Język rusiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Русиньскый язык
Obszar Ukraina, Słowacja, Polska, Serbia, Rumunia, Węgry, USA Kanada i inne
Liczba mówiących 636 230[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet alfabet ukraiński
Status oficjalny
język urzędowy Wojwodina (Serbia), oficjalnie uznany język mniejszości: Polska, Słowacja, Ukraina
UNESCO 2 wrażliwy
Kody języka
ISO 639-3 rue
IETF rue
Glottolog rusy1239
Ethnologue rue
SIL RUE
Występowanie
Idioma rusino.PNG

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Język rusiński (w Polsce posiadający nazwę urzędową język łemkowski; zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański, używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Posiada kilka odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz Rusnacy (Rusini Panońscy) w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji[2]. Dobrze skodyfikowany jest tylko w byłej Jugosławii.

Klasyfikacja języka rusińskiego jest w niespotykanie silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swój język za dialekt języka ukraińskiego, inni podkreślają własną odrębność.

W serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce, na Słowacji i od 2012 r. na Ukrainie posiada status języka mniejszościowego. Zapisywany jest cyrylicą.

W gwarach języka rusińskiego można znaleźć wiele słów pochodzenia wołoskiego, które do dziś występują w języku rumuńskim, ale jest też bardzo wiele wpływów polskich, słowackich, a nawet węgierskich.

Dialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie przejawiają jednak pewne cechy języków zachodniosłowiańskich, a dokładniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi dialektami słowackimi i językiem serbsko-chorwackim, np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być:

rusiński (gwara łemkowska) znal jem
rusiński (Wojwodina) znal som
czeski znal jsem
słowacki poznal som
serbski znao sam
ukraiński ja znaw
polski znałem

Najwyraźniejsze cechy językowe[edytuj | edytuj kod]

Dwujęzyczna polsko-rusińska tablica drogowa
Dwujęzyczna słowacko-rusińska tablica drogowa
  • pełnogłos,
  • przejścia *dj > dž, *tj > č,
  • końcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť),
  • imiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij),
  • typ czasu przeszłego robił jem tam cilyj den,
  • akcent na przedostatniej sylabie,
  • końcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby),
  • końcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom),
  • końcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky),
  • końcówka bezokolicznika -ty,
  • dwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl),
  • palatalizacja k, g, h, ch typu borsug-borsudzy,
  • enklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi),
  • ściągnięte końcówki przymiotników,
  • końcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me,
  • palatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę,
  • depalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den),
  • partykuła pytająca ci,
  • czasownik przeczący nyt/ńit,
  • dwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Жывот є період міджі народжінём (напр. оплоднїнём яєчка) і смертёв орґанізму.
Жывот є тыж процес: котрого частёв суть жывы бытя (орґанізмы). Частина планеты Земли, де ся находять жывы орґанізмы ся зове біосфера. Жывотны процесы жывых орґанізмув а вшытко што з нима звязане дослїджує наукова область біолоґія.

Żywot je period midżi narodżiniom (napr. opłodniniom jajeczka) i smertią organizmu.
Żywot je tyż proces: kotroho czastią suť żywy bytia (organizmy). Czastyna płanety Zemli, de sia nachodiať żywy organizmy sia zowe biosfera. Żywotny procesy żywych organizmów a wszytko szto z nyma zwiazane doslïdżuje naukowa obłasť biologia.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Litery języków rusińskich
Łemkowski[3] Rusiński Słowacji[4][5] Rusiński Wojwodiny[6] transkrypcja łacińska[7][8]
А а А а А а a
Б б Б б Б б b
В в В в В в w
Г г Г г Г г h
Ґ ґ Ґ ґ Ґ ґ g
Д д Д д Д д d
Е е Е е Е е e
Є є Є є Є є je
Ё ё e
Ж ж Ж ж Ж ж ż
З з З з З з z
І і І і i
Ї ї Ї ї ji
И и И и И и y
Ы ы Ы ы y
Й й Й й Й й j
К к К к К к k
Л л Л л Л л ł
М м М м М м m
Н н Н н Н н n
О о О о О о o
П п П п П п p
Р р Р р Р р r
С с С с С с s
Т т Т т Т т t
У у У у У у u
Ф ф Ф ф Ф ф f
Х х Х х Х х ch
Ц ц Ц ц Ц ц c
Ч ч Ч ч Ч ч cz
Ш ш Ш ш Ш ш sz
Щ щ Щ щ Щ щ szcz
Ю ю Ю ю Ю ю ju
Я я Я я Я я ja
Ь ь Ь ь Ь ь "miękki znak"
Ъ ъ Ъ ъ "twardy znak"

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Powszechna PWN
  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]