Tempo (muzyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Określenie tempa (u góry) podane na dwa sposoby: tradycyjnie, przez podanie włoskiej nazwy tempa andante, oraz współcześnie (w nawiasie), przez podanie liczby ósemek na minutę.

Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego, oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany.

Historia określania tempa[edytuj]

Pierwsze próby ścisłego określenia tempa podejmowano już na przełomie XV i XVI w. Szły one w trzech kierunkach:

  • oznaczanie tempa za pomocą czynności wykonywanych przez człowieka lub jego organizm, jak kroczenie (H. Buchner - Fundamentbuch, ok. 1520), uderzenia motyką (Hermann Fink, Practica musica, 1556), ale w szczególności za pomocą pulsu zdrowego, wypoczętego człowieka (np. F. Gaffori, Practica Musicae, 1496; Marin Mersenne, Harmonie Universelle, 1636; Johann Joachim Quantz, Versuch einer Anweisung die Flöte traversière zu spielen, 1752 i in.).
  • oznaczanie tempa za pomocą urządzeń mechanicznych, jak wahadło (np. Michael Praetorius, Syntagma Musicum, 1619); chronomètre (Étienne Loulié, Éléments ou Principes de musique mis dans un nouvel ordre, 1696); échomètre (Joseph Sauver, 1701)[1]; mètromètre (Luis-Léon Pajot, 1732), zegar z sekundnikiem i in.;
  • oznaczanie czasu trwania danego utworu w minutach i sekundach, z czego wynikało tempo (Michel Richard Delalande, Georg Friedrich Händel, Johann Adolf Scheibe i in.).

Od początku XVII w. zaczęto w zapisie nutowym podawać (początkowo sporadycznie, a wcześniej tylko wyjątkowo) szybkość wykonania utworu w postaci włoskiej nazwy tempa nad partyturą lub pięciolinią (jednak np. już w barokowej muzyce francuskiej używano określeń francuskich, zaś jednym z pierwszych kompozytorów niemieckich, określających tempo w swoim języku ojczystym, był Ludwig van Beethoven). Ta metoda definiuje tempo w sposób przybliżony, zaś w różnych szkołach i w różnych okresach historycznych określeniom tym nadawano różne znaczenie.

Od drugiej połowy XVIII w. nazwom tempa towarzyszą często dodatkowe określenia, opisujące sposób wykonania utworu (np. adagio cantabile – powoli i śpiewnie, adagio risoluto - powoli, ale pewnie, zdecydowanie). Coraz częściej określenia te podawane są też w innych językach narodowych (angielskim, niemieckim, francuskim itp.).

Proste i precyzyjne określenie tempa stało się możliwe od czasu wynalezienia metronomu (1816). Od tej pory oprócz określeń słownych tempo można określić w sposób bezwzględny poprzez podanie liczby uderzeń na minutę (BPM) wraz z określeniem jednostki rytmicznej, odpowiadającej uderzeniu metronomu. Domyślnie jednostką tą jest ćwierćnuta, można jednak wybrać dowolną inną jednostkę, jeśli jest ona bardziej naturalna dla danego utworu (np. ósemkę lub półnutę).

Słowne określenia tempa podawane na początku utworów lub ich części są często używane w charakterze ich tytułów, o ile kompozytor nie nazwał dzieła w inny sposób (np. Adagio – jeden z bardziej znanych utworów przypisywany niesłusznie Tomaso Albinoniemu).

Podstawowe współczesne określenia tempa[edytuj]

nazwa włoska znaczenie liczba jednostek metrycznych
na minutę (BPM)*
Tempa wolne
grave ciężko, poważnie
< 40
largo szeroko
40 – 60
larghetto dość szeroko
60 – 66
lento powoli
60 – 66
adagio wolno
66 – 76
Tempa umiarkowane
andante w tempie spokojnego kroku
76 – 108
andantino nieco szybciej niż andante
moderato umiarkowanie
108 – 120
allegretto ruchliwie
120 – 132
Tempa szybkie
allegro ruchliwie, wesoło
120 – 168
vivo
vivace
żywo, szybko
presto śpiesznie
168 – 199
presto vivacissimo bardzo żywo
prestissimo bardzo szybko
200 <

* Częstotliwość może się zmieniać w zależności od źródeł; również określenia te różnie były rozumiane w różnych epokach.

