Skołyszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Skołyszyn
wieś
Ilustracja
Widok na centrum wsi
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat jasielski
Gmina Skołyszyn
Liczba ludności (2018) 2139[1]
Strefa numeracyjna 13
Kod pocztowy 38-242
Tablice rejestracyjne RJS
SIMC 0360320
Położenie na mapie gminy Skołyszyn
Mapa lokalizacyjna gminy Skołyszyn
Skołyszyn
Skołyszyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skołyszyn
Skołyszyn
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Skołyszyn
Skołyszyn
Położenie na mapie powiatu jasielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jasielskiego
Skołyszyn
Skołyszyn
Ziemia49°45′06″N 21°20′04″E/49,751667 21,334444
Urząd Gminy

Skołyszynwieś gminna w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Skołyszyn.

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Skołyszyn leży w Obniżeniu Gorlickim na Pogórzu Karpackim, nad rzeką Ropą. Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 28 i linia kolejowa nr 108 ze stacją w Skołyszynie. Powierzchnia wsi wynosi 620,3 ha.

Typowym przysiółkiem jest Lisówek położony w zachodniej części wsi[2].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Scolyssyno – pojawił się przy stwierdzeniu, iż właścicielem osady był w XIV w. niejaki Mścisław zwany Szczuczką, który w 1359 r. sprzedał część dóbr Tomaszowi z Samborzyna, a całą transakcję potwierdził król Kazimierz Wielki.

Historia – najważniejsze fakty[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze i oświecenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś kształtowała się w IX-X wieku. Leżąc na terenach pogranicznych była w tym czasie wielokrotnie niszczona i ponownie odbudowywana.

Z 10 października 1359 r. pochodzi dokument – wydany w kancelarii królewskiej Kazimierza Wielkiego – potwierdzający długoletnie istnienie wsi.

Z 1379 r. pochodzi wzmianka o pierwszym znanym sołtysie – Hanko. Ślad lokacji Skołyszyna istnieje w dokumencie z 1411 r. zawierającym wzmiankę o przywileju lokacyjnym, który potwierdził król Władysław Jagiełło.

Piętnastowieczną wieś, własność królewską, opisuje Jan Długosz w „Liber beneficiorum”.

W XVI-XVII wieku dobra skołyszyńskie przechodzą w ręce prywatne. W 1422 r. sołtysostwo w tej miejscowości sprzedał Mikołaj Manczikal; Mikołajowi Rogalcz. W latach 1460–1462 właścicielem dóbr w Skołyszynie był Stanisław Taszycki. Mocą nadań królewskich w XVI w., Skołyszyn stał się własnością szlachecką Sułowskich, a zwłaszcza Piotra Sułowskiego herbu Strzemię.

W XVI-XVII wieku dobra skołyszyńskie przechodzą w ręce prywatne. W 1595 roku wieś Skoliszyn położona w powiecie bieckim województwa krakowskiego była własnością starosty olsztyńskiego Joachima Ocieskiego[3].

Do połowy XVIII wieku wieś należała do Ziemi Bieckiej. W 1772 r. w wyniku rozbiorów Skołyszyn dostał się pod zabór austriacki, a administracyjnie do Cyrkułu Pilzneńskiego (1774), następnie Dukielskiego (1782) i Jasielskiego (1789–1918).

Lata późniejsze[edytuj | edytuj kod]

W 1803 r. Skołyszyn z Lisówkiem liczył 419 mieszkańców. W tym czasie istniała we wsi prowadzona przez Tabaczyńskiego szkoła rzemieślnicza dla biednych chłopców.

Wieś przechodzi kolejno na własność: Józefa hrabiego Wodzickiego (1832), Prospera hrabiego Zborowskiego (1837). W 1868 r. majątek we wsi (283 ha) kupił Karol Klobassa; wraz ze swym synem Stanisławem Klobassą Zręckim, Tytusem Trzecieskim oraz Ignacym Łukaszewiczem byli pionierami przemysłu naftowego.

