Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu
| 1967–1990 | |||||
| |||||
| Hymn: الجمهورية المتحدة trb. al-Jumhūrīyah al-Muttaḥidâh (Zjednoczona Republika) | |||||
| Ustrój polityczny | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Stolica | |||||
| Data powstania | |||||
| Data likwidacji | |||||
| Premier | |||||
| Powierzchnia |
332 970 km² | ||||
| Populacja (1990) • liczba ludności |
| ||||
| • gęstość |
7,8 os./km² | ||||
| Waluta | |||||
| Telefoniczny nr kierunkowy |
+969 | ||||
| Strefa czasowa |
UTC +3 | ||||
| Język urzędowy | |||||
Położenie na mapie
| |||||
.svg)
Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu (Jemen Południowy, Jemen Demokratyczny) – historyczne państwo w południowej i wschodniej części obecnego Jemenu. Był państwem położonym w południowej części Półwyspu Arabskiego, nad Zatoką Adeńską i Morzem Arabskim[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Tereny południowego Jemenu na przestrzeni lat znajdowały się pod kolonialną kontrolą Wielkiej Brytanii. Jego głównym ośrodkiem handlowym i strategicznym był Aden, zajęty przez Brytyjczyków w 1839 roku i wykorzystywany jako twierdza strzegąca szlaku żeglugowego prowadzącego do Indii. Terytorium to początkowo zarządzano z Indii. Do 1932 roku podlegało ono Prezydencji Bombajskiej, następnie zaś kolonialnej administracji Indii Brytyjskich[1]. W 1937 roku Aden przekształcono w kolonię administrowaną bezpośrednio z Londynu, a okoliczne obszary uzyskały status protektoratu.
W 1962 roku powstała Federacja Arabii Południowej, do której w 1963 roku rząd brytyjski włączył również Aden[1], a wcześniej, bo w roku 1962 roku tereny te podzielono na Protektorat Arabii Południowej i rządzoną przez lokalnych emirów Federację Arabii Południowej[2]. W 1963 roku utworzony został antykolonialny Narodowy Front Wyzwolenia i Front Wyzwolenia Okupowanego Jemenu Południowego[3]. Obydwie grupy inspirowały się panarabską ideologią prezydenta Egiptu Gamala Abdela Nasera i mimo zbieżności ideologicznej obie grupy rebeliantów zwalczały się wzajemnie. Działalność środowisk antykolonialnych wywołała konflikt adeński między nacjonalistami a rządem kolonialnym. Już w czasie powstania, część działaczy Narodowego Frontu Wyzwolenia odrzuciła proegipskie poglądy i przyjęła poglądy zbliżone do marksizmu[4]. Wskutek działalności separatystów, jak również kryzysu sueskiego, 28 listopada 1967 Brytyjczycy opuścili Jemen Południowy. Dwa dni później ogłoszono utworzenie Ludowej Republiki Południowego Jemenu z terytorium Federacji Arabii Południowej i Protektoratu Arabii Południowej[3].
Po utworzeniu niepodległego państwa Front Narodowy rozpoczął kolejną ofensywę przeciwko rywalom z dotychczasowego ruchu oporu[3]. W czerwcu 1969 władzę w państwie przejęło radykalne skrzydło Frontu Narodowego. Wprowadzono system jednopartyjny, przeprowadzono nacjonalizację przemysłu, zaś 1 grudnia 1970 zmieniono nazwę państwa na Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu. Rewolucja w Jemenie Południowym wpłynęła na północnego sąsiada, gdzie w 1970 roku powstała zbrojna Organizacja Jemeńskiego Oporu Rewolucyjnego, która rozpoczęła trwającą do 1973 kampanię partyzancką[5]. Na północy działała też półlegalna Rewolucyjna Partia Demokratyczna Jemenu domagająca się zjednoczenia Jemenu w ramach systemu socjalistycznego[6]. W 1972 doszło do zbrojnego konfliktu Ludowego Jemenu z Jemeńską Republiką Arabską[7]. Po zakończeniu konfliktu ogłoszono wspólną deklarację o dążeniu do zjednoczenia obu państw. Pomimo to Jemen Południowy próbował ingerować w sprawy wewnętrzne swojego sąsiada i wspierał lewicowych rebeliantów na jego terytorium.
Gdy 1976 roku na północy, powstał rebeliancki Narodowy Front Demokratyczny, który dwa lata później rozpoczął rebelię antyrządową, działania rebeliantów poparł rząd południowojemeński i libijski[8][9]. Poparcie rebeliantów przez Ludowy Jemen poskutkowało kolejną, aczkolwiek krótkotrwałą i nierozstrzygnięta wojną między państwami jemeńskimi w 1979 roku[10][11]. W polityce zagranicznej rząd Południowego Jemenu wsparł rebelię w Zufarze skierowaną przeciwko rządowi Omanu i prowadzoną przez lewicowo-nacjonalistycznych rebeliantów. Na skutek wsparcia ze strony Południowego Jemenu, grupa rebeliancka Ludowy Front Wyzwolenia Okupowanej Zatoki Perskiej zdołała w 1969 roku zdobyć znaczne połacie zachodniej części Zufaru[12]. Rebelia trwała do 1976 roku, gdy załamała się na skutek interwencji militarnej Iranu i Wielkiej Brytanii – państw które wsparły rząd omański. Rząd Jemenu Południowego wsparł rząd Etiopii walczący z separatystami erytrejskimi i zbrojną opozycją[13] oraz popierał lewicowe ugrupowania w regionie, w tym Ludowych Mudżahedinów[14].
