Nalot na Bari

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nalot na Bari
II wojna światowa, front zachodni
Bundesarchiv Bild 101I-363-2258-11, Flugzeug Junkers Ju 88.jpg
Takie samoloty wzięły udział w nalocie
Czas 2 grudnia 1943
Miejsce Bari
Terytorium Apulia, Włochy
Przyczyna Element walk na froncie włoskim
Wynik Zniszczenie portu, straty w ludziach
Strony konfliktu
 Stany Zjednoczone
 Wielka Brytania
 III Rzesza
Dowódcy
Harold Alexander
Arthur Coningham
Albert Kesselring
Wolfram von Richthofen
Siły
słaba obrona przeciwlotnicza 96 bombowców
Junkers Ju 88
Straty
28 statków
2000 zabitych
1 samolot

Nalot na Bari − nocny atak lotniczy samolotów bombowych niemieckiej Luftwaffe na alianckie statki transportowe w porcie Bari we Włoszech, do którego doszło 2 grudnia 1943 roku podczas kampanii włoskiej II wojny światowej. Niemieckie bombowce Junkers Ju 88 (w liczbie 96) ze składu Luftflotte 2 zaatakowały, całkowicie zaskakując przeciwnika, zatłoczony port, w którym wyładowywano zaopatrzenie i uzbrojenie, i zatopiły 28 statków (dziesięć włoskich, siedem brytyjskich, pięć amerykańskich, trzy norweskie, dwa polskie i jeden francuski), zaś uszkodziły dwanaście dalszych jednostek, w tym jeden okręt. Trzy zatopione statki zdołano wydobyć, a ich ładunek ocalić.

Atak, który trwał niecałe 20 minut[1], spowodował wyłączenie portu z użytkowania do lutego 1944 roku, został nazwany z tej okazji „Małym Pearl Harbor”. Wydostanie się gazu musztardowego z wnętrza jednego z zatopionych statków znacznie powiększyło straty w ludziach. Władze brytyjskie i amerykańskie starały się tuszować całą sprawę, zwłaszcza zaś obecność gazów bojowych, którą ujawnił nalot.

Tło wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

W roku 1943, na początku kampanii włoskiej, południowowłoski port w Bari był ważnym alianckim centrum logistycznym. Wyładowywano w nim tysiące ton uzbrojenia, amunicji i wyposażenia, które następnie dostarczano siłom sprzymierzonym dążącym do zdobycia Rzymu i wypchnięcia w kierunku północnym wojsk niemieckich z Półwyspu Apenińskiego.

Bari nie posiadało wystarczającej obrony przeciwlotniczej; w pobliżu nie było bazy RAFu, a samoloty myśliwskie na linii frontu miały inne zadania niż osłona portu. Obrona naziemna była mało efektywna[2].

Mało kto brał pod uwagę możliwość niemieckiego rajdu lotniczego na port w Bari. Wierzono powszechnie, że Luftwaffe we Włoszech jest zbyt słaba, by podjąć się jakiegoś poważniejszego ataku. Po południu 2 grudnia 1943 roku (a więc kilka godzin przed nalotem) marszałek lotnictwa sir Arthur Coningham, dowódca Northwest African Tactical Air Force, oświadczył na konferencji prasowej w Neapolu, że Niemcy przegrały wojnę w powietrzu. Powiedział: „Za osobistą zniewagę uznałbym pojawienie się więcej niż jednego nieprzyjacielskiego samolotu nad miastem”[3]. Mówiąc to, jakby zapomniał, że w ciągu minionego miesiąca niemieckie lotnictwo czterokrotnie bombardowało port w Neapolu i atakowało inne cele w basenie Morza Śródziemnego[2].