W wyniku uwłaszczenia w Galicji (1848) chłopi w Skołyszynie otrzymali ok. 312 hektarów ziemi.

W 1878 r. utworzono w Skołyszynie szkołę ludową. W 1880 r. w Skołyszynie mieszkało 617 mieszkańców (w tym 20 Żydów) – stały 102 domy oraz zabudowania dworskie.

W 1884 r. wieś przecięły tory kolejowe linii Stróże–Zagórz Galicyjskiej Kolei Transwersalnej. W 1889 r. pociągnięto z kopalni ropy naftowej w Harklowej do stacji kolejowej w Skołyszynie pięciokilometrowy ropociąg.

W dniach 2–6 maja 1915 wieś znalazła się w pasie frontowym „bitwy pod Gorlicami” (pokonanie wojsk rosyjskich przez wojska niemiecko-austriacko-węgierskie). Z tego okresu pochodzą cmentarze wojenne, rozlokowane w okolicy.

Po odzyskaniu niepodległości wieś należała do powiatu jasielskiego w województwie krakowskim. Właścicielami majątku dworskiego zostali po Klobassach – Czyszczanowie, a następnie Brykczyńscy. W okresie II wojny światowej Brykczyńscy dawali schronienie polskiej rodzinie wypędzonej przez Niemców z Poznania oraz sierocie żydowskiemu Feliksowi Sandauerowi, a także dożywiali mieszkańców wsi.

Tablica upamiętniająca żołnierza Armii Krajowej w Skołyszynie

Po wrześniu 1939 r., w latach II wojny światowej, działały w okolicy struktury Armii Krajowej (Placówka „Sowa” – Skołyszyn w Obwodzie AK Jasło). Życie w II wojnie światowej straciło kilkudziesięciu mieszkańców wsi, w tym wszyscy Żydzi. Jesienią 1943 roku grupa wypadowa Gwardii Ludowej pod dowództwem Wojciecha Kwilosza opanowała stacją kolejową niszcząc urządzenia zwrotnicze i przewody telefoniczne[4]. 15 stycznia 1945 r. wojska niemieckie spaliły pałac w skołyszyńskim parku – własność Brykczyńskich.

W 1945 r. nowa władza wypędziła rodzinę Brykczyńskich ze wsi. Rozpoczęła się przymusowa kolektywizacja rolnictwa. Po wojnie uruchomiono Państwową Fabrykę Gwoździ w Skołyszynie (późniejsze Zakłady Armatury JAFAR). W 1951 r. wieś zelektryfikowano. W 1963 r. otworzono nową szkołę podstawową (jedną z tzw. szkół tysiąclecia). W 1973 zbudowano wodociąg. Do połowy lat 90. funkcjonowała ręczna centrala telefoniczna.

Przydział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie wieś należała administracyjnie do woj. krakowskiego (1945), rzeszowskiego – powiat jasielski (1945–1974), krośnieńskiego (1975–1998) i podkarpackiego – powiat jasielski (od 1998).

Ludność[edytuj | edytuj kod]

    

  • Wykres liczby ludności w Skołyszynie na przestrzeni lat[5][6][7][1]:
        

Kopalnictwo naftowe[edytuj | edytuj kod]

Kopalnictwem naftowym interesował się dziedzic Skołyszyna Prosper hrabia Zborowski, który po 1865 nabył prawa naftowe i prowadził kopalnię ropy naftowej w Harklowej[8]. Rozwój kopalni i dynamiczny wzrost wydobycia ropy ułatwił jej transport wybudowany w 1889 5 kilometrowy rurociąg. Prowadził z kopalni harklowskiej do stacji kolejowej w Skołyszynie skąd koleją przewożono ropę do nowej rafinerii w Jaśle[9].

W 2017 spółka Orlen Upstream w ramach przedsięwzięcia projektowego poszukiwawczo-wydobywczego węglowodorów o nazwie "Karpaty" przystąpiła do wiercenia otworu o nazwie "Skołyszyn-OU1K" o głębokości pionowej 2119 m. Otwór położony jest w północnej części wsi przy drodze powiatowej do miejscowości Bączal Dolny[10], w sąsiedztwie granicy obrębu z Bączalem Górnym.

