Granica polsko-niemiecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Granica międzypaństwowa
Granica polsko-niemiecka.png
Państwa graniczące  Polska
 Niemcy
Okres istnienia od 3 października 1990
W obecnym przebiegu od 1945[1]
Długość 467[2] km
Numeracja znaków granicznych od nr. 1P do nr. 923
Liczba przejść granicznych brak[3]

Granica polsko-niemieckagranica międzypaństwowa pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec, licząca (wliczając jej przebieg na lądzie, jak i na zbiornikach wodnych) 467 km długości. Stanowi zachodnią rubież Polski i wschodnią Niemiec. Niemcy są jednym z siedmiu państw graniczących obecnie z Polską, a Polska jednym z dziewięciu krajów graniczących z Niemcami. Ze względu na swój przebieg nazywana jest często granicą na Odrze i Nysie.

Obecna granica powstała po zjednoczeniu Niemiec 3 października 1990 roku, przed tą datą Polska graniczyła z Niemiecką Republiką Demokratyczną, a granica miała identyczny przebieg. Została ukształtowana po II wojnie światowej, w wyniku decyzji aliantów na konferencjach jałtańskiej i poczdamskiej.

Przebieg granicy[edytuj kod]

Początek granicy – trójstyk granic Polski, Czech i Niemiec

W południowym swoim odcinku granica zaczyna się u trójstyku (znak graniczny nr 1P) – zbiegu granic trzech państw (Polski, Niemiec i Czech) na południe od Porajowa, następnie przebiega wzdłuż Nysy Łużyckiej pozostawiając po polskiej stronie tzw. „worek żytawski” (zwany też „turoszowskim”) i dzieląc kilka nadrzecznych miejscowości, takich jak: Żytawa/Porajów-Sieniawka, Görlitz/Zgorzelec, Bad Muskau/Łęknica i Guben/Gubin. Kilkanaście kilometrów na północ od Gubina Nysa Łużycka wpada do Odry i od tego miejsca granica biegnie w dół jej nurtem przez ok. 200 km – do okolic miasta Gryfino (od Widuchowej, gdzie Odra rozdziela się i tworzy rozlewiska – granica biegnie Odrą Zachodnią). Na odcinku odrzańskim granica dzieli na część niemiecką i polską miasta Frankfurt nad Odrą/Słubice.

Granica polsko-niemiecka, znak graniczny nr 864, ok. Dobieszczyna (powiat policki), w tle Puszcza Wkrzańska
Granica polsko-niemiecka, znak graniczny nr 923, ok. Świnoujścia, w tle Morze Bałtyckie

Od Gryfina granica na Odrze i Nysie omija Szczecin od zachodu opuszczając rzekę Odrę i biegnąc dalej na północ zachodnią częścią dolin nadodrzańskich w okolicach polskich miejscowości Rosówek, Kołbaskowo, Barnisław, Bobolin, Lubieszyn, Buk, Stolec, Myślibórz Wielki aż do leżącego nad Zalewem Szczecińskim Nowego Warpna, aby następnie przeciąć fragment wyspy Uznam na zachód od Świny pozostawiając po stronie polskiej miasto Świnoujście. W tym miejscu polsko-niemiecka granica lądowa kończy się na brzegu Zatoki Pomorskiej (znak graniczny nr 923).

Niemcy landy sąsiadujące z Polską:

Polska województwa sąsiadujące z Niemcami:

Kształtowanie się obecnej granicy[edytuj kod]

Przesunięcie granic Polski w wyniku II wojny światowej; Linia Curzona zaznaczona na niebiesko

Chociaż granica polsko-niemiecka w oparciu o Odrę i Nysę Łużycką powstała po II wojnie światowej, to już na przełomie XIX i XX w. rodzący się polski ruch narodowy zaczął analizować, jaki kształt powinny przybrać granice odrodzonej Polski. W reakcji na uwidaczniający się brak możliwości odbudowania Polski automatycznie w granicach przedrozbiorowych wykształciła się m.in. tzw. myśl zachodnia, która za cel stawiała sobie uzyskanie dla Polski ziem znajdujących się pod panowaniem niemieckim. W 1887 r. Jan Ludwik Popławski wskazywał na konieczność włączenia do Polski Prus Wschodnich oraz rejonów Poznania, Gdańska i Opola. Roman Dmowski w pierwszych latach XX wieku skonkretyzował program Narodowej Demokracji domagając się dla Polski jedynie ziem etnicznie polskich: Pomorza Gdańskiego, Prus Wschodnich, Górnego Śląska. Taki sam program przedstawił także ideolog ruchu ludowego Bolesław Wysłouch[4].

