Moralność pani Dulskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Moralność Pani Dulskiej)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy dramatu Gabrieli Zapolskiej. Zobacz też: inne hasła odnoszące się do tego tytułu.
Moralność pani Dulskiej
Ilustracja
Przedstawienie w Teatrze Miejskim w Wilnie, 1935
Autor Gabriela Zapolska
Typ utworu komedia satyryczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1907

Moralność pani Dulskiejdramat Gabrieli Zapolskiej wydany w Warszawie w 1907; prapremiera odbyła się w 1906 w Krakowie; akcja toczy się we Lwowie bądź w Krakowie (w zależności od adaptacji)[1].

Pierwsza część cyklu „Moralność pani Dulskiej”, z kontynuacjami Pani Dulska przed sądem i Śmierć Felicjana Dulskiego[2]. Sztuka grana także z podtytułem Tragifarsa kołtuńska[1].

Bohaterowie utworu[edytuj]

  • Aniela Dulska – tytułowa pani Dulska.
  • Felicjan Dulski – jej mąż
  • Zbyszko – syn Dulskich, romansujący z Hanką
  • Hesia i Mela – córki Anieli i Felicjana
  • Hanka – służąca w domu Dulskich
  • Juliasiewiczowa – radczyni, krewna Dulskiej

W sztuce występują także: Tadrachowa (matka chrzestna Hanki) oraz Lokatorka kamienicy Dulskich.

Geneza[edytuj]

Moralność pani Dulskiej powstała w ciągu kilkunastu dni na przełomie października i listopada 1906 roku. Premiera odbyła się w grudniu w Teatrze Miejskim w Krakowie.

Pomysł utworu podsunął Zapolskiej jej mąż.

Pierwowzorem Anieli Dulskiej jest znana z kołtuństwa lwowska mieszczka, niejaka pani Gołąbowa. Nazwisko bohaterki łączy się również ze lwowianką – niejaką Czesławą Dulską, która w odpowiedzi na ankietę ogłoszoną w 1905 roku przez popularny lwowski dziennik „Wiek Nowy” opisała swój system gospodarowania w domu, oparty na egoizmie, skąpstwie i wyzysku służącej.

Wątek najstarszego Dulskich, Zbyszka, ma swoje źródło w romansie syna krewnych pp. Pertaków, stanisławowskich znajomych męża pisarki. Młodzieniec ów romansował – za przyzwoleniem matki i całej rodziny – ze służącą.

Czas i miejsce akcji[edytuj]

Akcja utworu rozgrywa się na początku XX wieku we Lwowie, w salonie państwa Dulskich. Autorka w didaskaliach informuje o umeblowaniu wnętrza: „Dywany, meble solidne… Rogi obfitości, sztuczne palmy, landszaft haftowany za szkłem… Stara piękna serwantka mahoniowa i empirowy ekranik. Lampa z abażurem z bibuły, stoliki, a na nich fotografie”. Sztuka bywa także wydawana i wystawiana na scenie z realiami krakowskimi[1].

Problematyka dzieła[edytuj]

Sztuka Zapolskiej jest tragifarsą, czyli połączeniem elementów komedii z elementami tragedii. Główna bohaterka – Aniela Dulska – jest postacią obłudną, dwulicową, fałszywą, chciwą, nie potrafi okazać życzliwości, gardzi ludźmi biednymi, słabymi i wrażliwymi. Wszystko co robi, robi na pokaz. Jej postawa, nazywana dulszczyzną, prezentuje pozorną moralność; życie w zakłamaniu i obłudzie. Przymyka oko na romans jej syna z Hanką, aby tylko ten nie włóczył się nocami po lokalach (w rzeczywistości Dulska nie wyobraża sobie małżeństwa Zbyszka z Hanką, uważałaby to za hańbę dla jej rodziny i splamienie honoru). Problem pojawia się, gdy Hanka zachodzi w ciążę.

Miejsca akcji: Kraków lub Lwów[edytuj]

Pierwotnie akcja utworu została umieszczona we Lwowie, ponieważ tam pierwotnie miała nastąpić premiera (problemy z obsadą związane z chorobą jednej aktorki spowodowały takie opóźnienie, że premiera została przeniesiona do Krakowa). Jednakże na potrzeby przedstawienia premierowego w Krakowie (i na prośbę ówczesnego dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie – Ludwika Solskiego) autorka przeniosła akcję utworu do tego miasta (dotyczyło to odniesień do rozmaitych miejsc – np. w wersji „lwowskiej” Felicjan Dulski odbywa „spacer” na Wysoki Zamek, a przy ulicy Teatyńskiej musi przyspieszyć, bo „tunel rozbijają”, podczas kiedy w „krakowskiej” celem „spaceru” jest Kopiec Kościuszki, a przyspieszyć musi koło Parku Jordana, bo „zaczepiają”). Później sztukę wystawiano w innych miastach i w zależności od tego, z którą wersją miał reżyser do czynienia (do 1908 r. sztuka krążyła tylko w postaci odpisów), miejscem akcji był Lwów lub Kraków. Dramat został wydany drukiem przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1908 r. i była to wersja „lwowska”. Kolejne wydanie (wydawnictwo Lektor) z 1921 r. oparte zostało na jednym z odpisów wykonanych dla potrzeb krakowskiego teatru – akcja umieszczona została w Krakowie. Z uwagi na to, że użyto odpisu prawdopodobnie przeznaczonego dla suflera, wydanie to odznaczało się pominięciem większości didaskaliów; ponadto było dość niechlujne (liczne błędy językowe). Późniejsze wydania aż do 1987 r. wywodziły się przeważnie z tego wydania, z tym że usuwano z nich błędy językowe oraz w mniejszym lub większym stopniu uzupełniano didaskalia. Wszystkie ekranizacje dramatu dzieją się w Krakowie. W 1988 r. wydany został tekst pochodzący z Orgelbranda z akcją we Lwowie. Obecne wydaje się obie wersje, zależnie od pochodzenia źródła.

Ekranizacje[edytuj]

Sztuka Gabrieli Zapolskiej była wystawiana nie tylko na scenach teatrów, ale też adaptowana na potrzeby filmowe. W 1930 roku na jej podstawie powstał pierwszy film pod tytułem Moralność pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina. Warto zaznaczyć, iż był to pierwszy w Polsce film dźwiękowy. W późniejszym okresie sztuka była pięciokrotnie adaptowana na potrzeby Teatru Telewizji w latach 1968, 1970, 1992, 2006 i 2013. W roku 1975 powstał film pod tytułem Dulscy w reżyserii Jana Rybkowskiego, wykorzystujący wątki z tej sztuki. Wątki z Moralności pani Dulskiej wykorzystano też w serialu Z biegiem lat, z biegiem dni... Andrzeja Wajdy (odcinek 7, "Kraków 1907"). 2 października 2015 odbyła się premiera filmu (komedii nieobyczajowej) Panie Dulskie w reżyserii Filipa Bajona z Krystyną Jandą, Katarzyną Figurą i Mają Ostaszewską w rolach głównych. Jest to kontynuacja wątków dramatu, dziejąca się w latach 1954 i 1994.

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Jadwiga Czachowska: Moralność pani Dulskiej. W: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Red. Julian Krzyżanowski. T. I: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 687. ISBN 83-01-05368-2.

Linki zewnętrzne[edytuj]