Nawłoć późna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nawłoć późna
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj nawłoć
Gatunek nawłoć późna
Nazwa systematyczna
Solidago gigantea Aiton
Hort. kew. 3:211. 1789
Synonimy


  • Solidago serotina Aiton
  • Aster latissimifolius (Mill.) Kuntze var. serotinus Kuntze
  • Solidago glabra Desf.
  • Solidago gigantea Aiton subs. serotina Kutze McNeill
  • Solidago gigantea var. serotina
  • Solidago pitcheri Nutt.
  • Solidago serotina Aiton, non Retz.
  • Solidago serotinoides A.& D.Love
  • Solidago serotina Aiton var. gigantea (Aiton) A.Gray
  • Solidago shinnersii (Beaudry) Beaudry
  • Solidago x leiophallax Friesner
Liście: A) wierzch B) spód
Kwiaty
Owoc
Kłącze
A) S. gigantea B) S. canadensis
Fenologia rozwoju: a) zimowanie pędów w glebie; b) przejście pędów na powierzchnię gleby; c) rozwój, wzrost i przemieszczanie się pędów w glebie; d) rozwój i wzrost pędów nadziemnych; e) kwitnienie pędów pochodzenia wegetatywnego i generatywnego; f) dojrzewanie i rozsiewanie nasion; g) kiełkowanie nasion i rozwój pędów pochodzenia generatywnego

Nawłoć późna, nawłoć olbrzymia (Solidago gigantea Aiton) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny astrowatych. Występuje naturalnie w Ameryce Północnej. Rozpowszechniony został jako roślina ozdobna i stał się gatunkiem inwazyjnym na znacznym obszarze Europy, ale też na innych kontynentach. Jest pospolity na obszarze całej Polski. Doskonale aklimatyzuje się i wypiera gatunki rodzime. Status gatunku w polskiej florze: kenofit, agriofit.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Nawłoć późna rośnie w Ameryce Północnej, gdzie jej zasięg obejmuje rozległe obszary Stanów Zjednoczonych i Kanady. Brak jej lub występuje na nielicznych stanowiskach w północnej części Kanady i na Alasce, na Florydzie i w południowo-zachodniej części USA[2].

Gatunek został introdukowany do Europy w XVIII wieku jako roślina ozdobna. Pierwsza dane o tym gatunku pochodzą z roku 1758, kiedy to roślina została sprowadzona do ogrodu botanicznego w Londynie. W pierwszej połowie XIX w. została odnotowana we Francji, a 50 lat później w Szwajcarii i Niemczech. Pierwsze wzmianka o występowaniu S. gigantea w Niemczech datuje się na rok 1832, a w Austrii na rok 1857. W latach 1850-1880 odnotowano wielokrotnie pojawianie się gatunku w środkowej Europie. Według analizy notowań botanicznych, szacunkowa ekspansywność wynosiła blisko 910 km²/rok. W roku 1950 zasięg występowania nawłoci był zbliżony do obecnego tj. obejmował obszar od północnych Włoch do południowej Skandynawii, oraz od północnej Hiszpanii i zachodniego wybrzeża Francji do zachodniej Rosji. Nawłoć późna występuje do wysokości 1200 m n.p.m., rzadziej notowana jest powyżej tej wysokości[2].

Poza Europą roślina ta zawleczona została i jako zdziczała rośnie w Japonii, Korei, na Rosyjskim Dalekim Wschodzie, na Nowej Zelandii i w Australii, a także na Azorach[2] i w Meksyku[3]. Ze względu na zmiany warunków klimatycznych i preferencje siedliskowe prognozowane jest dalsze powiększanie obszaru występowania przez ten gatunek[4].

