Laktoza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Laktoza
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C12H22O11
Masa molowa 342,30 g/mol
Identyfikacja
Numer CAS 63-42-3
PubChem 6134[1]

Laktoza, cukier mleczny (łac. lac – mleko), C12H22O11organiczny związek chemiczny z grupy węglowodanów, dwucukier zbudowany z D-galaktozy i D-glukozy, połączonych wiązaniem β-1,4-glikozydowym. Występuje w mleku[2].

Historia[edytuj]

Laktoza została odkryta w mleku w 1619 roku przez Fabrizio Bartolettiego, a zidentyfikowana jako cukier w roku 1780 przez Carla Wilhelma Scheelego[3].

Własności i metabolizm[edytuj]

Chemicznie jest to bezbarwna substancja stała o temperaturze topnienia 225 °C, rozpuszczalna w wodzie, słabo rozpuszczalna w alkoholu i nierozpuszczalna w eterze.

Laktoza jest mniej słodka niż glukoza i sacharoza[4]. Zawartość w mleku krowim – 4,6 do 4,9%, natomiast w mleku ludzkim – 5,5 do 7,5%.

W jelicie cienkim laktaza, obecna w rąbku szczoteczkowym błony śluzowej ssaków, rozkłada laktozę na składowe cukry proste – glukozę i galaktozę, które ulegają wchłanianiu (absorpcji jelitowej). U człowieka najwyższa aktywność laktazy występuje u noworodków i niemowląt w okresie karmienia piersią, później stopniowo zmniejsza się z wiekiem i u większości osób dorosłych osiąga zaledwie 10% aktywności pierwotnej.

Najczęściej spotykanym schorzeniem jest pierwotny niedobór laktazy typu dorosłych, a także wtórny niedobór laktazy spowodowany działaniem czynników chorobotwórczych na błonę śluzową jelita cienkiego. Wyjątkowo rzadko zdarza się genetycznie uwarunkowany wrodzony niedobór laktazy. Na podstawie przeprowadzonych badań naukowych ocenia się, że w Polsce u 17-37% populacji dorosłej występuje niedobór laktazy, co może prowadzić do występowania objawów nietolerancji laktozy[4].

Otrzymywanie i wykorzystanie[edytuj]

Laktozę otrzymuje się z serwatki podczas produkcji sera. Stosowana jest w przemyśle farmaceutycznym jako wypełniacz, w lecznictwie, przemyśle spożywczym i w pirotechnice. Jest najczęściej używaną substancją pomocniczą (excipiens) w recepturze aptecznej. Służy do sporządzania rozcierek (triturationes), w celu uzyskania określonego stężenia substancji czynnej lub jako zabezpieczenie proszków silnie wilgotniejących[5].

Koncentrat laktozowy uzyskiwany z serwatki jest używany do skarmiania trzody chlewnej.

Zawartość laktozy w mleku i produktach mlecznych[edytuj]

Laktoza występuje nie tylko w mleku krowim, ale także w mleku wszystkich ssaków, w tym również w mleku kobiecym. Na ogół osoby dorosłe z hipolaktazją nie odczuwają dolegliwości po spożyciu w jednorazowej dawce produktów zawierających 5–10 g laktozy. Taką ilość laktozy zawiera 100–200 ml mleka słodkiego, jogurtu, kefiru lub maślanki. U niektórych osób dorosłych można zastosować farmakologiczną postać laktazy w tabletkach. Tabletki z laktazą przyjmuje się jednocześnie ze spożywaniem mleka czy produktów mlecznych. Do wielu produktów w procesie produkcji może być dodane mleko lub produkty mleczne – są to tak zwane „ukryte” źródła laktozy (np. do produkcji większości rodzajów chleba i margaryn dodaje się mleko).

Zawartość laktozy w 100 g wybranych produktów mlecznych[6]:

  • mleko słodkie krowie – od 4,6 do 4,9 g laktozy
  • mleko słodkie kozie – 4,4
  • mleko słodkie owcze – 5,1
  • mleko krowie w proszku – od 39 do 51
  • mleko krowie zagęszczone – od 9,4 do 10,3
  • jogurt – od 4,6 do 5,0
  • kefir – 4,1
  • maślanka – 4,7
  • serwatka – 5,1
  • sery żółte – 0,1
  • sery białe – od 2,9 do 3,1
  • ser typu „Feta” – 1,0
  • serek homogenizowany – od 2,0 do 2,9
  • serek ziarnisty (wiejski) – 3,3
  • serek typu fromage – 2,0
  • ser topiony – 1,0
  • lody – 4,4
  • śmietana, śmietanka – od 3,1 do 4,0


Przypisy

  1. Laktoza – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  2. Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 221–222. ISBN 8371832400.
  3. Linko, P. Natural Sweeteners. , s. 109–132, 1982. Applied Science Publishers (ang.). 
  4. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Tomasz Hutyra, Barbara Iwańczak. Nietolerancja laktozy: patofizjologia, objawy kliniczne, rozpoznanie i leczenie. „Pol. Merk. Lek.”. XXVI (152), s. 148, 2009. PMID: 19388523. 
  5. Feliks Modrzejewski: Farmacja stosowana, podręcznik dla studentów farmacji, wydanie V. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1977, s. 385.
  6. Dieta dla osób dorosłych z nietolerancją laktozy Medycyna Praktyczna.