Pierwsza Republika Słowacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Slovenská republika
Slovenský štát

Pierwsza Republika Słowacka
1939–1945
Flaga Słowacji
Herb Słowacji
Flaga Słowacji Herb Słowacji
Hymn: Hej, Slováci
(Hej Słowacy)
Położenie Słowacji
Język urzędowy słowacki
Stolica Bratysława
Ustrój polityczny republika faszystowska,
podległa III Rzeszy
Ostatnia głowa państwa prezydent Jozef Tiso
Ostatni szef rządu premier Štefan Tiso
Powierzchnia
 • całkowita

38 055 km²
Liczba ludności (1940)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

2 655 053
69,7 osób/km²
Jednostka monetarna Korona słowacka (Ks)
Data powstania 14 marca 1939
Data likwidacji 8 maja 1945
Strefa czasowa UTC +1 (zima)
UTC+2 (lato)
Mapa Słowacji
Słowacko-niemieckie braterstwo broni w czasie ataku na Polskę. Komańcza 1939.
Październik 1941, powitanie prezydenta Słowacji Jozefa Tiso w Berlinie. Od lewej Adolf Hitler i szef protokołu dyplomatycznego Alexander von Dörnberg

Pierwsza Republika Słowacka (słw. Prvá slovenská republika), Państwo słowackie (Slovenský štát) – marionetkowe państwo utworzone przez III Rzeszę w 1939, po dokonanym rozbiorze Czechosłowacji, istniejące do 1945 roku (kiedy ponownie weszło w skład Czechosłowacji).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie państwa słowackiego[edytuj | edytuj kod]

Republika Słowacka, jako państwo totalitarne, została utworzona 14 marca 1939. Pomysłodawcami jej powstania jako państwa podległego III Rzeszy (które przyjęło nawet niemieckie ustawodawstwo antyżydowskie) byli przede wszystkim ksiądz Jozef Tiso[1] i Vojtech Tuka, mający poparcie Słowackiej Partii Ludowej i Gwardii Hlinki[2]. Jako jeden z pierwszych nowe państwo uznał papież Pius XII, a katoliccy biskupi we wspólnym liście pasterskim pobłogosławili katolicko-faszystowski reżim[3].

15 marca 1939 część obszaru została zajęta przez wojska niemieckie.

 Osobny artykuł: Wojna węgiersko-słowacka.

17 marca 1939 od strony Rusi Podkarpackiej wkroczyły wojska węgierskie. W związku z tym rząd słowacki podpisał z Niemcami 23 marca 1939 w Wiedniu układ o stosunku ochronnym (Schutzvertrag). Dołączono do niego tajny protokół o współpracy gospodarczo-finansowej. Układ zawarto na 25 lat. III Rzesza zagwarantowała nienaruszalność granic Słowacji oraz zobowiązała się do pomocy w organizacji armii. Po podpisaniu traktatu Słowacy stawili opór wojskom węgierskim, a Niemcy naciskami dyplomatycznymi wstrzymali atak węgierski.

Z dużymi oporami Słowacja zgodziła się na kontrolę przez Wehrmacht strefy wojskowej (Schutzzone) o długości około 200 km, wzdłuż granicy z Protektoratem. 12 sierpnia 1939 uregulowano ostatecznie sprawę strefy w specjalnym tajnym układzie. W dwa tygodnie później Niemcy skierowali za zgodą rządu słowackiego swoje wojska na teren całej Słowacji, podporządkowując sobie armię słowacką[4].

Atak na Polskę[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Atak słowacki na Polskę.

Słowacja wzięła udział w ataku na Polskę w 1939 roku jako sojusznik III Rzeszy[5]. Dnia 1 września 1939 roku premier ksiądz Josef Tiso wydał swoim oddziałom rozkaz zaatakowania Polski bez uprzedniego wypowiedzenia jej wojny, co motywował rzekomym zagrożeniem Słowacji przez armię polską. Armia słowacka pod dowództwem Ferdinanda Čatloša[6] zaatakowała Polskę o godzinie 5.00 siłą trzech dywizji w kierunkach: podhalańskim, nowosądeckim i bieszczadzkim[7]. O podległym wobec III Rzeszy statusie państwa słowackiego może świadczyć fakt, że już dnia 1 września przez Niemców, a nie przez władze słowackie zostało usunięte poselstwo polskie w Bratysławie[8].

Deportacje Żydów[edytuj | edytuj kod]

Słowacja była pierwszym samodzielnym (w teorii) państwem, które deportowało dużą część mieszkających w kraju Żydów[9][10]. Ówczesne władze Słowacji odebrały majątek ponad dziesięciu tysiącom żydowskich przedsiębiorców o wartości 38 proc. ówczesnego budżetu państwa. III Rzeszy płacono 500 marek za każdego wywiezionego Żyda[11]. Początkowo Żydów deportowano do słowackich obozów koncentracyjnych znajdujących się w miejscowościach Vyhne, Sereď oraz Novaky. Pod koniec czerwca 1942 roku do hitlerowskich obozów zagłady słowacki rząd wysłał 52 tys. słowackich Żydów[12], a do października 58 tys. W sumie, rząd słowacki, we współpracy z III Rzeszą, deportował do niemieckich obozów koncentracyjnych 70 tys. słowackich Żydów – zginęło 67 tys.[13] Większość ofiar trafiła do Auschwitz-Birkenau.

