 2017-12-30].
  57. Kalendarz liturgiczny diecezji polskich, Stan na 30 października 2011 (pol.). KKBiDS. [dostęp 2012-03-02].
  58. Nieszawa – Święto Miasta. Wloclawskie24.p, 2011-06-03. [dostęp 2011-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-03)].
  59. Uchwała Nr XXI/168/08 Rady Miejskiej w Radomsku. Radomsko-Oficjalna Strona Miasta, 2008-03-27. [dostęp 2011-11-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-14)].
  60. Św. Jadwiga Królowa – patronką Inowrocławia. oficjalna strona miasta Inowrocław. [dostęp 2011-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-03)].
  61. Święta Jadwiga (już oficjalnie) patronką Tczewa (pol.). tcz.pl, 2016-06-07. [dostęp 2017-02-21].
  62. 1964.05.05. 600-lecie Uniwersytetu Jagiellońskiego. W: Katalog Znaczków Polskich [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2018-01-07].
  63. Fundacja im. Świętej Królowej Jadwigi dla UPJPII. W: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie [on-line]. pat.krakow.pl. [dostęp 2018-01-08].
  64. Fundacja im. Królowej Polski św. Jadwigi w Puszczykowie. jadwiga.org. [dostęp 2018-01-08].
  65. Drogi Królowej Jadwigi. filmpolski.pl. [dostęp 2018-01-07].
  66. Budapeszt: pomnik św. Jadwigi królowejRadio Watykańskie [opublikowano: 2009-10-18].
  67. Żagań (Plac Królowej Jadwigi) mapa 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2018-01-08].
  68. Św. Jadwiga patronką Uniwersytetu Rzeszowskiego. rzeszow.wyborcza.pl. [dostęp 2018-07-26].
  69. Artur Czyżewski: Publiczna Szkoła Podstawowa im. Królowej Jadwigi w Uninie. wiarygodnaszkola.pl, 2017-01-30. [dostęp 2018-04-03].
  70. Aktualności (pol.). W: Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Wilkowicach z Oddziałami Sportowymi [on-line]. gimwilk.lap.pl. [dostęp 2018-04-03].
  71. a b c Czarny krucyfiks i biały sarkofag. W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Nasza Arka” [on-line]. 2007-06. [dostęp 2018-06-18].
  72. Insygnia rektorskie Uniwersytetu Jagiellońskiego. forumakademickie.pl. [dostęp 2018-06-18].
  73. Insygnia grobowe (berło i jabłko) św. Jadwigi królowej. W: Centrum Informacji Katedry na Wawelu [on-line]. wirtualnakatedra.pl. [dostęp 2018-06-19].
  74. Święta Jadwiga (Wincenty Zaleski SDB, „Święci na każdy dzień”) i Dwie Jadwigi (Teresa Dunin-Wąsowicz). na interia.pl.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]