Już Joachim Lelew przypominał przebieg granic zachodnich z panowania pierwszych Piastów i wskazywał konieczność posiadania Śląska i granicy opartej o Odrę. Rzekę Odrę jako granicę zachodnią w 1901 r. wskazywał Popławski. Granicę na Nysie Łużyckiej jako pierwszy postulował Wacław Nałkowski w 1912 r., podkreślając strategiczny charakter rzeki jako łączącej miejsca, w których najbardziej zbliżają się do siebie Sudety i Bałtyk. Wcześniej, w 1888 r., podkreślał już znaczenie Odry jako granicy w epoce pierwszych Piastów[4].

Pod koniec I wojny światowej endecy w swoich postulatach ograniczyli się do starań o Wielkopolskę, Pomorze Gdańskie, Mazury i Górny Śląsk. Przy czym w 1919 r. Alfons J. Parczewski postulował, by na Śląsku do Polski przyłączyć Brzeg, Międzybórz, Namysłów, Oławę, Syców, Trzebnicę oraz część powiatów głogowskiego i zielonogórskiego, a na Pomorzu Bytów, Czaplinek, Drahim, Lębork i Słupsk. W okresie dwudziestolecia międzywojennego debaty o zmianach granic miały charakter czysto akademicki, polski rząd nie zgłaszał bowiem roszczeń terytorialnych względem Niemiec i starał się utrzymywać z nimi jak najlepsze stosunki. Niemniej Teodor Tyc opisując granice państwa wczesnopiastowskiego podkreślił w 1925 r. naturalny charakter granicy na Odrze i Sudetach. Stanisław Pawłowski natomiast wskazywał na brak naturalnych barier na ówczesnych granicach, jako że rzeki takie jak Odra i Barycz znajdowały się poza granicami Polski. W 1933 r. Zygmunt Wojciechowski stworzył koncepcję ziem macierzystych Polski, których posiadanie uważał za niezbędne dla bezpieczeństwa państwa: w tym Pomorza ze Szczecinem, Śląska z Wrocławiem i Ziemi Lubuskiej. Jednocześnie jeszcze w 1919 r. Józef Dąbrowski wyrażał obawę przed włączaniem do Polski zbyt wielu ziem zamieszkanych przez ludność niemiecką[4].

Od początku II wojny światowej wskazywano na konieczność zmiany granic i wytyczenia granicy lepszej do obrony, tj. krótszej. Pierwszym ugrupowaniem, które podniosło postulat objęcia ziem po Odrę i Nysę Łużycką była założona w październiku 1939 r. konspiracyjna Ojczyzna. Pierwsze oficjalne roszczenia terytorialne władze polskie zgłosiły w listopadzie 1940 r., a obejmowały one niemiecki Górny Śląsk, Gdańsk oraz Prusy Wschodnie. Postulat ten potwierdziła uchwała rządu z grudnia 1942 r. Również Delegatura Rządu na Kraj wskazywała w tym czasie również na konieczność przyłączenia Pomorza po Kołobrzeg. W marcu 1944 r. Rada Jedności Narodowej postulowała włączenie do Polski Prus Wschodnich, Pomorza po ujście Odry i niemieckiej części Górnego Śląska[4].

Pierwszym przywódcą, który zaproponował przesunięcie granicy polsko-niemieckiej na zachód był Józef Stalin, a propozycja taka padła w grudniu 1941 r. Polski rząd obawiał się jednak, że zmiany terytorialne na zachodzie mają mieć charakter rekompensaty za stratę Kresów Wschodnich, dlatego propozycję przyjęto wstrzemięźliwie i zadeklarowano tylko konieczność włączenia do Polski Prus Wschodnich i Gdańska. Faktycznie kilka dni później taką propozycję przywódcy ZSRR złożyli Wielkiej Brytanii. Stanowiska brytyjskie i amerykańskie w kwestii powojennej granicy (zarówno zachodniej, jak i wschodniej) zostało ukształtowane w przededniu konferencji teherańskiej i zakładało przesunięcie kraju na zachód[5]. Jako rodzaj „rekompensaty” zdecydowano przyznać Polsce terytoria leżące przed II wojną światową w granicach Niemiec, tzn. część Prus WschodnichPomezanię, Warmię i Mazury (Olsztyn i Elbląg) oraz Pomorze – ze Szczecinem i Gdańskiem na północy, ziemię lubuską, a na południu ŚląskGórny i Dolny z Gliwicami, Opolem, Wrocławiem i Legnicą.