Atak na Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

W dniu ataku Niemiec na ZSRR Słowacja zerwała stosunki dyplomatyczne ze Związkiem Radzieckim i po przeprowadzonej mobilizacji wysłała swoje wojska na front. Jednak z powodu niepowodzeń w walkach z Rosjanami już w październiku 1941 wojska słowackie przestały uczestniczyć w akcjach bojowych. Wyjątkiem była Dywizja Szybka. Po walkach w rejonie Krymu część Słowaków przeszła na stronę Armii Czerwonej, wstępując następnie w szeregi 1 Czechosłowackiego Korpusu Armijnego. Resztę słowackich żołnierzy Niemcy przerzucili do Włoch[14].

Powstanie antyniemieckie i upadek reżimu księdza Tiso[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Słowackie powstanie narodowe.

Likwidację reżimu księdza Tiso przygotowywała Słowacka Rada Narodowa. Tiso, zdając sobie sprawę, że bez pomocy Niemców jego siły nie zdołają stłumić powstania, zdecydował że Niemcy pomogą mu w zaprowadzeniu porządku w kraju. W konsekwencji na Słowację wkroczyły wojska niemieckie i bezwzględnie stłumiły powstanie, któremu Rosjanie nie zdołali pomóc z powodu przeciągających się walk o przełęcz dukielską której broniła niemiecka 1 Armia Pancerna. W tłumieniu powstania razem z Niemcami uczestniczyła Gwardia Hlinki, oprócz zamordowania tysięcy ludzi zniszczeniu uległo kilkadziesiąt miast i wsi. Kilkanaście tysięcy Słowaków trafiło do niemieckich obozach koncentracyjnych. Za pomyślne zdławienie ksiądz Tiso odprawił mszę dziękczynną ( w której uczestniczył dowodzący likwidacją powstania SS-Obergruppenführer Hermann Höfle) w czasie której powstańców nazwał „bandami komunistów i bolszewików”[15], a wspomnianego Hermanna Höflę udekorował najwyższym słowackim odznaczeniem. Po wyzwoleniu Słowacji spod okupacji niemieckiej zbiegł do Austrii, jednak już w maju 1945 został wydany władzom Czechosłowacji i skazany na karę śmierci za udział w zbrodniach wojennych i zdradę[16].

Obszar[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza Republika Słowacka została utworzona z ziem, które pozostały z przedwojennej Czechosłowacji po odebraniu jej:

Jej teren został natomiast powiększony 21 listopada 1939 roku (układ Ribbentrop-Cermak) o obszar ok. 770 km², po zajęciu przez wojska niemiecko-słowackie Polskiego Spisza i Orawy.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny

Republika Słowacka od 1 stycznia 1940 była podzielona na 6 żup i 58 powiatów:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Praca zbiorowa -Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, Warszawa 2008. Tom 5, s. 170
  2. Rolf Dieter Muller - Wspólnicy Hitlera. Formacje sojusznicze Wehrmachtu na froncie wschodnim, s. 126
  3. L. Lehman Vatican Policy in the Secont Word War, 1946, s.28. Mourin Der Vatikan, s.92.
  4. Czesław Madajczyk -Faszyzm i okupacje 1938-1945, s. 97
  5. Igor Baka. "Udział Słowacji w agresji na Polskę w 1939 roku"
  6. „Agresja słowacka na Polskę w 1939 roku”, Oblicza Historii nr 03/2004
  7. Charles K. Kliment, Břetislav Nakládal: Germany's First Ally. Schiffer Publishing, 1998. ​ISBN 0-7643-0589-1​. (ang.) (wydanie czeskie: 2003, ​ISBN 80-206-0596-7​)
  8. Henryk Batowski, Walka dyplomacji hitlerowskiej przeciw Polsce 1939–1945, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1984, ​ISBN 83-08-01217-5
  9. Zob. The tragedy of the Jews of Slovakia: 1938-1945: Slovakia and the „Final solution of the Jewish question”, red. Wacław Długoborski, oprac. Jarek Mensfelt, Auschwitz-Birkenau State Museum, Museum of the Slovak National Uprising, Oświęcim-Banská Bystrica 2002, ​ISBN 83-88526-15-4​.
  10. Ladislav Lipscher, Židia v slovenskom štáte 1939–1945, Print-servis, Banská Bystrica 1992, s. 254, ​ISBN 80-900470-2-5​.
  11. Słowacja: odsłonięto pomnik zbrodniarza wojennego, tvp.info, 10 VI 2011 [dostęp 13 VI 2015]
  12. Saul Friedländer, Część II. Eksterminacja. Rozdział 6. Grudzień 1941 – lipiec 1942, [w:] tegoż, Czas eksterminacji. Nazistowskie Niemcy i Żydzi 1939–1945, tłum. Sławomir Kupisz, Krzysztof Masłowski, Anna Maria Nowak, Prószyński Media, Warszawa 2010, ​ISBN 978-83-7648-487-7​. (Istotny tu fragment dostępny na stronie Wydawnictwa, dostęp 13 VI 2015).
  13. Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias, Slowacja, Petit fute
  14. Rolf Dieter Muller -Wspólnicy Hitlera. Formacje sojusznicze Wehrmachtu na froncie wschodnim, s. 127-132
  15. Wprost, Wydania 1-13, str. 44 Agencja Wydawniczo-Reklamova „Wprost”
  16. Praca zbiorowa - Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, Warszawa 2008. Tom 5, s. 170

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]