Tragedia na Hillsborough

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tragedia na Hillsborough
Ilustracja
Pomnik poświęcony 96 ofiarom tragedii
Państwo  Wielka Brytania
Miejsce Sheffield
Rodzaj zdarzenia masowe zadeptanie i zaduszenie
Data 15 kwietnia 1989
Godzina 14:00
Ofiary śmiertelne 96 osób
Ranni 766 osób
Położenie na mapie Sheffield
Mapa lokalizacyjna Sheffield
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie Wielkiej Brytanii
Mapa lokalizacyjna Wielkiej Brytanii
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie Anglii
Mapa lokalizacyjna Anglii
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie South Yorkshire
Mapa lokalizacyjna South Yorkshire
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Ziemia53°23′09″N 1°28′10″W/53,385833 -1,469444

Tragedia na Hillsborough − wydarzyła się 15 kwietnia 1989 roku na Hillsborough, stadionie Sheffield Wednesday w Sheffield podczas meczu półfinału Pucharu Anglii pomiędzy Liverpoolem a Nottingham Forest i pochłonęła 96 ofiar śmiertelnych. Wszyscy byli fanami Liverpoolu. To największa stadionowa katastrofa, jaka kiedykolwiek wydarzyła się w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Jej przyczyną była niewłaściwa organizacja meczu i złe zachowanie policji, która nie potrafiła zapanować nad wydarzeniami[1]. Mecz został zatrzymany po 6 minutach pierwszej połowy.

Stadion i organizacja meczu[edytuj | edytuj kod]

W 1989 roku miejsca dla kibiców nie były numerowane, a niektóre sektory nie posiadały krzeseł. Podczas oglądania meczu część osób stała przed metalowymi kratami, odgradzającymi ich od murawy. Bilety zostały w całości wyprzedane, dlatego organizatorzy spodziewali się ponad 53 000 kibiców obu drużyn[2]. Stadion posiadał dwie trybuny: większą Spion Kop i mniejszą Leppings Lane. Zgodnie z ówczesnymi praktykami kibiców kierowano do osobnych wejść w taki sposób, aby ich trasa nie przecinała się i wiodła bezpośrednio do trybuny przewidzianej dla fanów danej drużyny[2].

W 1981 roku, podczas meczu drużyn Tottenham i Wolverhampton, doszło do incydentu[3], w którym trzydziestu ośmiu kibiców zostało rannych[4]. Przyczyną był niewłaściwy przydział trybun. Liczniejszą grupę kibiców Tottenhamu skierowano do mniejszej trybuny, co wywołało tłok i obrażenia. Decyzją Angielskiej Federacji Piłkarskiej przez kolejne 6 lat na stadionie Sheffield Wednesday nie odbywały się duże spotkania piłkarskie. W tym czasie nie podjęto decyzji o jego przebudowie, jak również nie wykonano żadnych działań mogących zwiększyć bezpieczeństwo kibiców[5].

15 kwietnia 1989 roku powtórzono błąd z 1981 roku. Do katastrofy przyczyniła się decyzja o umieszczeniu kibiców Liverpoolu na mniejszej trybunie, Leppings Lane. Większą, Spion Kop, zajęli kibice Nottingham Forest, mimo że spodziewano się, iż grupa fanów Liverpoolu będzie liczniejsza[6]. Dodatkowo władze The Football Association nie zgodziły się na udostępnienie kibicom Liverpoolu całej trybuny, o co wnioskowały władze klubu[7].

Stadion Hillsborough od 10 lat nie miał ważnego certyfikatu bezpieczeństwa[8].

Nad bezpieczeństwem kibiców mieli czuwać funkcjonariusze policji, którymi dowodził David Duckenfield, oficer policji hrabstwa South Yorkshire. Objął stanowisko kierownika dziewiętnaście dni przed tragedią. Nie posiadał doświadczenia w zarządzaniu pracą funkcjonariuszy podczas imprez masowych i nie znał się na procedurach, związanych z ochroną meczy[9][10][11].