Nawłoć późna jest gatunkiem rozpowszechnionym w Polsce, zwłaszcza w jej południowo-wschodniej części oraz wzdłuż doliny Wisły, rzadziej natomiast jest spotykana w północno-wschodniej części kraju[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Bylina, z której trwałych kłączy wyrastają okazałe roczne pędy nadziemne, zwieńczone piramidalnym kwiatostanem z żółtymi kwiatami. W optymalnych warunkach tworzyć może gęste skupiska osiągając nawet liczbę 167 pędów na 1 m²[2].
Łodyga
Podziemne łodygi rosną na głębokości zwykle do 10–20 cm, w postaci poziomych kłączy, wyrastających w liczbie od 3 do 50 z nasad ubiegłorocznych pędów nadziemnych. Osiągają one do 90 cm długości i 1 cm średnicy. Mają zwykle barwę czerwonawą lub fioletową. Na całej ich długości wyrastają korzenie[2] i od 1 do ponad 20[3] prosto wzniesionych pędów nadziemnych. Przy czym na 10 cm kłącza znajdować się może do 22 pąków (mniej w części środkowej, więcej u nasady i w części szczytowej)[2]. Pędy nadziemne osiągają wysokość zwykle od 50[3] (rzadziej od 30 cm[2]) do około 200 cm[3], a rzadko nawet do 280 cm wysokości[2] oraz średnicę od 0,5 do 1,1 cm. Charakterystyczną ich cechą jest brak włosków w dolnej części (poniżej kwiatostanu) i częsta obecność sinawego nalotu woskowego. Pędy nadziemne są zwykle wiśniowoczerwono nabiegłe. Rozgałęziają się tylko w części szczytowej w obrębie kwiatostanu złożonego[2]. Na przekroju są okrągłe i pełne[4].
Liście
Skrętoległe, pojedyncze i siedzące[3], wyrastają na całej długości pędu nadziemnego (może ich rozwinąć się na nim do 90), przy czym w dole sukcesywnie zaczynają one zamierać wraz z końcem lata. Największe są w części środkowej pędu. Osiągają od 8 do 18 cm długości (najczęściej nieco ponad 9 cm[3]) i 1–3 cm szerokości (najczęściej poniżej 1,5 cm[3]). Blaszka podługowata do lancetowatej jest piłkowana (z wyjątkiem nasady[6]), przy czym wielkość ząbków jest bardzo zmienna w różnych populacjach[2]. Wierzchołek jest zaostrzony, a nasada klinowata[6]. Wzdłuż blaszki biegnie wyraźnie widoczna centralna wiązka przewodząca, a mniej więcej równolegle do niej, w różnym stopniu widoczne dwie wiązki boczne. Blaszka jest naga lub lekko owłosiona od spodu[2].
Kwiaty
Drobne, zebrane w bardzo liczne (ok. 600[3]–1200[2]) koszyczki na rozgałęzieniach pędu w jego części szczytowej, tworzącej piramidalny, wiechowaty kwiatostan złożony. Rozgałęzienia kwiatostanu są nagie lub owłosione, rozpostarte, dolne zwykle odginają się ku dołowi. Koszyczki stoją na rozgałęzieniach kwiatostanu jednostronnie, na krótkich (do 3 mm długości) szypułach, gęściej lub rzadziej owłosionych. U ich nasady brak lub wyrasta jedna lub dwie drobne, równowąsko-lancetowate podsadki[3]. Okrywa koszyczków dzwonkowata, długości zwykle 2,5 do 4 mm (rzadko nieco bardziej skrócona lub wydłużona), z listkami równowąsko-lancetowatymi, nierównej długości, zaostrzonymi, wyrastającymi w 3–4 rzędach[3]. Średnica koszyczka wynosi 2–3 mm[2]. Kwiaty, żółte, bardzo małe. Brzeżne kwiaty języczkowate występują zwykle w liczbie 9–15[3], zawierają płodny słupek, ale nie pręciki[2], a ich języczek osiąga do 3 mm długości i poniżej 0,5 mm szerokości[3]. Wewnętrzne, obupłciowe kwiaty rurkowate[2] w liczbie zwykle od 7 do 12[3], są nieco krótsze, ich rurkowate korony osiągają zwykle od 2,5[6] do 3,5 mm długości, a ząbki na szczycie poniżej 1 mm[3].
Owoc
Niełupki o długości od 1,0[6] do 1,5 mm, nieco owłosione, z puchem kielichowym długości 2–2,5 mm[3].
Gatunki podobne
Nawłoć kanadyjska S. canadensis ma łodygi przynajmniej w górnej połowie owłosione, podczas gdy nawłoć późna ma owłosione tylko oś i gałązki kwiatostanu[6]. Kwiaty języczkowate nawłoci późnej są dłuższe od okrywy (osiągają ponad 3 mm), podczas gdy u nawłoci kanadyjskiej są krótsze od okrywy (poniżej 3 mm)[7].

