Harklowa (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Harklowa
Widok na wieś
Widok na wieś
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jasielski
Gmina Skołyszyn
Wysokość 239–438 m n.p.m.
Liczba ludności (2015) 1606[1]
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-243
Tablice rejestracyjne RJS
SIMC 0359965
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Harklowa
Harklowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Harklowa
Harklowa
Ziemia 49°42′56″N 21°20′32″E/49,715556 21,342222
Centrum wsi z pomnikiem partyzantów
Infrastruktura społeczna
Szkoła podstawowa
Szkoła podstawowa
Zabytkowy kościół św. Doroty
Zabytkowa dzwonnica
Na kopalni
Cmentarz wojenny nr 15
Pomnik ofiar II wojny światowej
Kapliczka z XIX wieku

Harklowawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Skołyszyn.

Miejscowość jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej św. Doroty z kościołem z XIX wieku, należącej do dekanatu Dębowiec, w diecezji rzeszowskiej.

Od 1861 roku w Harklowej istnieje kopalnia ropy naftowej.

W Harklowej urodziła się i mieszkała polska superstulatkaAleksandra Dranka (1903-2014).

9 maja 2013 roku mięło 650 lat od lokacji wsi przez króla Kazimierz Wielkiego.

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Harklowa leży w południowo-wschodniej Polsce na pograniczu Obniżenia Gorlickigo i Pogórza Jasielskiego na Pogórzu Karpackim. Wieś graniczy ze wschodu z Osobnicą, z zachodu z Głęboką i Kunową, od południa z Pagorzyną, od północy z Pustą Wolą, Przysiekami i Sławęcinem poprzez rzekę Ropę. Wieś ma dogodne połączenia drogowe z sąsiednimi miejscowościami. W centrum wsi krzyżują się drogi powiatowe: nr 1863R relacji Skołyszyn – Harklowa - granica województwa - Lipinki, która łączy Harklową z drogą krajową nr 28 i linią kolejową nr 108 ze stacją w Skołyszynie; nr 1865R Harklowa – Kunowa; nr 1866R Harklowa - granica województwa - Pagorzyna i nr 1867R Harklowa – Osobnica[2]. Do najbliższych miast: Jasła (województwo podkarpackie) jest stąd 16 km, a do Biecza (województwo małopolskie) 10 km. Powierzchnia wsi wynosi 992,1 ha.

Zachowały się następujące nazwy rejonów wsi: Dół, Garncarzówka, Podlas, Pola, Raciochy i Za Lasem[3].

