Język rusiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Русиньскый язык
Obszar Ukraina, Słowacja, Polska, Serbia, Rumunia, Węgry, USA Kanada i inne
Liczba mówiących 636 230[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet alfabet ukraiński
Status oficjalny
język urzędowy Wojwodina (Serbia), oficjalnie uznany język mniejszości: Polska, Słowacja, Ukraina
UNESCO 2 wrażliwy
Kody języka
Kod ISO 639-3 rue
IETF rue
Glottolog rusy1239
Ethnologue rue
SIL RUE
Występowanie
Idioma rusino.PNG

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język rusiński (w Polsce posiadający nazwę urzędową język łemkowski; zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański, używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Posiada kilka odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz Rusnacy (Rusini Panońscy) w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji[2]. Dobrze skodyfikowany jest tylko w byłej Jugosławii.

Klasyfikacja języka rusińskiego jest w niespotykanie silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swój język za dialekt języka ukraińskiego, inni podkreślają własną odrębność.

W serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce і na Słowacji posiada status języka mniejszościowego. Zapisywany jest cyrylicą.

W gwarach języka rusińskiego można znaleźć wiele słów pochodzenia wołoskiego, które do dziś występują w języku rumuńskim, ale jest też bardzo wiele wpływów polskich, słowackich, a nawet węgierskich.

Dialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie przejawiają jednak pewne cechy języków zachodniosłowiańskich, a dokładniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi dialektami słowackimi i językiem serbsko-chorwackim, np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być:

rusiński (gwara łemkowska) znal jem
rusiński (Wojwodina) znal som
czeski znal jsem
słowacki poznal som
serbski znao sam
ukraiński ja znaw
polski znałem

Najwyraźniejsze cechy językowe[edytuj | edytuj kod]

Dwujęzyczna polsko-rusińska tablica drogowa
Dwujęzyczna słowacko-rusińska tablica drogowa
  • pełnogłos,
  • przejścia *dj > dž, *tj > č,
  • końcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť),
  • imiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij),
  • typ czasu przeszłego robił jem tam cilyj den,
  • akcent na przedostatniej sylabie,
  • końcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby),
  • końcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom),
  • końcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky),
  • końcówka bezokolicznika -ty,
  • dwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl),
  • palatalizacja k, g, h, ch typu borsug-borsudzy,
  • enklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi),
  • ściągnięte końcówki przymiotników,
  • końcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me,
  • palatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę,
  • depalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den),
  • partykuła pytająca ci,
  • czasownik przeczący nyt/ńit,
  • dwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[3]
Przednie Centralne Tylne
Przymknięte i ɯu
Prawie przymknięta ɪ
Półotwarte ɛ ɔ
Otwarte ä
  • /и/ jest w rzeczywistości samogłoską prawie przymkniętą przednią scentralizowana niezaokrągloną,
  • Prejotowane е i о (odpowiednio є i ё) w niektórych dialektach mogą brzmieć jak [jo] i [je] zamiast [jɔ] i [jɛ],
  • Prejotowane і,и oraz ы przybierają jedną postać ї wymawianą [ji],
  • Prejotowane samogłoski (я,ї,ю,є,ё) na początku słowa, po samogłoskach i znakakach (ь,ъ) brzmią jak /ja,ji,ju,je,jo/, zaś po spółgłoskach brzmią jak odpowiednia samogłogoska niejotowana poprzedzona palatalizowaną spółgłoską.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[3]
Dwuwargowe Wargowo-
zębowe
Zębowe Dziąsłowe Zadziąsłowe Podniebienne Miękko-
podniebienne
Krtaniowe
Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone Niezmiękczone Zmiękczone
Zwarte p b     t̪ʲ[4] d̪ʲ[5]     c[4] ɟ[5] k ɡ
Zwarto-
szczelinowe
        t̪͡s̪ d̪͡z̪ t̪͡s̪ʲ[6] d̪͡z̪ʲ[7] t͡ʃ d͡ʒ     t͡ɕ[6] d͡ʑ[7]
Szczelinowe     f v[8] s̪ʲ z̪ʲ

ʃ ʒ

x ɦ
Nosowe m     n̪ʲ[9]   ɲ[9]
Półotwarte         j w[8]  
Drżące r
Boczne l
  • Miękkie spółgłoski (ть,дь,сь,зь,ць,дзь,нь) mogą tracić palatalizację w wygłosie słowa w niektórych dialektach.