Systematyka, zmienność i mieszańce[edytuj | edytuj kod]

Jeden z ok. 130 gatunków rodzaju nawłoć Solidago zaliczany w jego obrębie do podrodzaju Triplinervae, skupiającego ok. 16 gatunków o liściach trójnerwowych, a w jego obrębie do kompleksu S. canadensis[2][3]. W obrębie tej grupy wyróżnia się najsłabszym owłosieniem pędów[3].

Ze względu na znaczną zmienność w obrębie gatunku, opisano w jego obrębie szereg odmian, podgatunków lub takson ten traktowany jest jako kompleks trzech gatunków reprezentujących różne cytotypy (co uzasadnia istnienie między nimi bariery reprodukcyjnej, ale nie jest szerzej akceptowane)[2]:

  • S. gigantea: 2n=2x=18; żyłki przewodzące na spodzie liścia owłosione[2]; w Ameryce Północnej rośnie głównie na wschód od Appalachów[3];
  • S. serotina: 2n=4x=36; liście wąskie i nagie od spodu[2]; w Ameryce Północnej rosnącym w pasie lasów na wschód od Wielkich Równin[3];
  • S. shinnersii: 2n=6x=54; liście szerokie i nagie od spodu[2]; w Ameryce Północnej rośnie na prerii na Wielkich Równinach[3].

Do Europy zawleczone zostały według niektórych źródeł wszystkie cytotypy[2], ale według innych tylko tetraploid (2n=36)[8].

W Ameryce Północnej oraz we Francji zarejestrowano mieszańca między nawłocią późną i kanadyjską S. canadensis × S. gigantea[2].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój[edytuj | edytuj kod]

Nawłoć późna jest hemikryptofitem kłączowym, rozmnażającym się wegetatywnie za pomocą kłącza i generatywnie za pomocą nasion. Nasiona, nowe pędy nadziemne i podziemne kłącza powstają w każdym roku, przy czym pędy nadziemne jesienią zawsze zamierają[2].

Wzrost pędów nadziemnych zaczyna się wiosną i trwa zwykle nieprzerwanie do lipca, tj. do powstania kwiatostanu na szczycie pędu. Liczba liści na pędzie powiązana jest z wysokością pędu, przy czym najstarsze liście od podstawy pędu ku górze opadają sukcesywnie w ciągu lata. Największe ulistnienie obserwowane jest w lipcu. Kwitnienie przypada zwykle na sierpień i wrzesień, ale bywa że zaczyna się w lipcu i kończy w listopadzie. Owoce rozsiewane są przez wiatr, ale wiele z nich pozostaje na pędzie w trakcie zimy. Nasiona kiełkują zwykle wiosną, ale zdarza się, że i latem, przy czym wschodzące później siewki nie tworzą kwiatostanu w pierwszym roku rozwoju. Nowe kłącza formują się wiosną jako pąki i rozwijają w trakcie lata. Z jednej ramety może rozwinąć się do 50 kłączy, przy czym w starszych okazach powstaje mniej kłączy, co tłumaczone jest większym zaangażowaniem takich roślin w rozmnażanie płciowe (kwitnienie i owocowanie). Pędy nadziemne zasychają późną jesienią, a zawarte w nich zasoby (woda, węglowodany, sole mineralne) trafiają do kłączy pełniących także funkcję organów spichrzowych[2].

Rozprzestrzenianie[edytuj | edytuj kod]

Dzięki nasionom gatunek rozprzestrzenia się na większe odległości – siewki nie są znajdowane w zwartych płatach nawłoci, chyba że ich pędy zostaną skoszone wiosną. W miejscach już zasiedlonych rośliny rozmnażają się niemal wyłącznie klonalnie za pomocą kłączy[2].

Na większe odległości owoce, zaopatrzone w puch lotny, przenoszone są za pomocą wiatru. Także fragmenty kłączy bywają unoszone przez wody i rozprzestrzeniane wzdłuż dolin rzecznych[2].

