Traktaty lokarneńskie

Gustav Stresemann, Austen Chamberlain i Aristide Briand w Locarno – 1925

Traktaty lokarneńskie, również traktat w/z Locarno, traktat locarneński lub układ w Locarno – kilka odrębnych układów opracowanych i parafowanych 16 października 1925 roku w szwajcarskiej miejscowości Locarno. Były podsumowaniem międzynarodowej konferencji rozpoczętej 5 października 1925 roku i stanowiły jedne z kluczowych elementów europejskiej polityki bezpieczeństwa w okresie międzywojennym. Ich celem było częściowe ustabilizowanie stosunków międzynarodowych po I wojnie światowej, w szczególności normalizacja relacji pomiędzy Niemcami a ich zachodnimi sąsiadami.

Układy lokarneńskie podpisano definitywnie w Londynie 1 grudnia 1925 roku, ratyfikowano w następnym roku (złożenie dokumentów ratyfikacyjnych w Sekretariacie Ligi Narodów w Genewie 14 września 1926). Intencją twórców było obowiązywanie tak długo, aż na żądanie którejkolwiek z Wysokich Stron Umawiających się notyfikowane innym Mocarstwem podpisującym trzy miesiące naprzód, Rada Ligi większością co najmniej dwóch trzecich głosów, stwierdzi, że Liga Narodów zapewnia Wysokim Stronom Umawiającym się dostatecznie gwarancje wówczas wygaśnięcie nastąpić miało po upływie jednego roku (art. 8 Paktu reńskiego). W praktyce weszły one w życie na lat dziesięć, gdyż Niemcy wypowiedziały je w 1936 roku (remilitaryzacja Nadrenii).

Wybór miejsca

Konferencja w Locarno została zwołana w kontekście aktywnej roli Szwajcarii jako państwa neutralnego i ważnego ośrodka dyplomacji międzynarodowej. Ulokowanie siedziby Ligi Narodów w Genewie oraz intensywne zaangażowanie szwajcarskich polityków w prace tej organizacji sprawiły, że kraj ten stał się miejscem licznych konferencji poświęconych problemom bezpieczeństwa europejskiego. Istotną rolę organizacyjną w przygotowaniu konferencji odegrały władze miejskie Locarno, w tym prezydent miasta Giovan Battista Rusca.

Uczestnicy obrad

Delegacja polska pod przewodnictwem Aleksandra Skrzyńskiego

Niemcy były reprezentowane przez ministra spraw zagranicznych Stresemanna i ówczesnego kanclerza Hansa Luthera. Na zaproszenie przybyli ministrowie spraw zagranicznych: Francji – Aristide Briand, Wielkiej Brytanii – Joseph Austen Chamberlain, Włoch – Benito Mussolini oraz Belgii – Emil Vandervelde. Przybyli tam również polski minister spraw zagranicznych Aleksander Skrzyński oraz przedstawiciel Czechosłowacji Edvard Beneš. Obaj jednak nie brali udziału w obradach przy głównym stole.

Postanowienia

Najważniejszym dokumentem przyjętym w Locarno był pakt reński, zawarty pomiędzy Niemcami, Francją, Belgią, Wielką Brytanią i Włochami. Niemcy uznały w nim nienaruszalność swoich zachodnich granic między Niemcami a Francją (zobacz granica francusko-niemiecka) i Belgią (zob. granica belgijsko-niemiecka), wynikających z postanowień traktatu wersalskiego, natomiast Wielka Brytania i Włochy wystąpiły w roli gwarantów tego układu. W razie agresji ze strony Niemiec lub Francji miały prawo udzielić pomocy stronie napadniętej. Równocześnie strony wyrzekały się agresji wobec siebie. Udział Belgii oznaczał, że państwo to zrzekało się swego dawnego statusu neutralności.

Ponadto podpisano cztery układy arbitrażowe, Niemiec z Francją i Belgią oraz osobne porozumienia arbitrażowe z Polską i Czechosłowacją, oraz dwa układy gwarancji wzajemnej między Francją z jednej a Polską i Czechosłowacją z drugiej strony. Te ostatnie podtrzymywały ważność sojuszów francusko-polskiego i francusko-czechosłowackiego na wypadek dokonania agresji przez Niemcy. Niemcy nie zgodziły się na to, by wzmianka o tych układach znalazła się w tekście paktu reńskiego.

Znaczenie ogólne

Charakterystyczną cechą układów lokarneńskich było asymetryczne potraktowanie kwestii granicznych: traktat gwarantował nienaruszalność granicy niemiecko-belgijskiej oraz niemiecko-francuskiej, co oznaczało, że Niemcy ostatecznie godziły się z wyznaczoną w Wersalu zachodnią granicą swojego terytorium, natomiast w odniesieniu do granic z Polską i Czechosłowacją odmówiły analogicznych gwarancji, ograniczając się jedynie do mechanizmów arbitrażowych. Taki stan rzeczy spotkał się z krytyką w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, które postrzegały Locarno jako system bezpieczeństwa faworyzujący Zachód kosztem ich interesów; w Polsce i Czechosłowacji interpretowano go jako dowód, że granice w Europie dzielą się na nienaruszalne oraz takie, które mogą podlegać rewizji. Obawy te wzmacniał art. 19 Paktu Ligi Narodów, dopuszczający okresowe „ponowne rozważanie traktatów, które nie dają się już stosować”, co sugerowało możliwość przyszłych zmian granicznych na korzyść Niemiec. Zgoda Francji i Wielkiej Brytanii na takie rozwiązanie była wyrazem wzrostu potęgi i znaczenia Niemiec na arenie międzynarodowej, czyniąc je mocarstwem równorzędnym z innymi i w istotnym stopniu podważając ład wersalski; symbolicznie ujął to sir Austen Chamberlain, stwierdzając: „Odtąd nie ma zwycięzców i zwyciężonych”.