Władze kraju podjęły próbę wprowadzenia ustroju komunistycznego, prowadząc szeroko zakrojone nacjonalizacje, kolektywizację, rozwój spółdzielczości oraz centralne planowanie. W zamian za zgodę na utrzymywanie radzieckiej bazy morskiej w Adenie rząd otrzymywał znaczącą pomoc ze strony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich[1]. Mimo pewnych osiągnięć, takich jak ograniczenie analfabetyzmu i wprowadzenie bardziej egalitarnej struktury dochodów, projekty komunistyczne nie zyskały szerokiej akceptacji społecznej[1].
Po krótkiej wojnie domowej w 1986 roku rozpoczęto rozmowy zjednoczeniowe z Jemenem Północnym. Pod koniec lat 80. osiągnięto porozumienie, które doprowadziło ostatecznie do powstania zjednoczonego Jemenu w 1990 roku[1]. W Ludowo-Demokratycznej Republice Jemenu funkcjonował ustrój socjalistyczny. W 1978 roku utworzona została Jemeńska Partia Socjalistyczna. Gospodarka Jemenu Południowego cieszyła się dotacjami ze Związku Radzieckiego. W 1980 prezydentem został Ali Nasir Muhammad, który złagodził nieco system i rozpoczął zbliżenie z pozostałymi krajami arabskimi. Polityka ta doprowadziła do konfliktu w partii i przewrotu 13 stycznia 1986, w wyniku którego władzę objął Hajdar Abu Bakr al-Attas. Hajdar Abu Bakr al-Attas początkowo prowadził antyreformistyczną politykę, jednak w obliczu rozpadu bloku wschodniego w Europie, od 1988 nastąpiło stopniowe łagodzenie systemu. Pozbawiony dotacji z ZSRR Jemen Południowy zaczął pogrążać się w kryzysie gospodarczym, co wpłynęło na gwałtowny proces zjednoczenia z Jemenem Północnym. W listopadzie 1989 podpisano deklarację zjednoczeniową, zgodnie z którą 22 maja 1990 oba państwa jemeńskie połączyły się i utworzyły Republikę Jemenu.
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]
Południowy Jemen był podzielony na 6 prowincji (ar. muhafazat).
| Nazwa | Powierzchnia (km.²) | Stolica |
|---|---|---|
| 'Adan | 6 980 | Aden |
| Lahij | 12 766 | Hawatah |
| Abyan | 21 489 | Zinjibar |
| Shabwah | 73 908 | Ataq |
| Hadhramawt | 155 376 | Al Mukalla |
| al-Mahra | 66 350 | Al Ghaydah |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Palmowski 2008 ↓, s. 38.
- ↑ Kitchen 1994, s. 126.
- ↑ a b c Nadeem F. Paracha: Socjalizm islamski. Część II – czas sukcesów (1952-78).
- ↑ Dean 2004, s. 1211.
- ↑ MERIP Reports, No. 130 (1985).
- ↑ Armed Struggle in North Yemen, in MERIP Reports, No. 22. (1973), s. 24–26.
- ↑ Hermann, Richard, Perceptions and behavior in Soviet foreign policy, University of Pittsburgh Pre, 1985, s. 152.
- ↑ 10. Kingdom of Yemen/Yemen Arab Republic/North Yemen (1918-1990) – University of Central Arkansas.
- ↑ Burrowes, Robert D. (2010). Historical Dictionary of Yemen. Rowman & Littlefield. s. 252.
- ↑ Burrowes, Robert, Middle East dilemma: the politics and economics of Arab integration, Columbia University Press, 1999, s. 187–210.
- ↑ Hermann, Richard, Perceptions and behavior in Soviet foreign policy, University of Pittsburgh Pre, 1985, s. 152.
- ↑ The Gulf: Revolutionary Activity Spreads; U.S. and Clients Worried. MERIP Reports, No. 19. (1973), s. 17.
- ↑ „Ethiopia-Israel”. country-data.com.
- ↑ Jarosław Tomasiewicz: Od rewolucjonistów do kondotierów. Wzlot i upadek Mudżahedinów Ludowych (geopolityka.org).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Beeston, Richard; Simpson, John (2007). Looking for Trouble: The Life and Times of a Foreign Correspondent (2007 ed.). Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-277-6. 4
- Colburn, Marta; Catholic Institute for International Relations (2002). The Republic of Yemen: development challenges in the 21st century (2002 ed.). CIIR. ISBN 978-1-85287-249-6.
- Dean, Lucy (2004). The Middle East and North Africa 2004 (2004 ed.). Routledge. ISBN 978-1-85743-184-1.
- Kitchen, Martin (1994). Empire and after: a short history of the British Empire and Commonwealth (1994 ed.). Centre for Distance Education, Simon Fraser University. ISBN 978-0-86491-142-1.
- Kostiner, Joseph (1984). The struggle for South Yemen (1984 ed.). Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-1504-1.
- Mawby, Spencer (2005). British policy in Aden and the protectorates 1955-67: last outpost of a Middle East empire (2005 ed.). Routledge. ISBN 978-0-7146-5459-1.
- Jan Palmowski: Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007. T. 3. Cz. iq—marto. Warszawa: Rzeczpospolita, 2008. ISBN 978-83-7469-685-2.