Trzydzieści amerykańskich, brytyjskich, polskich, norweskich i holenderskich statków znajdowało się 2 grudnia w porcie w Bari; prócz tego było tam kilkadziesiąt cywilnych statków włoskich nie związanych z transportem wojskowym; wokół portu mieszkało około 250 tysięcy cywilnej ludności[4]. W noc ataku port był rzęsiście oświetlony, by łatwiej można było wyładowywać zaopatrzenie dla sił alianckich starających się otworzyć drogę do Rzymu[4].

Nalot[edytuj | edytuj kod]

Po południu 2 grudnia Werner Hahn, pilot samolotu myśliwskiego Messerschmitt Me 210, odbył lot zwiadowczy nad Bari. Jego raport spowodował, że marszałek Albert Kesselring[3] rozkazał przeprowadzić nalot. Kesselring wraz ze swoim sztabem zastanawiał się wcześniej nad zaatakowaniem lotnisk alianckich znajdujących się pod Foggią, ale Luftwaffe nie posiadała wystarczających sił, by uderzyć na tak dużo dobrze bronionych celów. Generalfeldmarschall Wolfram von Richthofen − który dowodził Luftflotte 2 − wskazywał Bari jako cel alternatywny[5]. Richthofen uważał, że uszkodzenia w porcie mogą spowolnić postępy 8 Armii brytyjskiej. Zasugerował Kesselringowi, że jedynymi samolotami bombowymi, którymi dysponuje, są Junkersy Ju 88 A-4, ale że może do nalotu przygotować 150 takich maszyn; w rzeczywistości miał ich tylko 105, a do celu dotarło 96 bombowców[6].

Większość samolotów startowała z lotnisk włoskich (Orio al Serio i Aviano koło Mediolanu oraz Wenecja)[6], ale Richthofen postanowił użyć również kilku maszyn lecących z Jugosławii w nadziei, że uda mu się wprowadzić aliantów w błąd i przekonać ich, że cały nalot został wyprowadzony właśnie stamtąd; tym samym ewentualne kontruderzenie miałoby skierować się w niewłaściwym kierunku. Pilotom Ju 88 kazano lecieć na wschód, w kierunku Adriatyku, następnie skręcić na południe i zachód, ponieważ alianci spodziewali się ewentualnego ataku raczej z północy.

Atak rozpoczął się o 19.25 wraz z pojawieniem się nad portem 2-3 niemieckich samolotów, które krążyły na wysokości około 3000 metrów, zrzucając Düppel (paski folii aluminiowej), by zakłócić działanie alianckich radarów. Zrzucały również flary, które w zasadzie nie były potrzebne, bo port był dobrze oświetlony[4].

Niemcom udało się kompletnie zaskoczyć obrońców; dzięki temu samoloty mogły bombardować wybrane cele z wielką dokładnością. Trafienie dwóch statków z amunicją wywołało eksplozje, które spowodowały pękanie szyb w oknach nawet w odległości 11 kilometrów[4]. Wielki ropociąg na nabrzeżu został uszkodzony, a w rezultacie wybuchły liczne pożary[7]. Połacie płonącej ropy pokryły większość akwenu, otaczając ścianą ognia nieuszkodzone dotąd statki[4].

Statki (w liczbie 28) wyładowane ponad 31 000 ton ładunków zatonęły lub zostały całkowicie zniszczone; trzy z nich (z ładunkiem 6800 ton) udało się uratować[2][8]. Dalsze 12 jednostek uległo uszkodzeniu[8]. Port został wyłączony z użytkowania na trzy tygodnie i do pełnej zdolności przeładunkowej wrócił pod koniec lutego 1944 roku[7]. Nie ucierpiały natomiast stacjonujące w Bari okręty podwodne.

