Ożwiowate
Kwiat Loasa vulcanica | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina |
ożwiowate |
Nazwa systematyczna | |
Loasaceae Juss. Ann. Mus. Natl. Hist. Nat. 5: 21. 1804[3] | |
Typ nomenklatoryczny | |
Loasa Adans. (1763)[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Eucnide_urens_12.jpg/220px-Eucnide_urens_12.jpg)
Ożwiowate (Loasaceae) – rodzina roślin z rzędu dereniowców. Obejmuje 20 rodzajów z około 330 gatunkami[4]. Największe ich zróżnicowanie występuje w zachodniej części Stanów Zjednoczonych i w Meksyku, nieco mniejsze w Andach w Ameryce Południowej. Cały zasięg rodziny obejmuje rozległe obszary Ameryki Północnej na południe od Kanady oraz Amerykę Południową bez jej wschodniej części i południowych krańców. Tylko jeden rodzaj (Kissenia) reprezentowany jest w Afryce (jeden gatunek w południowo-zachodniej części, drugi w północno-wschodniej oraz na przyległym Półwyspie Arabskim). Jeden rodzaj (Plakothira) z 3 gatunkami występuje na Markizach. Rośliny te zajmują różne siedliska od wilgotnych lasów, poprzez stepy i murawy wysokogórskie po półpustynie. Różne gatunki z rodzajów Caiophora, Nasa i Mentzelia wykorzystywane są w lecznictwie ludowym. Rośliny z tego ostatniego rodzaju dostarczają także nasion wykorzystywanych jako pożywienie (Indianie mielą je na mąkę), a współcześnie sadzone są też jako rośliny ozdobne[4].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Głównie rośliny jednoroczne i byliny, rzadko krzewy (Kissenia i Pentalonyx) lub niewielkie drzewa (Mentzelia arborescens). Niektórzy przedstawiciele to pnącza. Rośliny okryte są zazwyczaj włoskami, przy czym mają one bardzo zróżnicowaną budowę i funkcje. Poza włoskami prostymi występują i takie, które pokryte są zadziorkami lub dodatkowymi kolcami, czasem zagiętymi na podobieństwo kotwicy i wyrastającymi ze szczytu włoska. Bywają włoski gruczołowe i parzące. Te ostatnie podobne są do włosków pokrzywy zwyczajnej (wielokomórkowa podstawa i impregnowany krzemionką, lekko zagięty czubek) i wywołują podobną pokrzywkę[4][5].
- Liście
- Skrętoległe lub naprzeciwległe, o blaszkach całych lub podzielonych[4][5].
- Kwiaty
- Obupłciowe, zapylane przez owady, nierzadko z efektownym okwiatem. Kielich i korona są 5-krotne, przy czym płatki bywają bardzo zróżnicowane. Pręciki występują w jednym, dwóch lub większej liczbie okółków, przy czym zewnętrzne ulegają nierzadko redukcji do prątniczków, czasem pełnią funkcję miodników. Jednokomorowa, dolna lub wpółdolna zalążnia składa się z 3 lub 5 owocolistków, zawiera liczne zalążki[4][5].
- Owoce
- Torebka z licznymi nasionami pękająca wzdłuż nerwu środkowego lub nerwów bocznych, rzadziej jednonasienny orzeszek[4][5].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych rodzina umieszczana była obok ogórecznikowatych (Boraginaceae)[5] lub męczennicowatych (Passifloraceae)[4]. Wnioski z licznych badań z początków XXI wieku sytuują rodzinę jako siostrzaną wobec hortensjowatych (Hydrangeaceae) w obrębie rzędu dereniowców (Cornales)[2][4].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
dereniowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||
- Podział rodziny
W obrębie rodziny wyróżnia się cztery podrodziny[4][6]. W niektórych ujęciach nie wyodrębnia się podrodziny Petalonychoideae (rodzaj Petalonyx włączany jest do podrodziny Gronovoideae)[2][5]. Analizy filogenetyczne z początków XXI wieku wskazują na to, że klady bazalne w obrębie rodziny stanowią dwa rodzaje Eucnide i Schismocarpus[2].
Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny[2]:
ożwiowate |
| ||||||||||||||||||||||||
Podział rodziny według GRIN[6]:
Podrodzina: Loasoideae
Przedstawiciele występują na kontynentach amerykańskich, w Afryce i na wyspach Oceanu Spokojnego. Kwiaty zawierają liczne zalążki i pręciki zmodyfikowane w różnokształtne i barwne miodniki[5].
- Aosa Weigend
- Blumenbachia Schrad. – blumenbachia[7]
- Caiophora C. Presl
- Chichicaste Weigend
- Huidobria Gay
- Kissenia R. Br. ex Endl.
- Klaprothia Kunth
- Loasa Adans. – loasa[7], ożwia, parzydło, pieczycha[8]
- Nasa Weigend
- Plakothira Florence
- Presliophytum (Urb. & Gilg) Weigend
- Scyphanthus Sweet
- Xylopodia Weigend
Podrodzina: Mentzelioideae
Przedstawiciele występują w Ameryce Północnej i Południowej. Wyróżniają się kwiatami zawierającymi liczne pręciki (do ponad 150) i liczne zalążki[5].
- Eucnide Zucc.
- Mentzelia L. – menzelia, mencelia
- Schismocarpus S. F. Blake
Podrodzina: Gronovioideae
Kwiaty posiadają tylko jeden zalążek oraz jeden okółek z 5 pręcikami[5].
Podrodzina Petalonychoideae
Kwiaty posiadają tylko jeden zalążek oraz jeden okółek z 5 pręcikami, brak włosków parzących[4].
- Petalonyx A. Gray
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b James L. Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – L. [dostęp 2013-05-07]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 193-194. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ a b c d e f g h i Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 219-222, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ a b Family: Loasaceae. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2013-05-07]. (ang.).
- ↑ a b Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 22, 52.
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 341. (pol.).