Mora (lingwistyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Mora (łac.) - jest najmniejszą jednostką prozodyczną używaną w metryce[1] i fonologii, będąca nosicielem cech prozodycznych[2]. Odpowiada długości brzmienia jednej krótkiej głoski[3], i tym samym w niektórych językach określa "wagę" sylaby (która decyduje o synchronizacji czasowej i akcentowaniu). Podobnie jak wiele innych pojęć lingwistycznych, dokładna definicja mory jest dyskusyjna.

Pojęcie to (oznaczające dosłownie "odstęp czasu") pochodzi z łaciny, gdzie było używane jako odpowiednik greckiego słowa χρόνος chronos (czas) w kontekście metrycznym. W starożytnej metryce iloczasowej pojedyncza mora oznacza czas trwania samogłoski krótkiej. Samogłoska (lub sylaba) długa zajmuje dwie mory.

O sylabie zawierającej jedną morę mówi się jednomorowa, o zawierającej dwie - dwumorowa.

Ogólnie, mory formowane są w następujący sposób:

  1. Nagłos sylaby (jej pierwsze spółgłoski) nie są liczone jako mory.
  2. Jądro sylaby reprezentuje jedną morę w przypadku krótkiej samogłoski, lub dwie mory w przypadku długiej samogłoski lub dyftongu[1]. Spółgłoski służące jako jądro sylaby także reprezentują jedną morę jeśli są krótkie lub dwie gdy są długie. (język słowacki jest przykładem języka który ma zarówno długie jak i krótkie jądra spółgłoskowe.)
  3. W niektórych językach (na przykład w języku japońskim) koda sylaby (spółgłoski następujące po jądrze) reprezentuje jedną morę, a w innych (jak np. irlandzkim) nie. W języku angielskim jest oczywiste, że koda sylaby akcentowanej stanowi morę (stąd słowo cat składa się z dwóch mor), ale nie jest oczywiste czy kody sylab nieakcentowanych też ją stanowią (druga sylaba słowa rabbit mogłaby być jedną morą).
  4. W niektórych językach sylaba z długą samogłoską lub dyftongiem w jądrze i jedną lub więcej spółgłosek w kodzie określana jest jako trójmorowa (patrz: pluti).

Mówi się że sylaby jednomorowe to tzw. lekkie sylaby, podczas gdy dwumorowe to sylaby ciężkie, a trójmorowe (w językach które je posiadają) są superciężkimi sylabami. Większość lingwistów uważa, że żaden język nie używa sylab o czterech lub więcej morach.

Na zasadzie równoważności odcinków o tej samej liczbie mor opiera się reguła zastępstwa stóp w metryce antycznej, greckiej i rzymskiej. Trójzgłoskowy daktyl odpowiada dwuzgłoskowemu spondejowi, bo obie te stopy metryczne są czteromorowe: akcentowana sylabakrótka sylabakrótka sylaba = akcentowana sylabadługa sylaba.

Język japoński jest znany ze swoich cech moraicznych[4]. Większość dialektów, włącznie ze standardowym używa raczej mor niż sylab jako podstawy systemu dźwięków. Na przykład uważa się często że haiku wpisują się we wzór 5 sylab/7 sylab/5 sylab, podczas gdy jest to raczej 5 mor/7 mor/ 5 mor. Jednym prominentnym przykładem jest fakt, że japońskie -n kończące sylabę jest morą[4][5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Maria Dłuska i inni (red.), Poetyka: zarys encyklopedyczny, t. Dział 3, T. 4: Wersyfikacja. Sylabotonizm, Wrocław: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1957, s. 148.
  2. Polański 1999 ↓, s. 375.
  3. Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański, Slownik terminologii językoznawczej, Państwowe Wydawn. Naukowe, 1968, s. 356 [dostęp 2017-12-19] (pol.).
  4. a b Masayoshi Shibatani: Japanese language (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-12-18].
  5. Richard Gilbert, Judy Yoneoka: From 5-7-5 to 8-8-8: An Investigation of Japanese Haiku Metrics and Implications for English Haiku (ang.). terebess.hu. [dostęp 2017-12-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Polański: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Wrocław: Ossolineum, 1999. ISBN 83-04-04445-5.