Statki zatopione podczas nalotu
Nazwa Bandera Typ Uwagi
Ardito  Włochy nieznany 3732 GRT[8]
SS Aube  Francja handlowy 1055 GRT[8] Podniesiony 1946
Barletta  Włochy handlowy[9] 1975 GRT[8] 45 zabitych. Podniesiony 1948-1949, wyremontowany
SS Bollsta  Norwegia handlowy 1832 GRT[10] Podniesiony 1948, wrócił do służby jako Stefano M[8]
SS Cassala  Włochy handlowy 1797 GRT Uznany za zniszczony[8]
SS Corfu  Włochy handlowy 1409 GRT Uznany za zniszczony[8]
MV Devon Coast  Wielka Brytania kabotażowy 646 GRT[11]
SS Fort Athabasca  Wielka Brytania transportowy 7132 GRT[12]
SS Fort Lajoie  Wielka Brytania transportowy 7134 GRT[13]
SS Frosinone  Wielka Brytania handlowy 5202 GRT[14]
SS Genespesca II  Włochy handlowy 1628 GRT[8]
SS Goggiam  Włochy handlowy 1934 GRT Uznany za zniszczony[8]
Inaffondabile  Wielka Brytania szkuner  ? GRT[15]
SS John Bascom  Stany Zjednoczone Liberty 7172 GRT 10 zabitych[16]
SS John Harvey  Stany Zjednoczone Liberty 7176 GRT Ładunek bomb z gazem musztardowym; zniszczony
SS John L. Motley  Stany Zjednoczone Liberty 7176 GRT Statek amunicyjny; 30 zabitych[17]
SS Joseph Wheeler  Stany Zjednoczone Liberty 7176 GRT 41 zabitych[18]
SS Lars Kruse  Wielka Brytania transportowy 1807 GRT 19 zabitych[19]
SS Lom  Norwegia handlowy 1268 GRT 4 zabitych[20]
SS Luciano Orlando  Włochy handlowy  ? GRT[8]
SS Lwów  Polska handlowy 1409 GRT[21][22]
MB 10  Marina Militare motorówka uzbrojona 13 ton[8]
SS Norlom  Norwegia handlowy typu 1105 6412 GRT[8] 6 zabitych. podniesiony w listopadzie 1946, zezłomowany 1947
SS Porto Pisano  Włochy kabotażowiec 226 GRT[8]
SS Puck  Polska handlowy[23] 1065 GRT 5? zabitych[24] Podniesiony 1946[22]
SS Samuel J. Tilden  Stany Zjednoczone Liberty 7176 GRT[25]
SS Testbank  Wielka Brytania transportowy 5083 GRT 70 zabitych[26]
SS Volodda  Włochy handlowy 4673 GRT[8]
Statki uszkodzone lecz nie zatopione
Nazwa Bandera Typ Uwagi
SS Argo  Włochy kabotażowiec 526 GRT[8]
SS Bicester  Wielka Brytania handlowy 1050 GRT[8]
SS Brittany Coast  Wielka Brytania handlowy 1389 GRT[8]
SS Crista  Wielka Brytania handlowy 1389 GRT[8]
SS Dagö  Litwa handlowy 1996 GRT[8]
SS Grace Abbott  Stany Zjednoczone Liberty 7191 GRT[8]
SS John M. Schofield  Stany Zjednoczone Liberty 7181 GRT[8]
SS Lyman Abbott  Stany Zjednoczone Liberty 7176 GRT[8]
SS Odysseus  Holandia handlowy 1057 GRT[8]
SS Vest  Norwegia handlowy 5074 GRT[8]
SS Vienna  Wielka Brytania transportowy 4227 GRT[8]
HMS Zetland  Royal Navy niszczyciel 1,050 ton Typ Hunt[8]

SS John Harvey[edytuj | edytuj kod]