Również polscy komuniści od początku powstania PPR opowiadali się za szerokimi nabytkami terytorialnymi na zachodzie, w odróżnieniu jednak od innych środowisk łączyli ten postulat ze zrzeczeniem się praw do Kresów Wschodnich. Deklaracja programowa Związku Patriotów Polskich z 1943 r. obejmowała granicę na Odrze oraz przyłączenie całego Śląska. W styczniu 1944 r. o wytyczeniu granicy wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry (ze Szczecinem w Niemczech) zdecydował Józef Stalin, a w lipcu podpisał z polskimi komunistami umowę, zgodnie z którą ZSRR miał poprzeć postulat granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Bardziej zachowawcze były pierwsze manifesty PKWN, które w kwestii granic zachodnich obejmowały jedynie obszar Pomorza po Odrę, niemieckiego Górnego Śląska i Prus Wschodnich[4].

Wielka trójka arbitralnie ustanawiając w Jałcie powojenny podział Europy przychyliła się do żądań Stalina utrzymania przez ZSRR jego zdobyczy terytorialnych powziętych kosztem Polski w wyniku ataku z 17 września 1939 roku. W ich wyniku Małopolska Wschodnia ze Lwowem i Stanisławowem, Wołyń z Łuckiem oraz Kresy północno-wschodnie z Brześciem nad Bugiem, Baranowiczami i Grodnem, a także Wileńszczyzna pozostały w rękach ZSRR, a granicę pomiędzy Polską a ZSRR ustanowiono na zaproponowanej ćwierć wieku wcześniej linii demarkacyjnej rozdziału wojsk bolszewickich i polskich zwanej linią Curzona.

Jako że w Polsce Stalin ustanowił marionetkowy rząd, alianci zaczęli wycofywać się z poparcia dla ustanowienia linii Odry i Nysy zachodnią granicą Polski, ograniczając się do deklaracji o przyznaniu Polsce bliżej nieokreślonych terytoriów poniemieckich. Wraz z postępami frontu od 20 lutego 1945 r. ZSRR przekazywał Polsce Ludowej kolejne terytoria na zachodzie, co spotkało się z protestami mocarstw zachodnich. Swój sprzeciw wobec granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej alianci podtrzymywali również na konferencji w Poczdamie i próbowali przeforsować wytyczenie granicy wzdłuż Odry i Nysy Kłodzkiej. W międzyczasie ZSRR kompromisowo zaproponował Polakom linię rzeki Kwisy, ale ostatecznie Amerykanie zgodzili się na granicę wzdłuż Nysy Łużyckiej i granica została zatwierdzona, a mocarstwa zgodziły się na wysiedlenie Niemców z ziem oddawanych Polsce[5].

Granica polsko-niemiecka nad rzeką Nysą

Pierwszym formalnym potwierdzeniem międzypaństwowym ustalającym przebieg granicy na Odrze i Nysie był układ zgorzelecki z 6 lipca 1950 r. zawarty między PRL i NRD. Dalsze zabiegi o uznanie międzynarodowe tej granicy napotykały na liczne opory zarówno w samych Niemczech, których straty terytorialne w wyniku wywołanej i przegranej II wojny światowej były – wobec zaistnienia tej granicy – znaczne, jak i w niektórych innych krajach zachodnich, które w okresie zimnej wojny stosowały różne taktyczne zagrania używając jako karty przetargowej m.in. sprawę uznania granicy na Odrze i Nysie. Ostatecznie do ratyfikacji układu granicznego pomiędzy Polską a Niemcami[6] doszło dopiero blisko pół wieku po zakończeniu wojny, dwa lata po upadku Muru Berlińskiego i rok po zjednoczeniu Niemiec, podczas posiedzenia Bundestagu 16 grudnia 1991 roku. Decyzja niemieckiego parlamentu uprawomocniła się i weszła w życie miesiąc później – 16 stycznia 1992 roku.

Historia[edytuj kod]

Historyczne przebiegi granicy[edytuj kod]

Dzisiejsza granica pomiędzy Polską a Niemcami jest podobna do granicy zachodniej Polski pierwszych Piastów. W okresie panowania Bolesława Chrobrego do Polski zostały przyłączone Łużyce (tj. współczesne Łużyce Dolne) i Milsko. Granica Polski rozciągała się wtedy aż do granic Łaby skręcając koło Lubusza na północny wschód do Odry. Górny odcinek granicy był podobny do dzisiejszej. W latach 1121-1122 Bolesław Krzywousty zhołdował Pomorze Zachodnie, czyniąc tamtejszego księcia Warcisława I swoim lennikiem. Książę pomorski zobowiązywał się do uznania zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem, płacenia rocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra oraz niesienia pomocy wojskowej na żądanie polskiego władcy. Złamany zacięty opór Pomorzan umożliwił Bolesławowi dalsze podboje. Wojowie Krzywoustego przekroczyli linię Odry, docierając prawdopodobnie do Rugii w 1123 roku.