Maksymalne przyrosty roczne kłączy na długość sięgają 0,9 m, co pozwala powiększać płaty nawłoci zwykle o 0,3 do 0,8 m rocznie. Zwłaszcza na inicjalnych stanowiskach wyraźnie widoczne są koliste płaty roślin tego gatunku o średnicy do kilku m. Starsze okazy zajmują rozległe powierzchnie i liczą tysiące ramet. Na zachowanie ciągłości kłączy wpływ mają w obrębie naturalnego zasięgu roślinożercy – to oni wpływają na dzielenie jednego klonalnie rozrastającego się okazu (genetu) na polikormony. Wobec braku presji roślinożerców na obszarach, gdzie nawłoć dokonuje inwazji – polikormony osiągają wielkie rozmiary[2].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

W obrębie naturalnego zasięgu nawłoć późna związana jest z siedliskami przynajmniej okresowo wilgotnymi – rośnie na terenach zalewowych w dolinach rzek, wzdłuż rowów i w obniżeniach terenu[3], na mokradłach i źródliskach[2], zarówno w zbiorowiskach trawiastych (w tym typowych dla prerii), jak i w zaroślach oraz widnych lasach[3].

Na obszarach, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym, w tym w Europie, na siedliskach wilgotnych rośnie najlepiej – często tworząc rozległe, gęste i jednogatunkowe agregacje. Spotykany jest także jednak poza terenami wilgotnymi, np. wzdłuż przydroży i na nasypach, przy czym w miejscach suchszych jest mniej konkurencyjny i rośnie słabiej[2]. Podobnie z naturalnego zasięgu opisywany jest jako gatunek nietolerujący większego zacienienia, podczas gdy w Europie, mimo że preferuje siedliska niezacienione, to jednak rozwija się na też skrajach lasów, a nawet pod okapem drzewostanu w lasach liściastych. Nawłoć późna preferuje siedliska żyzne, znacznie intensywniej rosnąc i kwitnąc w takich miejscach, ale rozprzestrzenia się także na siedliskach uboższych. Jest gatunkiem tolerancyjnym w stosunku do rodzajów gleb, ich składu mechanicznego i odczynu, a także wobec różnych warunków klimatycznych, choć lepiej rośnie na obszarach o większych wpływach klimatu oceanicznego. Wyższe średnie temperatury korelują z osiąganą wielkością pędów, a wyższe temperatury w okresie wiosennym (ponad 24 °C) sprzyjają kiełkowaniu nasion[2].

Oddziaływania międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

Silny wzrost i zagęszczenie pędów podziemnych i nadziemnych nawłoci powoduje, że wewnątrz jej płatów zwykle nie występują inne gatunki roślin[2]. Pasożytują na niej tylko nieliczne gatunki grzybów: Golovinomyces astereum powodujący mączniaka prawdziwego, Fusicladium virgaureae wywołujący plamistość liści oraz Coleosporium asterum i Uromyces sommerfeltii wywołujące rdzę. Żerują na niej niektóre gatunki muchówek z rodziny Agromyzidae: Calycomyza solidaginis, Liriomyza pusilla, Nemorimyza posticata, Ophiomyia maura i mszyca Brachycaudus helichrysi[9].

Fitosocjologia

Nawłoć późna jest w Europie Środkowej gatunkiem charakterystycznym dla zespołu Rudbeckio-Solidaginetum. Fitocenozy tego zespołu tworzą okazałe rośliny zielne sprowadzone z Ameryki Północnej lub Azji[10].

Gatunek ten rośnie jednak w różnych zbiorowiskach z klasy Artemisietea, przy czym w miejscach żyznych i wilgotnych często jest w nich dominantem. Zbiorowiska ze znacznym udziałem nawłoci późnej opisywane są jako Solidaginetum serotinae-canadensis, Impatienti-Solidaginetum, Stenactido-Solidaginetum, poza tym występuje on w zbiorowiskach z dominacją pokrzywy zwyczajnej Urtica dioica i kielisznika zaroślowego Convolvulus sepium, w różnych zbiorowiskach ze związków Arction i Sisymbrion, w lasach z robinią akacjową oraz w lasach łęgowych z olszami i wierzbami[2].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Nawłocie są cennym źródłem nektaru i pyłku dla pszczół. Podczas pełni kwitnienia można zauważyć jak silnie wabią do siebie owady. Właściwości te zauważyli pszczelarze, którzy postanowili wykorzystać te rośliny jako pożytek dla pszczół, a zarazem przyczynili się do rozpropagowania tych roślin wprowadzając je na tereny własnych pasiek. Badania wskazują że największą wydajność cukrową z 1 ha uprawy wykazały Solidago hybrida (370 kg) i Solidago canadensis (380 kg), natomiast najbardziej pyłkodajnym taksonem jest Solidago hybrida która może dostarczyć 150 kg pyłku z ha. Żywotność pyłku S. gigantea i S. canadensis sięga 100%.
  • Nawłoć jest stosowana w medycynie od XVI w. Znano jej moczopędne właściwości, zapobiegające powstawaniu kamieni nerkowych. W Stanach Zjednoczonych używana jest w leczeniu ostrego lub przewlekłego zapalenia górnych dróg oddechowych, nawracających przeziębień. Działanie nawłoci jest również moczopędne, przeciwzapalne, rozkurczowe i antyseptyczne, stosowane pomocniczo w leczeniu artretyzmu i choroby gośćcowej. Zauważono, że ma działanie wiatropędne, oraz pozytywne efekty w innych drobnych schorzeniach i chorobach układu pokarmowego. Główne znaczenie w medycynie mają gatunki: S. virgaurea, S. canadensis, S. gigantea, S.graminifolia. Znanym i cenionym gatunkiem w medycynie ludowej jest S. virgaurea, choć ma znaczenie główne w ziołolecznictwie europejskim. S. canadesis i S. gigantea wykazują również efekt obniżenia obwodowego ciśnienia krwi. Substancjami czynnymi zawartymi w tych gatunkach są: flawonoidy (kwercentyna, rutyna, astragalina), garbniki pirokatechinowe, pseudogarbniki (kwas kawowy i chlorogenowy), olejek eteryczny, saponina obojętna, żywice i śluzy. W homeopatii stosowana jest także S. compositum jako roztwór do iniekcji w chorobach nerek i dróg moczowych.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af E. Weber, G. Jakobs. Biological flora of central Europe: Solidago gigantea Aiton. „Flora - Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants”. 200, 2, s. 109-118, 2005. DOI: 10.1016/j.flora.2004.09.001. 
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Solidago gigantea Aiton. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-09-21].
  4. a b Arkadiusz Nowak, Zygmunt Kącki: Gatunki z rodzaju nawłoć – Solidago L.. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok, Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 80-86. ISBN 978-83-87846-69-5.
  5. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 528. ISBN 83-915161-1-3.
  6. a b c d e f Krzysztof Rostański: Solidago L., Nawłoć. W: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XII. Bogumił Pawłowski, Adam Jasiewicz (red.). Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1971, s. 120-121.
  7. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 462. ISBN 83-01-14342-8.
  8. Daniel R. Schlaepfer, Peter J. Edwards, Regula Billeter. Why only tetraploid Solidago gigantea (Asteraceae) became invasive: a common garden comparison of ploidy levels. „Oecologia”. 163, 3, s. 661–673, 2010. DOI: 10.1007/s00442-010-1595-3. 
  9. Plant parasites of Europe (ang.). [dostęp 2019-09-24].
  10. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kitty Campion: Holistic Woman’s Herbal: How to Achieve Health and Well-Being at Any Age. NY: 1999 Barnes and Noble, Inc.,, s. 65-96.
  • Chrubasik S, Pollak S.: Pain management with herbal antirheumatic drugs. Wien.Med Wochenschr, 2002, s. 198-203.
  • Jakobs, G.: Evolution of increased competitive ability in the invasie perennial Solidago gigantea Aiton Ph.D. Thesis. Zurich: Swiss Federal Institute of Technology, 2004.
  • 10. W: Jakobs G., Weber E., Edwards P.J: Introduced plants of the invasive Solidago gigantea (Asteraceae) are larger and grow denser than con specifics in the native range. Diversity and Distribution, 2004, s. 11-19.
  • Kartesz, J.T.: A Synomized Checkilist of the Vascular Flora of United States, Canada and Greenland. Portlad: Timber Press, 1994.
  • Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  • Strzałkowska, M.: XLIII Naukowa Konferencja Pszczelarska. Puławy: 2006.
  • Szymura M., Wolski K.: Dangers for natural ecosystem from expansive north American perennials A on an example of genus Solidago L. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 2005 nr:505, ss: 445-450.