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Жывот є період міджі народжінём (напр. оплоднїнём яєчка) і смертёв орґанізму.
Жывот є тыж процес: котрого частёв суть жывы бытя (орґанізмы). Частина планеты Земли, де ся находять жывы орґанізмы ся зове біосфера. Жывотны процесы жывых орґанізмув а вшытко што з нима звязане дослїджує наукова область біолоґія.

Żywot je period midżi narodżiniom (napr. opłodniniom jajeczka) i smertią organizmu.
Żywot je tyż proces: kotroho czastią suť żywy bytia (organizmy). Czastyna płanety Zemli, de sia nachodiať żywy organizmy sia zowe biosfera. Żywotny procesy żywych organizmów a wszytko szto z nyma zwiazane doslïdżuje naukowa obłasť biologia.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Litery języków rusińskich
Łemkowski[10] Rusiński Słowacji[11][12] Rusiński Wojwodiny[13] transkrypcja łacińska[14][15]
А а А а А а a
Б б Б б Б б b
В в В в В в w
Г г Г г Г г h
Ґ ґ Ґ ґ Ґ ґ g
Д д Д д Д д d
Е е Е е Е е e
Є є Є є Є є je
Ё ё e
Ж ж Ж ж Ж ж ż
З з З з З з z
І і І і i
Ї ї Ї ї ji
И и И и И и y
Ы ы Ы ы y
Й й Й й Й й j
К к К к К к k
Л л Л л Л л ł
М м М м М м m
Н н Н н Н н n
О о О о О о o
П п П п П п p
Р р Р р Р р r
С с С с С с s
Т т Т т Т т t
У у У у У у u
Ф ф Ф ф Ф ф f
Х х Х х Х х ch
Ц ц Ц ц Ц ц c
Ч ч Ч ч Ч ч cz
Ш ш Ш ш Ш ш sz
Щ щ Щ щ Щ щ szcz
Ю ю Ю ю Ю ю ju
Я я Я я Я я ja
Ь ь Ь ь Ь ь "miękki znak"
Ъ ъ Ъ ъ "twardy znak"

Media[edytuj | edytuj kod]

Od 2011 roku w internecie, a od 2016, w Gorlicach oraz Polkowicach na paśmie FM nadaje Radio LEM.FM, regularnie emitujące audycje w języku rusińskim.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ethnologue report for language code: rue
  2. Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja str. 36
  3. a b Dmytryj Vyslockyj: Карпаторусский букварь. 1931.
  4. a b /t̪ʲ/ i /c/ zapisywane są jednym dwuznakiem ть i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  5. a b /d̪ʲ/ i /ɟ/ zapisywane są jednym dwuznakiem дь i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  6. a b /t̪͡s̪ʲ/ i /t͡ɕ/ zapisywane są jednym dwuznakiem ць i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  7. a b /d̪͡z̪ʲ/ i /d͡ʑ/ zapisywane są jednym trójznakiem дзь i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  8. a b /v/ i /w/ zapisywane są jedną literą в i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  9. a b /n̪ʲ/ i /ɲ/ zapisywane są jednym dwuznakiem нь i są allofonami jednego fonemu. Ich realizacja zależy przede wszystkim od dialektu.
  10. Курс Лемкiвского Языка, Лемківскы буквы і іх назвы
  11. Василь Ябур, Анна Плїшкова „Русиньскый язык у зеркалї новых правил про основны і середнї школы з навчанём русиньского языка”, Русин і Народны новинкы, Пряшів 2005
  12. Анна Плїшкова, Кветослава Копорова: Русиньскый язык про зачаточників. Пряшів: Словеньска асоціація русиньскых орґанізацій – Русин і Народны новинкы, 2011, s. 7. ISBN 978-80-89441-17-4.
  13. Transliteration of Rusyn, Rusyn: Vojvodinian Rusyn
  14. Kurs języka łemkowskiego
  15. Kurz rusínskeho jazyka

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Powszechna PWN
  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]