Po śmierci Krzywoustego, w wyniku osłabienia państwa w czasach rozbicia dzielnicowego, Polska utraciła senioralną zwierzchność nad księstwami Pomorza Zachodniego. Zapanowała tam dynastia Gryfitów, gdzie od 1493 roku sukcesję po nich zapewnili sobie Hohenzollernowie. W XVI wieku istniała jeszcze szansa na odzyskanie tej prowincji, lecz ją zaprzepaszczono[7].

Śląsk oderwał się krótko po zakończeniu rozbicia dzielnicowego, gdy w latach 1327–1331 Jan Luksemburski zhołdował większość księstw śląskich. W drugim zjeździe w Wyszehradzie, Kazimierz III Wielki zrzekł się praw do Śląska[7]. Uzyskał za to ziemię wieluńską, Drahim, ziemię wałecką, ziemię żywiecką oraz, przejściowo, Kluczbork.

Pas ziemi między tymi dwiema krainami – Ziemia Lubuska – została utracona przez Bolesława Rogatkę na rzecz Brandenburgii w 1250 roku na poczet spłaty jego długów wobec najemnych rycerzy[7]. Książęta piastowscy przyjęli język niemiecki i niemieckie zwyczaje a terytorium Nowej Marchii ustaliło zachodnią granicę Wielkopolski.

Od czasów Kazimierza Wielkiego, granica z Rzeszą Niemiecką nie zmieniała się w większym stopniu do 1772 roku, tj. do czasów rozbiorów.

Granice I Rzeczypospolitej z okresu XVIII wieku były punktem wyjścia dla ustalenia polsko-niemieckiej granicy po I wojnie światowej, z wyjątkiem zamieszkanych przez Polaków terenów Górnego Śląska oraz Warmii i Mazur, gdzie przeprowadzono plebiscyty.

Granica polsko-niemiecka w okresie międzywojennym[edytuj kod]

Granica międzypaństwowa
Granica polsko-niemiecka 1920-1938.png
Państwa graniczące  Polska
 Niemcy
Okres istnienia 1921-1939
Długość 1912[8] km

Granica po I wojnie światowej została ukształtowana w oparciu o

Polska otrzymała:

  • 1/3 Górnego Śląska
  • terytorium Wielkopolski bez Międzyrzecza, Wałcza, Piły i Złotowa
  • pas ziemi do morza, który w stosunku do I Rzeczypospolitej został uszczuplony o przeszło 40% – Polska nie uzyskała m.in. Gdańska i Bytowa.
  • granica z Prusami Wschodnimi była podobna do granicy z Prusami Książęcymi. Niemcy utrzymali panowanie nad Warmią, która w czasach I Rzeczypospolitej należała do Polski.

Polska do 1939 roku była otoczona z trzech stron terytorium niemieckim. Granica ta była bardzo długa (ponad 1912 km długości) i nie była oparta o granicę naturalną. Nieliczne, acz pozbawione znaczenia strategicznego, wyjątki stanowiły rzeki: Wisła od okolic Kwidzyna do Białej Góry, Noteć od Ujścia k/Piły do okolic Krzyża Wlkp., Prosna od okolic Kuźnicy Żytniowskiej do okolic Chróścina, Liswarta od okolic Starokrzepic do okolic Węglowic i Odra od okolic Raciborza do Olzy.

Granica pomiędzy PRL a NRD[edytuj kod]

Granica międzypaństwowa
Państwa graniczące  PRL
 NRD
Okres istnienia 1949[9]-1990
W obecnym przebiegu nie istnieje
Długość 456[10] km

Granica Polski Rzeczpospolitej Ludowej i Niemieckiej Republiki Demokratycznej istniała od 1949 roku[9] do zjednoczenia Niemiec, tj. do 3 października 1990 roku.

Korekty granicy[edytuj kod]

1945[edytuj kod]

Granica z Radziecką Strefą Okupacyjną w Niemczech ustanowiona na konferencji poczdamskiej miała w wielu miejscach absurdalny przebieg. Dlatego jeszcze w 1945 r. dokonano szeregu korekt.

Pierwotnie miejscowości Rieth i Altwarp miały być polskie. Podczas rozmów prowadzonych 20 i 21 września 1945 w Greifswaldzie i Schwerinie z inicjatywy polskiej miejscowości te przeszły na rzecz strony niemieckiej w zamian za Stolec i Buk. Polsce przyznano także w całości miejscowości Bobolin, Barnisław, Rosówek, Pargowo oraz drogę StobnoKołbaskowo[11].