Jeden ze zniszczonych transportowców − amerykański statek typu Liberty John Harvey − przewoził objęty klauzulą tajności ładunek 2000 bomb z gazem musztardowym (każda zawierała od 27 do 32 kg tej śmiercionośnej substancji). Według historyka Royal Navy Stephena Roskilla, ładunek ten został wysłany do Europy jako środek do ewentualnego ataku odwetowego w przypadku, gdyby Niemcy zdecydowali się użyć broni chemicznej we Włoszech[27]. Zniszczenie statku spowodowało wyciek płynnego iperytu siarkowego do wody już wcześniej zanieczyszczonej ropą z innych uszkodzonych lub zatopionych statków. Wielu marynarzy, którzy ratowali się skacząc do wody, zostało pokrytych tą płynną mazią, będącą idealnym rozpuszczalnikiem dla iperytu. Część gazu musztardowego wyparowała, mieszając się z kłębami dymu[4]. Rannych wydobywano z wody i odsyłano do placówek medycznych, gdzie o gazie musztardowym nic nie wiedziano. Medycy zajmowali się przede wszystkim ofiarami wybuchów i poparzeń, nie zwracali jednak uwagi na tych, których pokrywała ropa[28]. Tymczasem wiele objawów lżejszego zatrucia gazem musztardowym można było zredukować, stosując kąpiele i zmianę odzieży[29].

Nim minął dzień pierwsze objawy zatrucia (ślepota, oparzenia chemiczne) wystąpiły u 628 pacjentów i członków personelu medycznego. Sprawy zaczęły się komplikować wraz z przybywaniem do szpitali setek cywilnych mieszkańców miasta, którzy zostali porażeni oparami gazu musztardowego, który dostał się do atmosfery po wybuchu części ładunku statku. Kryzys medyczny narastał, wciąż nie było bowiem wiadomo, co powoduje objawy, a dowództwo amerykańskie starało się utrzymać obecność środków chemicznych w tajemnicy przed Niemcami[30]. Niemal wszyscy członkowie John Harvey zginęli, więc nikt nie mógł wyjaśnić pochodzenia „czosnkowego” zapachu odnotowanego przez służby medyczne[28].

Powiadomiony o dziwnych symptomach zastępca Naczelnego Chirurga US Army Fred Blesse poprosił o przybycie podpułkownika Stewarta F. Alexandra, eksperta w dziedzinie broni chemicznych. Alexander bez trudu wskazał Johna Harveya jako źródło toksyn i potwierdził, że jest to gaz musztardowy z amerykańskich bomb typu M47A1[3]. Do końca miesiąca 83 spośród 628 hospitalizowanych wojskowych zmarło. Liczba ofiar cywilnych, choć przypuszczalnie większa, nie była możliwa do ustalenia, wielu bowiem mieszkańców Bari − także tych zatrutych − opuściło swe domy szukając schronienia u krewnych na wsi[3]. Amerykański niszczyciel eskortowy USS „Bistera”, lekko tylko uszkodzony, zbierał z wody rozbitków, a następnie − jeszcze podczas bombardowania − wyszedł dla bezpieczeństwa w morze; w nocy wielu członków załogi zaczęło ślepnąć i odkrywać powiększające się oparzenia o podłożu chemicznym. W tej sytuacji Bistera wszedł, zachowując środki ostrożności, do portu w Tarencie[31][32].

Próby tuszowania[edytuj | edytuj kod]

Dr Stewart F. Alexander udał się natychmiast do Bari. Posiadał pewną wiedzę na temat skutków ataków przy pomocy gazu musztardowego i − choć nie został poinformowany, jakiego rodzaju ładunek przewoził SS John Harvey, a większość ofiar odczuwała nietypowe dla ataku z powietrza skutki − Alexander natychmiast zorientował się, że ma do czynienia z bronią chemiczną. Zdołał przekonać lekarzy, by stosowali środki neutralizujące gaz musztardowy i w ten sposób ocalono życie wielu ludziom. Zachował ponadto wiele próbek skóry pobranych podczas sekcji zwłok ofiar, co − wiele lat po wojnie − pomogło w rozwoju wczesnych form chemioterapii[33].

