TeX

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Logo TeX-a

TeX (wymowa IPA: /tɛx/ jak gr.) – komputerowy system profesjonalnego składu drukarskiego, obejmujący zarówno specjalny język, jak i kompilator przygotowujący pliki w formatach wymaganych przez urządzenia graficzne (drukarki, naświetlarki).

Szczególnie często używa się go przy składaniu tekstów naukowych (np. matematycznych), ponieważ umożliwia budowanie dość złożonych wyrażeń, w tym skomplikowanych wzorów matematycznych. Nie mniej ważny jest szeroki zakres dostępnych gotowych pakietów poleceń rozwiązujących mniej lub bardziej typowe problemy związane z tworzeniem publikacji, są to np. automatyczne numerowanie równań, tworzenie skorowidzów, tabel, spisu skrótów, wstawianie prostych ilustracji.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Litery Τ, Ε i Χ reprezentują greckie litery, odpowiednio tau, epsilon oraz chi (), tworzące początek greckiego słowa τέχνη (technē) oznaczającego sztukę lub rzemiosło, od którego pochodzi wyraz technika.

Pochodzenie nazwy uzasadnia poprawną wymowę /tɛx/ (tech), lecz ze względu na trudność wymowy spółgłoski szczelinowej miękkopodniebiennej bezdźwięcznej w krajach anglojęzycznych stosuje się również /tɛk/.

W tekstach złożonych za pomocą TeX-a jego nazwa jest zapisywana jako TeX logo.svg. W technologii uniemożliwiającej użycie właściwego kerningu oraz obniżenia "E" program jest nazywany "TeX".

Powstanie i rozwój[edytuj | edytuj kod]

TeX został napisany w języku WEB, który z kolei produkuje programy w języku Pascal. Przy okazji powstał język METAFONT, przeznaczony do opisu fontów, w którym zostały stworzone fonty domyślnie używane przez TeX – ich krój nosi nazwę Computer Modern.

Program powstał w Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie Stanforda. Jego twórcą jest Donald E. Knuth, amerykański matematyk i informatyk. Program powstał, ponieważ prof. Knuth nie był zadowolony z wyglądu swojej książki The Art of Computer Programming. Postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i stworzyć język programowania, który umożliwiłby skład tekstu wysokiej jakości. Początkowo profesor zakładał, że prace zajmą najwyżej pół roku, jednak jego oszacowanie było błędne – ostatecznie program został ukończony po ok. ośmiu latach, w 1985 roku. Z tą chwilą rozwój programu został zatrzymany, były poprawiane jedynie błędy.

Profesor Knuth wyznaczył nagrodę pieniężną za każdy znaleziony w jego programie błąd. W roku 1985 nagroda wynosiła 1 cent, była podwajana co rok aż do 327 dolarów i 68 centów[1].

Począwszy od wersji 3 systemu TeX każda kolejna podwersja oznaczana jest kolejnym dziesiętnym przybliżeniem liczby π. Bieżąca wersja, opublikowana w styczniu 2014 roku, ma numer 3.14159265[2].

We współczesnych dystrybucjach oprócz programu TeX dostępne są jego rozszerzone wersje, z których część jest nadal rozwijana. Najpopularniejsze z nich to:

  • pdfTeX – rozszerzenie pozwalające tworzyć bezpośrednio pliki w formacie PDF,
  • eTeX – rozszerzenie o nowe polecenia ułatwiające pisanie makr oraz umożliwiające skład dwukierunkowego tekstu,
  • XeTeX – wariant umożliwiający korzystanie ze standardu Unicode oraz fontów komputerowych we współczesnych formatach, takich jak OpenType oraz AAT.

Popularyzacja formatu PDF spowodowała, że w większości nowoczesnych dystrybucji TeX-a domyślnym programem jest pdfTeX.

Formaty i zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Jednymi z głównych zalet systemu są: dostępność plików źródłowych oprogramowania, przenośność na dowolną platformę sprzętową/systemową (co daje m.in. identyczny efekt pracy na dowolnym komputerze) i stabilność działania. Do szybkiego wzrostu popularności TeX-a w publikacjach naukowych przyczynił się fakt, że praktycznie wszystkie prestiżowe wydawnictwa i czasopisma z zakresu nauk ścisłych przyjmują do publikacji teksty zapisane w TeX-u, a nawet udostępniają własne szablony, pozwalające nadawać publikacji wygląd zgodny z przyjętym w danym czasopiśmie czy wydawnictwie (np. w fizyce pozycję de facto standardu uzyskał opracowany na potrzeby wydawnictw American Physical Society RevTeX4). Szablony te z reguły oparte są na formacie TeX-a zwanym LaTeX2e.

Ponieważ TeX jest wolnym oprogramowaniem, to choć jego rozwój został zatrzymany, powstały programy bazujące na oryginalnym kodzie, rozszerzające możliwości systemu, np. o możliwość włączania grafiki w różnych formatach, generowanie plików PDF, PS, czy też skład w języku japońskim. Ponadto łatwość tworzenia makr spowodowała, że dla TeX-a dostępnych jest mnóstwo rozszerzeń ułatwiających pracę, nazywanych formatami. Przykładem takiego zestawu makr jest AMSTeX, LaTeX (stworzony przez Leslie Lamporta), LaTeX2e, ConTeXt.

Wiele wyrażeń matematycznych w Wikipedii zostało stworzonych przy pomocy TeX-a. Na przykład:

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Wiele osób rozwijających TeX-a stowarzyszonych jest w organizacji TeX Users Group (TUG). Istnieją także narodowe grupy użytkowników TeX-a – np. niemiecka DANTE (Deutschsprachige Anwendervereinigung TeX), francuska GUTenberg (Groupe francophone des Utilisateurs de TeX) czy Polska Grupa Użytkowników Systemu TeX (GUST).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Richard J. Kinch: An Example of Donald Knuth's Reward Check (ang.). [dostęp 2010-04-17].
  2. LaTeX Stack Exchange: What's new in TeX, version 3.14159265? (ang.). 2014. [dostęp 2015-12-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]