Mapa okolic Jeziora Nowowarpieńskiego z zaznaczonymi Nowym Warpnem, Rieth i Altwarp
1949[edytuj kod]

Cztery lata później dokonano regulacji granicy na wysokości skrzyżowania i drogi LinkiNeu LienkenBuk (od ob. znaków granicznych nr 802 do nr 823). Do 1949 r. przebieg ówczesnej granicy na tym odcinku był inny. Całe skrzyżowanie (53°27′11,13″N 14°21′58,09″E/53,453092 14,366136) w Nowych Linkach należało wówczas do Polski, po 1949 przeszło na stronę NRD, w zamian przyłączono do Polski wąski pas ziemi leżący bezpośrednio po zachodniej stronie drogi z Nowych Linek do Buku. Przebieg granicy uzyskał w ten sposób kształt wygiętego kolana. Ta regulacja wymogła na stronie polskiej wybudowanie na tym odcinku nowej drogi do Buku (53°27′27,70″N 14°22′32,93″E/53,457694 14,375814), która dostosowana jest do nowego kształtu granicy[12].

1951[edytuj kod]

W styczniu 1951 r. opracowano akt o wykonaniu wytyczenia w terenie granicy między Polską i NRD potwierdzając objęcie przez polską administrację wysp między Odrą Zachodnią i Regalicą (Międzyodrze) na południe od Gryfina. Teren ten przyznany został Polsce już podczas konferencji poczdamskiej, jednak nie został do tego czasu objęty przez Polskę. Po zatwierdzeniu granicy w 1945 roku Świnoujście straciło dostęp do wody pitnej (przez sześć lat sprowadzano wodę zza granicy), teraz dokonano korekty granicy na wyspie Uznam. Dopiero 27 listopada 1950 r. rząd NRD wyraził zgodę na przekazanie Polsce ujęcia wody, położonego przy jeziorze Wolgastsee i wytyczeniu tam na nowo granicy[13]. W czerwcu 1951 roku włączono do Polski obszar o powierzchni 76,5 ha wraz ze stacją uzdatniania wody, tworząc wysunięty w obszar niemiecki charakterystyczny cypel (tzw. Worek[14] 53°54′49,11″N 14°11′11,18″E/53,913642 14,186439). W zamian Niemcom przyznano podobny obszar między ujęciem wody a Zatoką Pomorską[11].

1989[edytuj kod]

22 maja 1989 roku, po trwającym cztery lata konflikcie, dokonano rozgraniczenia wód terytorialnych pomiędzy Polską a NRD.

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

  1. Z późniejszymi korektami.
  2. Mały Rocznik Statystyczny Polski 2007.
  3. Na mocy układu z Schengen, 21 grudnia 2007 wszystkie dotychczasowe przejścia graniczne pomiędzy Polską a Niemcami (27 drogowych, 8 kolejowych oraz 5 rzecznych) zostały zlikwidowane.
  4. a b c d e GrzegorzG. Strauchold GrzegorzG., Ku zachodowi, „Z Kresów na Kresy. Pomocnik historyczny POLITYKI”, s. 24-29.
  5. a b JacekJ. Tebinka JacekJ., Między Bugiem a Odrą, „Z Kresów na Kresy. Pomocnik historyczny POLITYKI”, s. 30-33.
  6. Tekst „Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy”.
  7. a b c (red.) Mizerski Witold, Tablice historyczne, wydawnictwo Adamantan, Warszawa 2001, s. 206.
  8. Polska w cyfrach, [w:] E. Romer Atlas Polski wspolczesnej, 1928.
  9. a b W latach 1945-1949 tereny późniejszej Niemieckiej Republiki Demokratycznej były radziecką strefą okupacyjną terenów byłej III Rzeszy; państwo NRD utworzono 7 października 1949.
  10. Granice i obszar Polski.
  11. a b Alina Hutnikiewicz. 1999: Pomorze Zachodnie po II wojnie światowej (do 1995 r.). Polskie Pomorze Zachodnie. W: Piskorski Cz. (red.): Pomorze Zachodnie poprzez wieki. Zamek Książąt Pomorskich, Szczecin.
  12. Encyklopedia Szczecina. T. Suplement 1. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2003, s. 141-144-145. ISBN 83-7241-272-3. (pol.)
  13. Historia Świnoujścia. Dostęp: 2010-03-21.
  14. Wyspa Wolin: 1:50 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2006, s. 1-2. ISBN 8360120544.

Linki zewnętrzne[edytuj kod]