Traktaty lokarneńskie przyczyniły się do czasowej poprawy klimatu politycznego w Europie i umożliwiły przystąpienie Niemiec do Ligi Narodów w 1926, co uznawano za sukces dyplomacji pokojowej i było głównym celem francuskiego ministra spraw zagranicznych – Brianda. Niemcy, obok Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii, otrzymały też miejsce w Radzie Ligi. Układ w Locarno, umożliwiając przystąpienie Niemiec do Ligi Narodów, tylko pozornie ją wzmacniał. W rzeczywistości podważał jej rolę jako organizacji strzegącej porządku i ładu w Europie. Okazało się bowiem, że oprócz Ligi są potrzebne dodatkowe gwarancje bezpieczeństwa (czego dowodem był traktat w Locarno). Większość mieszkańców ówczesnej Europy nie zauważyła lub nie chciała zauważyć wad traktatu. Uznano go za sukces i gwarancję pokoju. Właśnie za wkład do umacniania pokoju w Europie, uważani za głównych twórców traktatu, w 1925 roku Chamberlain, rok później Briand oraz Stresemann otrzymali Pokojową Nagrodę Nobla. Okres ten bywa określany mianem „ducha Locarno”, symbolizującego nadzieje na pokojową współpracę i rozwiązywanie sporów metodami dyplomatycznymi.

Znaczenie Locarno uległo jednak stopniowej erozji w latach 30. XX wieku. Kryzys systemu wersalsko-lokarneńskiego, fiasko konferencji rozbrojeniowej oraz wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów w 1933 podważyły realną wartość przyjętych gwarancji. Ostatecznie traktaty lokarneńskie utraciły znaczenie wraz z remilitaryzacją Nadrenii w 1936, co stanowiło jedno z kluczowych naruszeń powojennego ładu europejskiego.

W historiografii traktaty z Locarno oceniane są jako istotna, lecz nietrwała próba stabilizacji stosunków międzynarodowych w Europie międzywojennej, ujawniająca jednocześnie słabość mechanizmów zbiorowego bezpieczeństwa opartych na Lidze Narodów.

Znaczenie dla Polski

Układy lokarneńskie otworzyły Niemcom drogę do rewizji granicy z Polską. Wprawdzie rozbrojone Niemcy do użycia siły jeszcze nie były zdolne, ale niczego na przyszłość nie wykluczano. Dlatego można powiedzieć, że zajęcie Czechosłowacji i wojna 1939 r. zostały zapowiedziane już czternaście lat wcześniej. Układ ten jest uważany za wielką porażkę polskiej polityki zagranicznej obozu przedmajowego. Mimo wielu starań, by na konferencji zagwarantowano również granicę polsko-niemiecką, polscy dyplomaci nie uzyskali w tej kwestii wsparcia mocarstw zachodnich. Gwarancję granicy wschodniej zadeklarowała jedynie Francja, z którą Polska i tak już była w sojuszu od 1921 roku (umowa z 19 II 1921 podpisana w Paryżu przez ministrów spraw zagranicznych Sapiehę i Brianda). W obronie swych zachodnich granic Polska musiała liczyć odtąd głównie na własne siły. Po kilku latach Piłsudski na słowa francuskiego ministra zapewniającego, że Francja nie ustąpi Niemcom w sprawie Polski, odparł: „Nie, nie, niech mi pan wierzy, ustąpicie, na pewno ustąpicie”. Traktat lokarneński podważył zaufanie Polaków do Francji oraz w jeszcze większym stopniu do Ligi Narodów.

Zobacz też

• Pakt Brianda-Kellogga
• Układ w Rapallo

Bibliografia

• Jerzy Wojtowicz: Historia Szwajcarii. Zakład narodowy imienia Ossolińskich wydawnictwo, 1976. ISBN 83-04-02941-3.

Linki zewnętrzne

• Układ o wzajemnych gwarancjach między Niemcami, Belgią, Francją, Wielką Brytanią i Włochami podpisany w Locarno 16 października 1925 (ang.)
• Układ o wzajemnych gwarancjach między Francją i Czechosłowacją podpisany w Locarno 16 października 1925 (ang.)
• Final Protocol of the Locarno Conference of the same Date and Collective Note to Germany dated London, December 1, 1925, regarding Article 16 of the Covenant of the League of Nations (ang.)
• The World War I Document Archive (ang.)
• Układy w Locarno podpisane dnia 16 października 1925 r.: pełny tekst protokółu końcowego konferencji w Locarno wraz z projektami traktatów i konwencyj Warszawa 1925