Tempo (muzyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Określenie tempa (u góry) podane na dwa sposoby: tradycyjnie, przez podanie włoskiej nazwy tempa andante, oraz współcześnie (w nawiasie), przez podanie liczby ósemek na minutę.

Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany. Tradycyjnie, w zapisie nutowym szybkość wykonania utworu podaje się w postaci włoskiej nazwy tempa nad partyturą lub pięciolinią. Ta metoda definiuje tempo w sposób przybliżony. Nazwom tempa towarzyszą często dodatkowe określenia (również w języku włoskim), opisujące sposób wykonania utworu (np. adagio cantabile – powoli i śpiewnie, adagio risoluto - powoli ale pewnie, zdecydowanie). Określenia tempa podawane na początku utworów lub części utworów są często używane w charakterze ich tytułów, o ile kompozytor nie nazwał dzieła w inny sposób (np. Adagio – jeden z bardziej znanych utworów przypisywany Tomaso Albinoniemu).

W różnych szkołach i w różnych okresach historycznych różnie je interpretowano. Ściślejsze określenie tempa stało się możliwe od czasu wynalezienia metronomu. Oprócz określeń słownych (najczęściej włoskich) tempo można podać bardziej precyzyjnie (w sposób bezwzględny) poprzez podanie liczby uderzeń metronomu na minutę, wraz z określeniem jednostki rytmicznej odpowiadającej uderzeniu metronomu. Domyślnie jednostką tą jest ćwierćnuta, można jednak wybrać dowolną inną jednostkę, jeśli jest ona bardziej naturalna dla danego utworu (np. ósemkę lub półnutę).

Jeszcze innym sposobem ustalenia tempa bezwzględnego jest podanie czasu trwania utworu, np. ca = 15 (cały utwór ma trwać około 15 minut).

Podstawowe określenia tempa[edytuj]

nazwa włoska znaczenie liczba jednostek metrycznych
na minutę (BPM)*
Tempa wolne
grave ciężko, poważnie
< 40
largo szeroko
40 – 60
larghetto dość szeroko
60 – 66
lento powoli
60 – 66
adagio wolno
66 – 76
Tempa umiarkowane
andante w tempie spokojnego kroku
76 – 108
andantino nieco szybciej niż andante
moderato umiarkowanie
108 – 120
allegretto ruchliwie
120 – 132
Tempa szybkie
allegro ruchliwie, wesoło
120 – 168
vivo
vivace
żywo, szybko
presto śpiesznie
168 – 199
presto vivacissimo bardzo żywo
prestissimo bardzo szybko
200 <

* Częstotliwość może się zmieniać w zależności od źródeł.

Dodatkowe określenia[edytuj]

Określenia tempa mogą być dodatkowo modyfikowane określeniem uzupełniającym – odnoszącym się do określenia ruchu, nastroju, czy charakteru utworu – umieszczanym, zgodnie z regułami języka włoskiego, przed lub po nazwie tempa. Przykłady:

  • accentuato – zaznaczając, akcentując,
  • ad libito – od upodobania,
  • agitato – burzliwie, gwałtownie,
  • alla – tak jak (np. alla marcia – tak jak w marszu lub alla turca – tak jak w muzyce tureckiej),
  • appassionato – namiętnie, z pasją,
  • appena – prawie w ogóle, prawie nic,
  • assai – dość,
  • calando – zanikając,
  • cantabile – śpiewająco, śpiewnie,
  • con – z (con fuoco – dosł. z ogniem),
  • deciso – zdecydowanie, stanowczo,
  • dolce – słodko,
  • dolcissimo – jak najbardziej słodko,
  • energico – energicznie,
  • eroico – heroicznie,
  • furioso – dosł. w furii
  • in modo – w stylu (in modo di marcia funebre w stylu marsza żałobnego),
  • lacrimoso – smutno, żałobnie,
  • lamentoso – dosł. lamentując,
  • leggiero – lekko,
  • maestoso – majestatycznie, poważnie
  • malinconico – melancholicznie,
  • marcato – w tempie marsza,
  • meno – mniej (np. meno vivo – nie tak prędko),
  • misterioso – tajemniczo,
  • molto – bardzo,
  • non molto – nie bardzo (np. allegro non molto – nie bardzo ruchliwie),
  • non tanto – nie zanadto,
  • non troppo – nie zanadto (np. allegro ma non troppo – ruchliwie ale nie zanadto),
  • patetico – patetycznie, emocjonalnie,
  • piú – więcej, bardziej (np. piú adagio – bardziej, więcej niż adagio),
  • quasi – jakby,
  • rigoroso – ściśle, dokładnie,
  • saltando – skocznie i lekko,
  • scherzando – zabawnie,
  • senza – bez,
  • sempre – zawsze, stale,
  • tranquillamente – spokojnie,
  • trionfante – triumfalnie,
  • vigoroso – silnie, śmiało,
  • zeloso – żarliwie, szczerze.

Chwilowe zmiany tempa[edytuj]

Napis pesante poczyniony pod codą preludium cis-moll Rachmaninowa z cyklu Morceaux de Fantaisie.

Chwilowe zmiany tempa podaje się pod pięciolinią na początku odcinku tekstu muzycznego, którego one dotyczą. Używa się określeń:

  • accelerando – przyśpieszyć,
  • allargando – rozwlec,
  • animato – ożywić,
  • doppio movimento – dwa razy szybciej,
  • doppio più lento – dwa razy wolniej,
  • meno mosso – mniej ruchliwie,
  • morendo – zamierając,
  • pesante – ciężko,
  • piú mosso – bardziej ruchliwie,
  • poco a poco – coraz bardziej (np. poco a poco ritardando – coraz bardziej zwalniając),
  • poco un poco – trochę (np. poco un poco animato trochę ożywiając),
  • rallentando (rall.) – stopniowo zwolnić,
  • ritardando (rit.) – spowolnić,
  • ritenuto(również rit.) – zwolnienie,
  • stringendo – pędzić, coraz gwałtowniej,
  • sostenuto – przedłużyć,
  • subito – nagle,
  • subito forte – nagle głośno,
  • tenuto (ten.) – wytrzymać, przetrzymać.

Powrót do poprzedniego tempa zaznacza się określeniem: a tempo, tempo I lub tempo primo (tempo ' ).

Oznaczenia w innych językach[edytuj]

We współczesnej używa się również terminologii w językach narodowych. Poniżej znajdują się tłumaczenia określeń tempa z wybrabych języków.

Francuski[edytuj]

Kompozytorzy używający francuskich określeń: François Couperin, Jean-Philippe Rameau, Claude Debussy, Olivier Messiaen, Maurice Ravel i Alexander Scriabin. Erik Satie używał stworzonych przez siebie określeń tempa również w swoim języku[1].

  • Grave – wolno, ciężko
  • Lent – wolno,
  • Modéré – średnio (moderato)
  • Moins – mniej,
  • Rapide – szybko,
  • Très – bardzo,
  • Vif – żywo,
  • Vite – szybko,

Niemiecki[edytuj]

Ludwig van Beethoven i Gustav Mahler używali określeń niemieckich.

  • Langsam – wolno,
  • Lebhaft – żywo,
  • Mäßig – średnio (moderato),
  • Rasch – szybko,
  • Schnell – szybko, szybciej,
  • Bewegt – ruchliwie,

Angielski[edytuj]

Angielskie określenia stosowali między innymi Benjamin Britten i Percy Grainger.

  • fast – szybko,
  • medium – średnio,
  • brisk – żywo,
  • slowly – powoli,
  • vigorously – żywo (vivo)
  • misterious – tajemniczo (mistrioso)

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Franciszek Wesołowski, Zasady Muzyki, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj]