Statek-pułapka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Statek-pułapkaokręt, mały przebudowany statek handlowy, uzbrojony w zamaskowane działa i służący do walki z okrętami podwodnymi znajdującymi się na powierzchni[1]. Statki-pułapki stosowane były w okresie I wojny światowej przez Francję i Wielką Brytanię - brytyjskie były nazywane Q-boat (lub Q-ship), francuskie - bateaux-pièges.

Statek-pułapka HMS "Tamarisk" z I w.ś.

Konwencje wojny morskiej, w szczególności Deklaracja Londyńska z 1909 wymagały od okrętów wojennych m.in. topienia nieuzbrojonych statków lub konwojów statków bez eskorty dopiero po opuszczeniu ich przez załogę. Statki neutralne mogły być zatopione dopiero po przeszukaniu i udowodnieniu przewozu kontrabandy. Oznaczało to, że okręty podwodne mogły atakować nieuzbrojone cele tylko po wynurzeniu się, uprzedzeniu o zamiarze storpedowania i daniu załodze statku możliwości ewakuacji[2].

Ponadto, atakowanie zwłaszcza małych statków na powierzchni ogniem z działa pozwalało zaoszczędzić drogich torped[3]. W takiej sytuacji, wynurzony okręt podwodny, sądząc, że ma do czynienia z małym statkiem handlowym, wynurzał się obok statku-pułapki i podawał sygnały do zatrzymania i opuszczenia statku. Aby zmylić wroga, część załogi statku-pułapki spuszczała wtedy łodzie ratunkowe udając panikę i opuszczała statek[3]. Stosowano także symulowanie uszkodzeń, przez wypuszczanie pary[3]. W odpowiednim momencie, artylerzyści statku-pułapki podnosili banderę wojenną, opuszczali zasłony maskujące uzbrojenie i otwierali ogień z dział i karabinów maszynowych, topiąc okręt podwodny. Dla uniknięcia zatopienia statku-pułapki w razie trafienia torpedą, ładownie były wypełniane unoszącym się na wodzie materiałem[3]. Część statków tego typu posiadała także bomby głębinowe, co dawało im pewne możliwości zwalczania zanurzonych okrętów podwodnych[3].

Pomysłodawcą zastosowania statków-pułapek był, wg Winstona Churchilla, admirał Hedworth Meux[3]. Pierwsze pięć przystosowano w tajemnicy do tej roli w bazie Scapa Flow w 1915 roku[3]. Pierwsze zwycięstwo statku-pułapki nastąpiło 24 lipca 1915, kiedy U-Boot U-36 został zatopiony przez HMS "Prince Charles"[3] (dowódca - porucznik Mark Wardlaw). W sierpniu mniejszy przebudowany kuter rybacki HMS "Inverlyon" zniszczył U-Boota SM UB-4 koło Great Yarmouth.

19 sierpnia 1915, z pogwałceniem prawa wojny i amerykańskich praw neutralności (używając do podejścia do celu amerykańskiej bandery)[3], porucznik Godfrey Herbert na HMS "Baralong" zatopił U-27 pod dowództwem Bernta Wegenera, a następnie Brytyjczycy z broni ręcznej zastrzelili rozbitków z niemieckiej jednostki[4]. 24 września HMS "Baralong", zatopił kolejny niemiecki okręt podwodny SM U-41, w tym przypadku także atak brytyjskiego okrętu-pułapki nastąpił z naruszeniem prawa wojny. „Baralong” operował pod obcą flagą.

30 kwietnia 1917 r. po zaciętej walce HMS Prize poważnie uszkodził U-93; za uznane (błędnie) zatopienie U-boota, dowodzący HMS "Prize" por. William Edward Sanders otrzymał Krzyż Wiktorii, najwyższe brytyjskie odznaczenie za męstwo na polu walki (kilka miesięcy później zginął ze swym okrętem, storpedowany przez SM UB-48)[5].

Pierwsze sukcesy brytyjskich statków-pułapek przekonały do celowości podjęcia podobnego programu również Francję. Inicjatorem budowy takich jednostek i dowódcą pierwszej z nich był znany francuski żeglarz-polarnik Jean-Baptiste Charcot.

Z chwilą rozpoczęcia przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej w 1917 roku skuteczność statków-pułapek spadła, gdyż okręty podwodne topiły już wówczas większość statków nie wynurzając się. Ponadto, wprowadzenie systemu konwojów przyczyniło się do zmniejszenia strat wśród statków. Pomimo kilku spektakularnych akcji i dużej dozy "zromantyzowania" służby na tych okrętach, statki-pułapki nie były zbytnio skuteczne. Podczas 150 starć zatopiły one jedynie 14 U-Bootów i uszkodziły dalsze 60, przy stratach 27 statków-pułapek na 200 użytych (inne dane: zatopiono 11 U-Bootów, użyto ok. 180 statków[3]). Statki-pułapki były odpowiedzialne za około 10% zatopień U-Bootów (mniej niż np. miny morskie). Warto zwrócić jednak uwagę, że dowódcy okrętów podwodnych zaczęli obawiać się ataków w wynurzeniu i atakowali używając torped. U-Booty I wojny światowej mogły jednak zabierać stosunkowo niewielką liczbę torped, a same torpedy były dość drogie[3].

Jeszcze po wybuchu II wojny światowej Admiralicja Brytyjska podjęła próbę powrotu do koncepcji statków-pułapek, wyposażając 9 takich statków, jednakże nie odniosły żadnych sukcesów, przy stratach własnych[3]. W 1942 roku marynarka amerykańska przystosowała 5 statków do roli statków-pułapek (USS "Asterion", USS "Atik", USS "Big Horn", USS "Captor" i USS "Irene Forsyte"), nie odniosły one jednak sukcesów i patrole statków-pułapek zakończono w 1943.

Przypisy

  1. Fontenoy 2007 ↓, s. 247.
  2. Fontenoy 2007 ↓, s. 14-21.
  3. a b c d e f g h i j k l Armed Merchantmen..., „War Machine”
  4. Robert Cecil Stern: The hunter hunted: Submarine versus submarine: encounters from World War I to the present. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2007, s. 9-11. ISBN 1-59114-379-9.
  5. The Good Ship 'Prize'. W: Edward Keble Chatterton: Q-ships and their story. London: Sidgwick and Jackson, ltd., 1922, s. 143-158.

Bibliografia[edytuj]

  • Armed Merchantmen of the World Wars. „War Machine”. Vol.12, issue 140, s. 2784-2787, 1986. Londyn: Orbis Publishing (ang.). 

Zobacz też[edytuj]