Synestezja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
W taki sposób synestetyk może postrzegać niektóre litery i cyfry.

Synestezja (gr. συναίσθησις synaísthēsis – "równoczesne postrzeganie", od σύν sýn – "razem" i αἴσθησις aísthēsis – "poznanie poprzez zmysły")[1][2] – stan lub zdolność, w której doświadczenia jednego zmysłu (np. wzroku) wywołują również doświadczenia charakterystyczne dla innych zmysłów, na przykład odbieranie niskich dźwięków wywołuje wrażenie miękkości, barwa niebieska odczuwana jest jako chłodna, obraz litery lub cyfry budzi skojarzenia kolorystyczne itp.

Istnieją dwie teorie, tłumaczące owo zjawisko. Według teorii Simona Baron-Cohena u osób doświadczających synestezji mogą występować dodatkowe połączenia w mózgu, które łączą obszary normalnie ze sobą niepołączone. Druga teoria mówi, że liczba połączeń synaptycznych jest taka sama, a mieszanie się odbieranych doświadczeń wynika z tego, iż zachwiana jest równowaga pomiędzy hamowaniem i wyciszaniem docierających impulsów w mózgu.

Przypadek najbardziej rozległej synestezji, połączonej z niezwykłą pamięcią, opisał Aleksandr Łurija, którego pacjentem był Sołomon Szerieszewski. Rodzaj synestezji swojego pacjenta Łuria tłumaczył przykładem: „Każdy słyszany przez niego dźwięk łączył się jednocześnie z kolorem, światłem, smakiem i dotykiem”. Równocześnie Szerieszewski był mnemonistą niezdolnym do zapominania. Po latach badań Łurija nie dostrzegł „wyraźnych granic” pamięci „pacjenta S”[3].

Synestezja w literaturze
– środek stylistyczny, polegający na przypisywaniu jakiemuś zmysłowi wrażeń odbieranych innym zmysłem. Szczególne znaczenie miała w literaturze symbolizmu, w korespondencji sztuk.

Barwne słyszenie[edytuj | edytuj kod]

Klawiatura fortepianowa, w której kolory przyporządkowane są pojedynczym dźwiękom, stworzona przez Skriabina.

Stosunkowo najczęściej spotykane jest „barwne słyszenie”, chromestezja, które polega na tym, że dźwięki lub współbrzmienia wywołują wrażenia barwne bądź barwy – dźwięki. Synestetami byli m.in.: Nikołaj Rimski-Korsakow, Salomon Szereszewski, Vladimir Nabokov, Wassily Kandinsky, Paul Klee, Franciszek Liszt, Olivier Messiaen, a są Marta Ptaszyńska, Chris Urbanowicz, John Mayer[4].

Skojarzenia tonacji z barwami z zasady są jednak różne. Oto przykładowe skojarzenia akordów rosyjskiego kompozytora z przełomu XIX i XX wieku, Nikołaja Rimskiego-Korsakowa[5]:

  • C-dur: biały
  • Des-dur: mroczny, gorący
  • D-dur: żółty, słoneczny
  • Es-dur: mroczny, błękitnoszary
  • E-dur: szafirowy, błyszczący
  • F-dur: zielony
  • Fis-dur: szarozielony
  • G-dur: brązowozłoty, jasny
  • As-dur: siwofioletowy
  • A-dur: jasnoróżowy
  • H-dur: granatowy, ponury

Wbrew wieloletniemu przekonaniu o tym, że Aleksandr Skriabin obdarzony był zdolnością „barwnego słyszenia”, nie ma na to dowodu.

Badania nad synestezją[edytuj | edytuj kod]

Niektóre pojedyncze przypadki sugerują, że doświadczanie synestezji może być w jakiś sposób powiązane z zespołem sawanta oraz z niektórymi formami autyzmu[6]. Znanym synestetą–sawantem jest Daniel Tammet, cierpiący na epilepsję i zespół Aspergera, obdarzony ponadprzeciętnymi umiejętnościami arytmetycznymi i językowymi[7].

Wrażenia synestezji, tzw. pseudosynestezję udało się wywołać w warunkach doświadczalnych u osób, które wcześniej jej nie doświadczały. Badanym polecono czytać tekst beletrystyczny, w którym niektóre litery pokolorowane były na różne kolory. Po niedługim okresie część z tych osób także czarne litery doświadczała jako kolorowe[8].

Z użyciem obrazowania fMRI wykazano, że gdy osoby, które słyszą wypowiadane słowa równocześnie zgłaszają doświadczenia kolorystyczne, zachodzi aktywacja odpowiednich części układu wzrokowego (ang. color center, określane jako V4 / V8). Nie wykrywano aktywności w obszarach V1 lub V2, co sugeruje, że aktywność w pierwotnej korze wzrokowej nie jest konieczna do doświadczenia barwy[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: synestezja; synestetyczny. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. [dostęp 2018-07-15].
  2. Henry George Liddell, Robert Scott: συναίσθησις (ang.). W: A Greek-English Lexicon [on-line]. [dostęp 2018-07-15].
  3. Uczciwe kłamstwa. W: Sam Kean (przekł. Adam Wawrzyński): Dziwne przypadki ludzkiego mózgu. Historie szaleństw i powrotów do zdrowia z neurochirurgami w roli głównej. Łódź: Wydawnictwo JK (oryg. Feeria Science), 2017, s. 358–363. ISBN 978-83-7229-647-4.
  4. „Znani synestetycy”, Encyklopedia NationMaster.
  5. J. Wierszyłowski: Psychologia muzyki, PWN Warszawa 1981, s. 242.
  6. Simon Baron-Cohen, D. Bor, J. Billington, J. Asher i inni. Savant Memory in a Man with Colour Form-Number Synaesthesia and Asperger. „Journal of Consciousness Studies”. 14 (9-1), s. 237–251, 2007-01-01. [dostęp 2015-09-19]. 
  7. Daniel Tammet - Original Artwork. [dostęp 2016-04-14].
  8. Olympia Colizoli, Jaap M. J. Murre, Romke Rouw. Pseudo-Synesthesia through Reading Books with Colored Letters. „PLoS ONE”. 7 (6), s. e39799, 2012-06-27. DOI: 10.1371/journal.pone.0039799. PMID: 22761905. PMCID: PMC3384588. [dostęp 2015-09-19]. 
  9. Nunn JA, Gregory LJ, Brammer M, Williams SC, Parslow DM, Morgan MJ, Morris RG, Bullmore ET, Baron-Cohen S, Gray JA. Functional magnetic resonance imaging of synesthesia: activation of V4/V8 by spoken words. „Nature Neuroscience”. 4 (4), s. 371-375, 2002 Apr. Nature Publishing Group. ISSN 1097-6256 (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Vilayanur Ramachandran o ludzkim umyśle, TED 2007; Vilayanur Ramachandran opowiada o tym, czego możemy się dowiedzieć o związku pomiędzy tkankami mózgu i umysłem na podstawie uszkodzeń mózgu, przytaczając przykład trzech niezwykłych zaburzeń (zespół Capgrasa, ból fantomowy i synestezja – z koncepcją mechanizmu powstawania)
  • Neil Harbisson, „I listen to color”, TEDGlobal 2012 (Nie widzący kolorów artysta mówi m.in.: … „Gdy idę do galerii mogę posłuchać Picassa.” … „Gdybym szedł na pogrzeb, ubrałbym się w tonacji B-dur. W turkus, filet i pomarańcz”).
  • Sean Allen-Hermanson, Jennifer Matey, Synesthesia, Internet Encyclopedia of Philosophy [dostęp 2018-06-27] (ang.).