Religia[edytuj | edytuj kod]

26 czerwca 1986 r. biskup Ignacy Tokarczuk erygował w Skołyszynie parafię rzymskokatolicką pw. św. Józefa i śś. Apostołów Piotra i Pawła, należącą do dekanatu Jasło Zachód, diecezji rzeszowskiej. Konsekracji nowego kościoła pw. św. Józefa dokonał biskup Kazimierz Górny 10 grudnia 2006 r[11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W Skołyszynie znajdują się następujące zabytki prawnie chronione:

  • Zespół folwarczny z XIX wieku znajdujący się w przysiółku Lisówek wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-126 z dnia 03.09.1968[12] w skład którego wchodzą:
    • gorzelnia, tzw. dwór
    • obora z silosem
    • stajnia
    • oficyna
    • stodoła

Pozostałe zabytki i obiekty historyczne to:

  • Park podworski datowany na lata 1775–1825 o powierzchni 10 ha. Założenie parkowe powstało na przełomie XVIII i XIX wieku. Obecne nasadzenia pochodzą z około 1868 kiedy majątek dworski nabył potentat naftowy Karol Klobassa. Powiększył on park i sprowadził między innymi z Włoch i Hiszpanii wiele egzotycznych drzew i krzewów (dąb burgundzki, tulipanowiec, miłorząb, żywotnik wschodni i kasztanowiec)[13]. W późniejszym okresie wybudował okazały pałac, który został zburzony przez wycofujące się wojska niemieckie 15 stycznia 1945.
  • Figura św. Jana Nepomucena z 1767[14].
  • Murowana kaplica z lat 1890-1910[14].
  • Drewniany budynek dawnej szkoły, obecnie mieści się w nim apteka.
  • Dworzec kolejowy.

Związani ze Skołyszynem[edytuj | edytuj kod]

Bracia Mitera
  • Stanisław Mitera (1890–1915), harcerz, działacz niepodległościowy, historyk, nauczyciel, legionista
  • Kazimierz Mitera (1897–1936), legionista, malarz, pedagog i krytyk sztuki
  • Zygmunt Mitera (1903–1940), doktor inżynier geofizyki stosowanej, przedsiębiorca, wykładowca, oficer Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sołectwo Skołyszyn – liczba mieszkańców. Strona gminy Skołyszyn. [dostęp 2019-02-15].
  2. GUS TERYT. [dostęp 2017-07-25].
  3. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  4. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 347
  5. Ryszard Oleszkowicz, Skołyszyn. Zarys monograficzny, Skołyszyn 1998. wyd. II, str.143,144
  6. Demografia – na stronie gminy Skołyszyn. [dostęp 2015-07-09].
  7. Ludność w latach 2000-2007 – na stronie BIP Skołyszyn. [dostęp 2015-07-09].
  8. Tadeusz Ślawski, Początki i rozwój kopalnictwa naftowego na Podkarpaciu w historycznym zarysie, Biecz 1997, s.142 ​ISBN 83-86744-28-6
  9. Kazimierz Madej, Adam Nowak, Kopalnia ropy naftowej Harklowa, Wiek Nafty 2006, R.16, nr 4, s. 23-34
  10. Informacja Biura Prasowego Grupy Orlen
  11. Parafia na stronie gminy
  12. Rejestr zabytków ruchomych województwa podkarpackiego. s. 33. [dostęp 2017-07-25].
  13. Zabytki: parki – strona gminy. [dostęp 2017-07-25].
  14. a b Zabytki: obiekty sakralne – strona gminy. [dostęp 2017-07-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysława Kołodziej, Gabriela Ślawska, Gmina Skołyszyn: przeszłość i teraźniejszość, Skołyszyn: Urząd Gminy, 2006, ISBN 83-86744-73-1, OCLC 170018816.
  • Ryszard Oleszkowicz, Skołyszyn. Zarys monograficzny, Skołyszyn 1998. wyd. II, ​ISBN 83-86744-50-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]