Rydwan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pojazdu zaprzęgowego. Zobacz też: Rydwan – karta tarota, Rydwan - staw w okolicach Łowicza.
Rekonstrukcja rydwanu Tutanchamona
Hetycki rydwan – rysunek z egipskiego reliefu
Egipski lekki rydwan
Mapa przedstawiająca uproszczone drogi i czas rozprzestrzeniania się rydwanu, 2000–500 p.n.e.

Rydwanpojazd konny, najczęściej dwukołowy zaprzężony w dwa lub cztery konie, zwykle z tyłu otwarty, znany od około XXVIII w. p.n.e. na całym Bliskim Wschodzie, i w Egipcie od około XVIII w. p.n.e. oraz w starożytnej Grecji od XII wieku p.n.e. (o czym wspomina Homer), później także w Rzymie. Mógł być zaprzężony w dwa konie – wtedy zwał się bigą, lub w cztery i wtedy nazywał się kwadrygą. Jechały nim zazwyczaj stojąc dwie osoby.[potrzebny przypis]

Budowa[edytuj]

Rydwan był w istocie platformą na kołach ciągniętą przez konie, zaprzęgnięte dzięki uprzęży mocowanej do dyszla przyłączonego do środkowej części rydwanu i czasem zakończonego ostrzem. W wersji czterokonnej stosowano dwa dyszle. Kierowanie końmi umożliwiały długie lejce, prowadzone osobno do każdego z nich bądź łączone w jedną parę. Lejce przeciągano przez pierścienie mocowane do końskiej uprzęży. Składała się ona z pętli wokół szyi oraz dodatkowych, utrzymujących całość; do dyszla mocowano je w sposób elastyczny.

Na konie zwykle nakładano ozdobne kropierze dla łatwiejszego odróżnienia od obcych, a do ogłowi mocowano grzebienie lub pióropusze.

Zastosowanie[edytuj]

Rydwanu używano w różnych celach. Na Bliskim Wschodzie pojawił się na polach bitew jeszcze w IV w. p.n.e. W Europie tradycja walki z rydwanu przetrwała najdłużej na Wyspach Brytyjskich, bo do I w. n.e. Na początku swego istnienia rydwan służył także do polowań. W Grecji i Rzymie służył głównie do wyścigów w czasie igrzysk olimpijskich, natomiast w cyrkach – także w celach kultowych i reprezentacyjnych.

Zastosowanie w bitwach[edytuj]

Atak perskich rydwanów
Egipski rydwan w walce

Rydwanów używano głównie w celach bojowych. Służyły do rozbijania szyków wroga. Załogę rydwanu mogły stanowić 2-4 osoby. W przypadku dwóch był to tylko woźnica i łucznik. W załodze czteroosobowej także włócznik i miecznik. Niekiedy zeskakiwali oni z wozu i walczyli potem pieszo.

Ciężkie rydwany[edytuj]

Rydwany wykonywano również w wersjach ciężkich, wówczas zaprzęgano je w czery konie, zazwyczaj chronione zbroją .

Używano ciężkiej zbroi łuskowej, osłaniając przód i boki koni, tył pozostawał nieosłonięty. Niekiedy używano również zbroi płytowej bądź kolczugi.

Rydwany takie były wolniejsze od lekkich, lecz było je trudniej pokonać, a opancerzenie koni zwiększało użyteczność w walce.

Sposoby przeciwdziałania[edytuj]

Gdy rydwan zwalniał, atakujący zabijali konie, co czyniło go niezdatnym do dalszej walki (scena z bitwy pod Gaugamelą)

Na początku bitew często dochodziło do starcia wrogich rydwanów, wówczas większość jednostek ginęła.

Rydwanom przeciwdziałano:

  • Ustawiając pale wbite na polu bitwy. Rydwan nie mógł się przecisnąć co zmuszało załogę do dalszej walki pieszo.
  • Wykopując zamaskowane doły. Jeżeli koło rydwanu wpadło do takiego wgłębienia rydwan przewracał się.
  • Jazda często zachodziła rydwany od tyłu, te nie mogąc jej stratować były łatwym celem.
  • Rydwan po uderzeniu w szyki wroga zwalniał, był to dobry moment dla atakujących by łatwo zabić załogę i konie.
  • Opancerzone słonie bojowe były doskonałą obroną przed rydwanami. Rydwan po zderzeniu ze słoniem roztrzaskiwał się.
  • Rzeka przebiegająca w poprzek pola bitwy uniemożliwiała użycie rydwanów.
  • Ciężko opancerzone rydwany również nie były bezpieczne, jazda podjeżdżała do nich i zatrzymywała konie oraz niszczyła koła rydwanu i lejce.

Zalety i wady[edytuj]

Zalety:

  • Rydwan skutecznie przebijał szyki wroga
  • Umożliwiał przenoszenie dużej ilości strzał

Wady:

  • Był łatwy do zniszczenia, upadek bądź śmierć chociaż jednego z koni powodowała zatrzymanie całego rydwanu. Problem częściowo rozwiązywały zbroje dla koni, lecz nie chroniły przed zatrzymaniem poprzez chwycenie lejcy, ani przed potknięciem
  • Innym problemem było urywanie się kół, które powodowało wywrócenie się całego rydwanu
  • Przekraczanie rzek było bardzo utrudnione
  • Brak kontroli nad rydwanem mógł spowodować, że konie w panice pociągną rydwan w stronę własnych oddziałów tratując je

Występowanie w religiach[edytuj]

Rydwan był atrybutem bogów i bogiń:

  • Afrodyta – miała rydwan zaprzężony w gołębie;
  • Demeter – miała rydwan zaprzężony w skrzydlate smoki;
  • Hera – miała rydwan zaprzężony w pawie;
  • Kybele – miała rydwan zaprzężony w lwy;
  • Dionizos – miał rydwan zaprzężony w pantery;
  • Helios – miał rydwan zaprzężony w 4 konie;
  • Pluton – miał rydwan zaprzężony w kare konie;
  • Posejdon – miał rydwan zaprzężony w hippokampy.

Specjalnymi typami rydwanu były currus w starożytnym Rzymie i carroccio w średniowiecznych republikach włoskich, gdzie służył za punkt dowodzenia, ołtarz i miejsce ekspozycji sztandaru państwa-miasta.


Linki zewnętrzne[edytuj]