Od samego początku Naczelne Dowództwo Sprzymierzonych starało się tuszować prawdziwe przyczyny katastrofy, by nie dać Niemcom pewności, że alianci zamierzają zastosować broń chemiczną, a tym samym nie pozwolić im na wyprzedzające uderzenie. Problem polegał na tym, że było zbyt wielu świadków, by można było utrzymać przyczyny tragedii w tajemnicy. Ostatecznie więc, w lutym 1944 roku, szef sztabu US Army wydał oświadczenie, w którym nawiązywał do wypadku i podkreślał, że Stany Zjednoczone miały zamiar stosować broń chemiczną jedynie w sytuacji ewentualnego przeciwuderzenia[32].

Generał Dwight Eisenhower zaaprobował raport dr. Alexandra, jednak Winston Churchill nakazał, by we wszystkich brytyjskich dokumentach ofiary gazu musztardowego przedstawiać jako „zmarłych z powodu poparzeń w wyniku akcji nieprzyjaciela”[3].

Archiwa amerykańskie ujawniły dokumenty dotyczące sprawy w roku 1959, ale tragedia nie była znana szerszej publiczności do 1967 roku, kiedy Glenn B. Infield opublikował swą książkę pt. Disaster at Bari[33]. Rząd brytyjski dopiero w 1986 roku poinformował weteranów, którzy przeżyli atak na Bari, że byli wystawieni na działanie gazów bojowych i podwyższył im emerytury[34].

W swej autobiograficznej książce pt. Destroyer Captain, wydanej w 1975 roku, komandor podporucznik Roger Hill relacjonuje tankowanie niszczyciela HMS Grenville w Bari krótko po ataku. Opisuje zniszczenia i to, w jaki sposób statek wyładowany bombami z gazem dostał się do portu. W roku 1988, dzięki wysiłkom kilku osób z senatorem Billem Bradleyem na czele, dr Alexander doczekał się wreszcie dowodów uznania ze strony Surgeon General of the United States Army za wysiłki podejmowane przezeń dla ratowania ofiar nalotu na Bari[35].

Przypisy

  1. Piekałkiewicz, s. 856.
  2. 2,0 2,1 2,2 Orange, s. 175.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Guy B. Faguet: The War on Cancer. Springer, 2005. ISBN 1-4020-3618-3., s. 70.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Saunders, s. 36.
  5. Infield, s. 28.
  6. 6,0 6,1 Piekałkiewicz, s. 854.
  7. 7,0 7,1 Orange, s. 176.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 8,26 D/S Bollsta. W: Warsailors [on-line]. [dostęp 2012-01-25].
  9. Barletta (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  10. Bollsta (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  11. Devon Coast (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  12. Fort Athabasca (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  13. Fort Lajoie (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  14. Frosinone (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  15. Inaffondabile (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  16. John Bascom (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  17. John L. Motley (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  18. Joseph Wheeler (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  19. Lars Kruse (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  20. Lom (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  21. Lwow (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  22. 22,0 22,1 Piwowoński, s. 44.
  23. Puck (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  24. Lloyds's Register, Navires a Vapeur et a Moteurs. W: Plimsoll Ship Data [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  25. Samuel J. Tilden (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  26. Testbank (+ 1943). W: Wrecksite [on-line]. [dostęp 2011-07-28].
  27. Orange, s. 176.
  28. 28,0 28,1 Saunders, s. 37.
  29. Saunders, s. 38.
  30. Pechura, s. 43.
  31. Pechura, s. 44.
  32. 32,0 32,1 Steven L. Hoenig: Handbook of Chemical Warfare and Terrorism. Greenwood Publishing Group, 2002. ISBN 0-313-32407-7., s. 74.
  33. 33,0 33,1 Disaster at Bari, Glenn B. Infield, 1967 ISBN 978-0450026591
  34. Atkinson, s. 277.
  35. Tucson senior helps retired doctor receive military honor. „Mojave Daily Miner”, s. B8, 20 maja 1988. Associated Press. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Na mapach: 41°07′N 16°52′E/41,116667 16,866667