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś Harklową, zwaną dawniej Hartlową Wolą założył król Kazimierzowi Wielki. Dokumentem wydanym w Dębowcu 9 maja 1363 roku[4] ustanowił sołtystwo we wsi Harklowa i przeniósł ją z prawa polskiego na prawo niemieckie. Odtąd Harklowa należała do dóbr królewskich, aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku. Na sołtysa król powołał Mikołaja Czocznera. W dokumencie lokacyjnym przeznacza król 6 łanów wolnych i 4 łany uprawne dla sołtysa, 1 dla kościoła, który ma być wybudowany, a 1 na wspólne pastwiska. Pozwala dalej król wybudować jedną karczmę wolną i na wieczne czasy nie wolno będzie budować nikomu drugiej karczmy; jeden wolny młyn na rzece Ropie wśród granic tej wsi, a to w miejscu, gdzie oba brzegi rzeki będą w granicach Harklowej. Mógł założyć tyle stawów, ile sam chciał. Miał pobierać trzeci grosz ze sądu od każdej sprawy sądowej, 6. grosz z czynszu, 6. miarę owsa czynszowego i daniny, tzw. gody. Miał to pobierać sołtys i jego następcy dwa razy do roku, a nie dwór królewski ani król. Daje król sołtysowi prawo do pozwalania osadzania się tamże zagrodników i komorników, a to dla użytku sołtysa według jego woli. Wszyscy kmiecie osiadli w Harklowej mieli odrabiać rocznie po 5 dni tzw. tłoków, a temu nie mogli się sprzeciwiać dzierżawcy. Król znosi wszystkie prawa polskie; kmieci miał sądzić sołtys, a sołtysa król według prawa niemieckiego. Sołtys miał zupełną władzę sądzenia w sprawach cywilnych i karnych. Miał również prawo sprzedać sołtystwo. W 1383 roku Jakusz z Kunowej w obecności wójta z Biecza odstąpił swoje sołtystwo w Harklowej synowi swojemu Klemensowi. Z kolei w 1399 roku Klemens sprzedał sołectwo szlachcicowi Wojtkowi ze Skołyszyna. Od 1460 roku wieś znajduje się w posiadaniu Jana Radwana z Kunowej i jego spadkobierców. Długosz pisze o Harklowej, zwanej przez niego Hartlową, że miała kościół parafialny, należała do króla Polski, że były w niej łany kmiece, młyn mający szerokie pola, z których płacono dzierżawę snopową kanonikowi czwartej prebendy św. Floriana w Krakowie, a wartość jej była wymieniana na czwartą część grzywny. W 1535 roku sołectwo wykupił Stanisław Winiarski, potem przechodzi w ręce kasztelana bieckiego Seweryna Bonera. W 1545 roku jako dziedzic większych dóbr z Harklową występuje abp gnieźnieński i bp krakowski Piotr Gamrat. Od niego sołectwo otrzymuje Zofia Ocieska, którą następnie daruje je Janowi Ocieskiemu. W roku 1581 Harklowa należała do starostwa bieckiego i było w niej 11 łanów kmiecych, czterech komorników z bydłem i czterech bez bydła, jeden łan sołtysi, do karczmy należało 1 1/2 łana. W wykazie podatkowym z 1680 roku wieś liczy 5 łanów kmiecych, 3 komorników z bydłem, 4 komorników bez bydła i 1 łan sołtysi.

Za czasów austriackich sprzedawano królewszczyzny i Harklową nabył starosta biecki Wilhelm Siemieński. W roku 1858 odziedziczyła Harklową z wójtostwem po hr. Konstantym Siemieńskim na mocy testamentu oraz na skutek oświadczenia Wilhelma hr. Siemieńskiego z 27 sierpnia 1868 roku - Seweryna z hr. Siemieńskich hr. Kolawrath. Seweryna Siemieńska 13 czerwca 1870 roku sprzedała wieś Wandzie z Dobrzańskich Wittig. Po niej - 24 marca 1895 roku odziedziczył Harklową dr Witold Wittig. Do połowy XX wieku dobra dworskie w Harklowej pozostawały w posiadaniu Wittigów. W pierwszych latach XX wieku wieś miała powierzchnię 991 ha (815 ha obszar włościański i 176 ha dworski) i liczyła 1020 mieszkańców.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Na koniec 2015 roku w Harklowej mieszkało 1606 osób co plasuje ją na 3 miejscu w gminie Skołyszyn pod względem liczby ludności po Święcanach i Skołyszynie. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 164 osoby/km². Najwyższą liczbę mieszkańców w historii miała Harklowa na koniec 2000 roku i wynosiła ona 1631 osób. Według danych na koniec 2012 roku na ogólną liczbę 1621 mieszkańców było 819 kobiet i 802 mężczyzn; 1316 osób dorosłych i 305 osób poniżej 18 roku życia oraz 297 mieszkańców w wieku emerytalnym. Po szybkim wzroście liczby ludności po drugiej wojnie światowej w ostatnich latach nastąpiła stabilizacja na poziome 1620 osób.


   

  • Wykres liczby ludności w Harklowej na przestrzeni lat (do uzupełnienia)[5][6][7][1]:


   

Oświata i kultura[edytuj | edytuj kod]

Początki szkolnictwa w Harklowej sięgają końca XVI wieku. Przy kościele istniała wtedy szkółka parafialna gdzie nauczano głównie religii. W późniejszym okresie nie ma wzmianki o szkole. Pierwszą szkołę podstawową zbudowano w Harklowej w 1881 roku z inicjatywy proboszcza i właściciela wsi i miała jednego nauczyciela. W niedługim czasie okazała się za mała i wynajmowano dodatkowe sale. W 1899 roku w szkole uczyło się 236 uczniów. W okresie międzywojennym już w wolnej Polsce przystąpiono do budowy nowej szkoły. Powstała ona w latach 1924-28 na ośmiomorgowej działce ofiarowanej przez Rudolfa Wittinga ówczesnego właściciela wsi. Miała wtedy dwóch nauczycieli[8]. Następną nową szkołę w Harklowej wzniesiono jako pomnik tysiąclecia Polski. Oddano ją do użytku 24 czerwca 1961 roku. Szkoła imienia Bojowników o Wolność i Demokrację posiadała 6 izb lekcyjnych 2 pracownie i 6 izb mieszkalnych a jej kierownikiem był Jan Ulanecki[9]. W dniu 12 czerwca 1994 roku w ramach obchodów 200-lecia Insurekcji Kościuszkowskiej nadano szkole imię Tadeusza Kościuszki. Na przełomie XX i XXI wieku przeprowadzono liczne prace renowacyjne w tym elewację budynku.

wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 22 503 356 371 67
kobiet 13 293 115 228 38
mężczyzn 9 210 241 143 29
  • Ludność w wieku 13 lat i więcej według płci i poziomu wykształcenia w Harklowej w 2002 roku[10]:

Kopalnictwo naftowe[edytuj | edytuj kod]

Ślady ropy naftowej odkryto w Harklowej w 1861 roku. W 1863 roku wykonano ręcznie pierwsze szyby naftowe. Takie były początki powstania kopalni. Wydobyciem ropy zainteresował się po 1865 roku Prosper Zborowski, dziedzic pobliskiego Skołyszyna, a prace wydobywcze kontynuowała zawiązana w 1871 roku z jego udziałem Spółka Harklowska. Przedsiębiorstwo posiadało wtedy 8 szybów kopanych o głębokościach od 19 do 55 m na 34 ha gruntów. W kolejnych latach następuje dalszy jego rozwój. W 1874 roku spółka ma 24 szyby, zatrudnia 30 robotników i wydobywa 450 ton ropy. Z kolei w 1881 roku działają 33 szyby w tym 31 wiercone na 87 ha i zatrudnieniu 56 pracowników. Pojawia się wiele innych podmiotów zajmujących się poszukiwaniem ropy. W 1889 roku wybudowano 5 kilometrowy rurociąg z kopalni do stacji kolejowej w Skołyszynie skąd koleją przewożono ropę do nowej rafinerii w Jaśle. Na początku XX wieku Spółka Harklowska wydobywa rocznie około 600 ton mając 120 szybów i działają jeszcze między innymi Galicyjskie Gwarectwo Naftowe Harklowa z 39 szybami i wydobyciem 529 ton, Galicyjskie Przedsiębiorstwo Naftowe – 25 szybów, produkcja 62 tony i Niemiecko Galicyjskie Akcyjne Towarzystwo Naftowe w Berlinie. Od 1901 roku datuje się rozpoczęcie wierceń bardziej planowych do głębszych warstw sięgających 1200 m.

Okres I wojny światowej przerywa działalność kopalni w Harklowej. Z kolei w okresie międzywojennym następuje dynamiczny rozwój wydobycia ropy i tak w 1926 roku osiąga ogółem 7488 ton. Całkowity urobek ze złoża Harklowa w latach 1874-1928 z 210 otworów wyniósł 165 tys. ton. Powstają nowe podmioty zajmujące się wydobyciem ropy jak spółka Ropita działająca w latach 1921-1939. Podczas okupacji niemieckiej (1939-1945) kopalnię harklowską włączono do koncernu Beskiden.

Po zakończeniu wojny w 1945 roku upaństwowioną kopalnię przejął w zarząd Państwowy Urząd Naftowy w Krośnie a w latach następnych podlegała pod Kopalnictwo Naftowe w Jaśle, Kopalnictwo Naftowe w Gorlicach, Kopalnictwo Naftowe w Krośnie i Oddział Wydobywczy w Sanoku. W latach powojennych prowadzono głównie prace poszukiwawcze na macierzystym złożu Harklowa zakończone kolejnymi odwiertami ale bez większych sukcesów. Dalsza intensyfikacja wierceń w latach 1977-1986, zwłaszcza na większych głębokościach sięgających 2350 m doprowadziła do odkrycia dwóch nowych złóż Podlas - N i Podlas - S. Pod koniec XX wieku z uwagi na wyczerpanie złoża rozpoczęto stopniową likwidację szybów. We wrześniu 2006 roku znajdowało się w eksploatacji 34 odwierty. Do 2006 roku ze złoża Harklowa wydobyto w sumie 0,46 mln ton ropy naftowej licząc od początku istnienia kopalni. Eksploatację gazu ziemnego towarzyszącego ropie zakończono w latach 1970-tych[11].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Dominującą wspólnotą religijną w Harklowej są wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego. Pierwotnie Harklowa należała do utworzonej w 1326 roku parafii Sławęcin. Po przeniesieniu wsi na prawo magdeburskie w 1363 roku przeznaczono pod budowę kościoła jeden łan gruntu. Świątynię wzniesiono i w 1373 roku wydzielono parafię Harklowa. Długosz wspomina, że za jego czasów był w Harklowej kościół. W 1889 roku istniejący mały drewniany kościół został powiększony, ale pięć lat później spłonął doszczętnie. Nową murowaną świątynię zbudowano staraniem proboszcza Stanisława Hańskiego i ofiarności społeczeństwa w latach 1894-96. Powstała budowla jednonawowa na planie krzyża z trzema ołtarzami. Obok postawiono murowaną dzwonnicę z dwoma dzwonami: jeden z 1594 roku, drugi z czasów późniejszych. Kościół konsekrował w 1906 roku biskup Karol Fischer i pozostał pod wezwaniem św. Doroty. W 1959 roku wykonano polichromię, rok później konsekrowano nowe dzwony (poprzednie w czasie wojny zabrali Niemcy), a w latach 1965-66 odnowiono ołtarze, chór oraz wstawiono okna witrażowe. Nowy cmentarz założono w 1972 roku.

Zabytki i obiekty historyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny p.w. św. Doroty wraz z dzwonnicą wpisany do rejestru zabytków pod nr A-199 dnia 5 kwietnia 1990 roku[12]
  • Cmentarz z okresu I wojny światowej (z Okręgu Cmentarnego nr II Jasło)
  • Cmentarz rzymskokatolicki
  • Drewniana kapliczka datowana na lata 1875-1899
  • Park o powierzchni 2,5 ha[13]
  • Pomnik poświęcony polskim i radzieckim partyzantom poległych w latach 1939-45 na ziemi jasielskiej, w formie wysokiej betonowej iglicy, znajdujący się w centrum wsi, odsłonięty 22 lipca 1974 roku[14].
  • Pomnik ofiar II wojny światowej na cmentarzu parafialnym odsłonięty w 1947 roku

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez Harklową przebiegają następujące szlaki turystyczne:

  • Transgraniczny Szlak Naftowy - który łączy ze sobą miejsca związane z narodzinami i historią przemysłu naftowego; w Harklowej gdzie rozpoczyna się na terenie województwa podkarpackiego znajdują się szyby naftowe, budowle oraz sprzęt wiertniczy[15]. W 2013 roku z okazji 150-lecia kopalni otwarto park edukacyjno - historyczny gdzie zgromadzono eksponaty związane z pozyskiwaniem ropy naftowej[16].
  • Szlak Frontu Wschodniego I Wojny Światowej – szlak łączy zabytki i miejsca związane z I wojną światową (w Harklowej: Cmentarz nr 15)

Związani z Harklową[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Sołectwo Harklowa – na stronie gminy Skołyszyn. [dostęp 2016-02-01].
  2. Wykaz dróg powiatowych - powiat jasielski. [dostęp 2015-11-29].
  3. GUS TERYT. [dostęp 2015-11-29].
  4. Stanisław Kuraś, Zbiór Dokumentów Małopolskich, Dokumenty z lat 1257-1420, PAN Kraków 1962 cz.I, lp 103
  5. Władysława Kołodziej, Gabriela Ślawska, Gmina Skołyszyn: przeszłość i teraźniejszość, Skołyszyn 2006, str.147
  6. Demografia - na stronie gminy Skołyszyn. [dostęp 2015-07-07].
  7. Ludność w latach 2000-2007 - na stronie BIP Skołyszyn. [dostęp 2015-07-07].
  8. Barbara Zabrzeska, Historia szkoły- strona szkoły. [dostęp 2015-11-24].
  9. Praca zbiorowa, Rocznik Jasielski 1969, tom I, (Jan Osika, Budownictwo szkolne ze środków społecznych w naszym powiecie str. 111–122)
  10. Harklowa - Bank Danych Lokalnych-GUS. [dostęp 2015-07-07].
  11. Kazimierz Madej, Adam Nowak, Kopalnia ropy naftowej Harklowa, Wiek Nafty 2006, R.16, nr 4, s. 23-34
  12. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie. 31 grudnia 2015. [dostęp 2015-05-01]. s. 33.
  13. Zabytki – strona gminy. [dostęp 2015-05-02].
  14. Edward Wojtuń, Pomniki, tablice i miejsca pamięci narodowej w Gminie Skołyszyn woj. krośnieńskie, Skołyszyn 1996, str.12-18
  15. Szlak naftowy - powiat jasielski. [dostęp 2015-09-29].
  16. Praca zbiorowa, W dorzeczu Wisłoka i Wisłoki , Compass Kraków 2013, str. 32-33

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Garbacik - redakcja, Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, PWN Kraków 1964
  • Wiesław Hap, Ziemia Jasielska naszą Małą Ojczyzną, Jasło 2014, wyd.II, ISBN 978-83-63105-04-4
  • Władysława Kołodziej, Gabriela Ślawska, Gmina Skołyszyn: przeszłość i teraźniejszość, Skołyszyn 2006, ISBN 83-86744-73-1
  • Stanisław Kuraś, Zbiór Dokumentów Małopolskich, Dokumenty z lat 1257-1420, PAN Kraków 1962 cz.I
  • Kazimierz Madej, Adam Nowak, Kopalnia ropy naftowej Harklowa, Wiek Nafty 2006, R.16, nr 4
  • Ryszard Oleszkowicz, Skołyszyn. Zarys monograficzny, Skołyszyn 1998. wyd. II, ISBN 83-86744-50-2
  • Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno - statystycznym. Małopolska. T.III, Warszawa 1886
  • Praca zbiorowa, W dorzeczu Wisłoka i Wisłoki , Compass Kraków 2013, ISBN 978-83-7605-395-0
  • Praca zbiorowa, W Gminie Skołyszyn, Roksana Krosno 2000, wyd. I, ISBN 83-88126-85-7
  • Władysław Sarna, Opis powiatu jasielskiego, 1908 reprint JDK Jasło 1995, ISBN 83-903825-2-0
  • Tadeusz Ślawski, Początki i rozwój kopalnictwa naftowego na Podkarpaciu w historycznym zarysie, Biecz 1997, ISBN 83-86744-28-6
  • Zdzisław Świstak Słownik biograficzny znanych postaci Jasła i regionu, Jasło 1998, ISBN 83-86744-77-4
  • Mieczysław Wieliczko, Informator o miejscach walk i męczeństwa ludności w powiecie jasielskim w okresie II wojny światowej, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, 1975
  • Mieczysław Wieliczko, Jasielskie w latach drugiej wojny światowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej wyd.I, 1974
  • Edward Wojtuń, Pomniki, tablice i miejsca pamięci narodowej w Gminie Skołyszyn woj. krośnieńskie, Skołyszyn 1996,68,ISBN 83-86744-15-4

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]