Dodatkowe określenia[edytuj]

Określenia tempa mogą być dodatkowo modyfikowane określeniem uzupełniającym – odnoszącym się do określenia ruchu, nastroju, czy charakteru utworu – umieszczanym, zgodnie z regułami języka włoskiego, przed lub po nazwie tempa. Przykłady:

  • accentuato – zaznaczając, akcentując,
  • ad libito – od upodobania,
  • agitato – burzliwie, gwałtownie,
  • alla – tak jak (np. alla marcia – tak jak w marszu lub alla turca – tak jak w muzyce tureckiej),
  • appassionato – namiętnie, z pasją,
  • appena – prawie w ogóle, prawie nic,
  • assai – dość,
  • calando – zanikając,
  • cantabile – śpiewająco, śpiewnie,
  • con – z (con fuoco – dosł. z ogniem),
  • deciso – zdecydowanie, stanowczo,
  • dolce – słodko,
  • dolcissimo – jak najbardziej słodko,
  • energico – energicznie,
  • eroico – heroicznie,
  • furioso – dosł. w furii
  • in modo – w stylu (in modo di marcia funebre w stylu marsza żałobnego),
  • lacrimoso – smutno, żałobnie,
  • lamentoso – dosł. lamentując,
  • leggiero – lekko,
  • maestoso – majestatycznie, poważnie
  • malinconico – melancholicznie,
  • marcato – w tempie marsza,
  • meno – mniej (np. meno vivo – nie tak prędko),
  • misterioso – tajemniczo,
  • moderato – umiarkowanie
  • molto – bardzo,
  • non molto – nie bardzo (np. allegro non molto – nie bardzo ruchliwie),
  • non tanto – nie zanadto,
  • non troppo – nie zanadto (np. allegro ma non troppo – ruchliwie ale nie zanadto),
  • patetico – patetycznie, emocjonalnie,
  • piú – więcej, bardziej (np. piú adagio – bardziej, więcej niż adagio),
  • quasi – jakby,
  • rigoroso – ściśle, dokładnie,
  • saltando – skocznie i lekko,
  • scherzando – zabawnie,
  • senza – bez,
  • sempre – zawsze, stale,
  • tranquillamente – spokojnie,
  • trionfante – triumfalnie,
  • vigoroso – silnie, śmiało,
  • zeloso – żarliwie, szczerze.

Chwilowe zmiany tempa[edytuj]

Napis pesante poczyniony pod codą preludium cis-moll Rachmaninowa z cyklu Morceaux de Fantaisie.

Chwilowe zmiany tempa podaje się pod pięciolinią na początku odcinku tekstu muzycznego, którego one dotyczą. Używa się określeń:

  • accelerando – przyśpieszyć,
  • allargando – rozwlec,
  • animato – ożywić,
  • doppio movimento – dwa razy szybciej,
  • doppio più lento – dwa razy wolniej,
  • meno mosso – mniej ruchliwie,
  • morendo – zamierając,
  • pesante – ciężko,
  • piú mosso – bardziej ruchliwie,
  • poco a poco – coraz bardziej (np. poco a poco ritardando – coraz bardziej zwalniając),
  • poco un poco – trochę (np. poco un poco animato trochę ożywiając),
  • rallentando (rall.) – stopniowo zwolnić,
  • ritardando (rit.) – spowolnić,
  • ritenuto (również rit.) – zwolnienie,
  • stringendo – pędzić, coraz gwałtowniej,
  • sostenuto – przedłużyć,
  • subito – nagle,
  • subito forte – nagle głośno,
  • tenuto (ten.) – wytrzymać, przetrzymać.

Powrót do poprzedniego tempa zaznacza się określeniem: a tempo, tempo I lub tempo primo (tempo ' ).

Oznaczenia w innych językach[edytuj]

W muzyce współczesnej używane są również terminologii w językach narodowych. Poniżej znajdują się tłumaczenia określeń tempa z wybranych języków.

Francuski[edytuj]

Wielu kompozytorów używało francuskich określeń temp, m.in.: François Couperin, Jean-Philippe Rameau, Claude Debussy, Olivier Messiaen, Maurice Ravel czy Alexander Scriabin. Erik Satie używał stworzonych przez siebie francuskich określeń tempa[2].

  • Grave – wolno, ciężko,
  • Lent – wolno,
  • Modéré – średnio (moderato),
  • Moins – mniej,
  • Rapide – szybko,
  • Très – bardzo,
  • Vif – żywo,
  • Vite – szybko.

Niemiecki[edytuj]

Określeń niemieckich używali np. Ludwig van Beethoven i Gustav Mahler.

  • Langsam – wolno,
  • Lebhaft – żywo,
  • Mäßig – średnio (moderato),
  • Rasch – szybko,
  • Schnell – szybko, szybciej,
  • Bewegt – ruchliwie.

Angielski[edytuj]

Angielskie określenia stosowali między innymi Benjamin Britten i Percy Grainger.

  • fast – szybko,
  • medium – średnio,
  • brisk – żywo,
  • slowly – powoli,
  • vigorously – żywo (vivo),
  • misterious – tajemniczo (mistrioso).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Archiwum francuskiej Akademii Nauk, Paryż, Procès verbaux, tom 20, luty-kwiecień 1701
  2. E. Satie, Gnossienne, IMSLP

Bibliografia[edytuj]

  • Franciszek Wesołowski, Zasady Muzyki, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj]