Nocnicowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nocnicowate
Ilustracja
Dziwaczek jalapa
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

goździkopodobne

Rząd

goździkowce

Rodzina

nocnicowate

Nazwa systematyczna
Nyctaginaceae Juss.
Gen. Pl.: 90. 4 Aug 1789
Synonimy
  • Mirabilidaceae W. R. B. Oliv.

Nocnicowate[3][4], dziwaczkowate (Nyctaginaceae Juss.) – rodzina szeroko rozpowszechnionych głównie na terenach tropikalnych roślin zielnych i drzewiastych. Należy do rzędu goździkowców i składa się z 30[5]–32[6] rodzajów i około 400 gatunków[7]. Rodzina jest najbardziej zróżnicowana na obu kontynentach amerykańskich[8] i tu jej przedstawiciele sięgają do chłodniejszych obszarów w Ameryce Północnej oraz do południowej Argentyny[4]. Rośliny z tej rodziny wyróżniają się efektownym okwiatem i często barwnymi liśćmi kwiatostanowymi.

Jako popularne rośliny ozdobne uprawiane są bugenwilla i dziwaczek[8]. Bulwy niektórych gatunków dziwaczka są jadalne, spożywane jako warzywo są też liście jednaj z odmian pisonii. Z roślin rodzaju Neea sporządza się czarny barwnik, a liści używa jako substytut herbaty[9]. Niektóre gatunki są chwastami w strefie międzyzwrotnikowej[8]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pisonia grandis
Abronia latifolia
Pokrój
Drzewa i krzewy[4], pnącza[8], półkrzewy oraz rośliny zielne (jednoroczne i byliny)[4]. Często ich pędy są zgrubiałe w węzłach, część przedstawicieli ma też mięsiste korzenie[8][9].
Liście
Naprzeciwległe[4][3], rzadziej skrętoległe lub w okółkach[8], ogonkowe[8], pojedyncze, całobrzegie (czasem zatokowo wcinane[9]) i bez przylistków[4][8]. Często są zróżnicowane wielkością[9].
Kwiaty
Zebrane w szczytowe, rzadziej wyrastające w kątach liści kwiatostany typu wierzchotka lub baldach, czasem skupione w okółkach, często tworzące wiechowate kwiatostany złożone. Czasem kwiaty wyrastają też pojedynczo lub skupione w pęczki[9]. Zwykle kwiaty są obupłciowe i promieniste[8] o niezróżnicowanym okwiecie składającym się z 5 listków, tworzących rurkę. Są one trwałe w dolnej części i podczas owocowania rozrastają się i drewnieją wokół owocu tworząc antokarp[4]. Liczba pręcików jest zróżnicowana od jednego do wielu, najczęściej jest ich 5. Ich nitki są wolne, zrośnięte u dołu, czasem też rozgałęziają się w górnej części[8]. Zwykle mają nierówną długość[9]. NItka wnika w główkę pręcikową od dołu, pylniki otwierają się podłużnym pęknięciem[9]. Słupek jest jeden, górny, powstaje z pojedynczego owocolistka i zawiera pojedynczy zalążek[8][4]. Zalążnia zwieńczona jest krótką lub długą szyjką i kulistawym lub innego kształtu znamieniem[9]. Kwiaty często bywają wsparte okazałymi i barwnymi liśćmi kwiatostanowymi tworzącymi powabnię[3][4][9].
Owoce
Niełupki[8] i torebki[3], zwykle cienkościenne[4] i otoczone przez rozrośnięte i zdrewniałe nasady listków okwiatu, służące także jako narząd lotny[8] (na dojrzałych owocach są one żebrowane, oskrzydlone lub ogruczolone)[9].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rośliny zdrewniałe z tej rodziny wyróżniają się anomalnym przyrostem wtórnym pni i często także korzeni[4]. U części przedstawicieli kwiaty zapylane są przez ptaki (ornitogamia)[4]. Nocnicowate spotykane są na różnych siedliskach od plaż, poprzez lasy do stoków wzgórz, przy czym jednak zwykle nie występują na wyżej położonych terenach górskich[8].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Allionia incarnata
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Rodzina siostrzana dla Petiveriaceae, blisko spokrewniona też z szkarłatkowatymi i Sarcobataceae. Tworzy wraz z nimi i z szeregiem innych rodzin rząd goździkowców w obrębie dwuliściennych właściwych:

caryophylloids

Rhabdodendraceae




Simmondsiaceaesimondsjowate





Asteropeiaceae



Physenaceae





Macarthuriaceae




Microteaceae





Caryophyllaceaegoździkowate




Achatocarpaceae



Amaranthaceaeszarłatowate






Stegnospermataceae




Limeaceaelibawowate





Lophiocarpaceae




Kewaceae




Barbeuiaceae




Gisekiaceae




Aizoaceaepryszczyrnicowate





Phytolaccaceaeszkarłatkowate



Sarcobataceae





Nyctaginaceaenocnicowate



Petiveriaceae











Molluginaceaeugłastowate




Montiaceaezdrojkowate





Halophytaceae




Basellaceaewyćwiklinkowate



Didiereaceae






Talinaceaeporwinkowate




Anacampserotaceae




Portulacaceaeportulakowate



Cactaceaekaktusowate

















Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce (Caryophyllales Perleb), rodzina nocnicowate (Nyctaginaceae Juss.)[10].

Wykaz rodzajów[6]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website [online], Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
  3. a b c d Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 563. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b c d e f g h i j k l Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 425-428. ISBN 83-7079-778-4.
  5. List of genera in family NYCTAGINACEAE. Vascular Plant Families and Genera, Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2009-09-18]. (ang.).
  6. a b Nyctaginaceae Juss.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-12-06].
  7. Maarten J.M. Christenhusz, James W. Byng: The number of known plants species in the world and its annual increase. [w:] Magnolia Press, Auckland, New Zealand [on-line]. Biotaxa: Online library for taxonomic journals. [dostęp 2016-08-01]. (ang.).
  8. a b c d e f g h i j k l m n Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 230. ISBN 1-55407-206-9.
  9. a b c d e f g h i j Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 460-462. ISBN 978-1842466346.
  10. Crescent Bloom: Nyctaginaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-09-18]. (ang.).