Przebieg tragedii[edytuj | edytuj kod]

Około południa na stadion przybyli pierwsi kibice. Mecz miał rozpocząć się o 15:00. Na trybunę Leppings Lane kierowano kibiców Liverpoolu. Wejście do obiektu zostało zabezpieczone przez obrotowe bramki. Dla 10 100 osób przeznaczono jedynie 7 z 25 bramek[9][2]. Trybuna była podzielona na sektory. Najbardziej atrakcyjne, oznaczone numerami 3 i 4, znajdowały się tuż za bramką Liverpoolu[9]. Wejście do nich wiodło przez tunel.

O 14:30, pół godziny przed rozpoczęciem meczu, 5 531 kibiców wciąż przebywało na zewnątrz stadionu i nie mogło dostać się na trybunę Leppings Lane. Przy obrotowych bramkach utworzył się zator[12]. Dodatkową przeszkodę stanowiły kolejki przed kasami. Z niewyjaśnionych powodów tylko dwie były czynne[13].

Około godziny 14:45 policjanci, pracujący przy obrotowych bramkach, zdali sobie sprawę z tego, że nie dadzą rady wpuścić wszystkich kibiców na czas. Ludzie niepokoili się opóźnieniem i napierali na wejścia. Policjant Roger Marshall skontaktował się przez krótkofalówkę z oficerem Davidem Duckenfieldem. Chciał poprosić o możliwość otwarcia bramy ewakuacyjnej, oznaczonej literą C. To pozwoliłoby rozładować zator przy bramkach obrotowych. David Duckenfield nie odpowiedział[9]. Marshal czterokrotnie próbował nawiązać kontakt z oficerem[14].

O 14:52 Roger Marshall rozmawiał z przełożonym. David Duckenfield wydał polecenie otwarcia bramy C[15][12][14]. W kilka minut ponad 2000 osób dostało się do obiektu[2]. W tym momencie sektory 3 i 4 były już pełne. Powinny zostać zamknięte, podobnie jak prowadzący do nich tunel. Jednak policjanci nie zagrodzili ich i nie pokierowali ludzi do luźniejszych sektorów. Wpuścili kibiców do obiektu bez wskazania drogi. Tłum przesunął się do tunelu najbliżej bramy C, wiodącego do sektorów 3 i 4, w których nie było już miejsca[16]. W tunelu utworzył się zator. Ludzie napierający od bramy C, przepchnęli stojących przed nimi do zatłoczonych sektorów. Z uwagi na korki drogowe część kibiców dotarła na stadion tuż przed meczem[7]. Dostali się do środka przez bramę C i skierowali do tunelu, napierając na poprzednich.

O 14:54 piłkarze wyszli na murawę. Owacje spowodowały, że ludzie uwięzieni w zatłoczonym tunelu chcieli jak najszybciej dostać się do sektorów, aby nie przegapić początku meczu[17]. Krzyki z sektorów 3 i 4 policja uznała za wiwaty na cześć piłkarzy. Tunel wciąż był otwarty i wchodzili do niego kolejni kibice, pchani przez stojących za nimi i napierający na tratujących się ludzi.

Punktualnie o 15:00 rozpoczął się mecz. Na dźwięk gwizdka kibice uwięzieni w tunelu próbowali dostać się do sektorów 3 i 4[18]. Ludzie stojący najbliżej murawy, przy metalowej kracie, zostali przyciśnięci przez napierający tłum. Niektórzy próbowali uciec z sektorów 3 i 4 przeskakując płot, dzielący trybunę od murawy. Policjanci nie rozumieli zagrożenia i potraktowali to jak chuligański wybryk[19]. Kibice znajdujący się na piętrze, nad sektorami 3 i 4 zdali sobie sprawę z tego, że ludzie na dole duszą się od naporu tłumu. Starali się ratować poszkodowanych i wciągali ich za ręce na wyższą kondygnację.

Od 15:00 do 15:06 na murawie rozgrywano mecz. Piłkarze nie zdawali sobie sprawy, że w tym czasie na trybunie Leppings Lane ginęli ludzie. W zatłoczonych sektorach wybuchła panika. Tratowani ludzie z trzech stron ogrodzeni byli wysoką kratą. Tunel wciąż był otwarty i wchodziły do niego kolejne osoby. W związku z utrudnieniami drogowymi wielu kibiców pojawiło się przed kasami, gdy mecz już się rozpoczynał. Jako że otwarte zostały tylko dwie bramy prowadzące na trybunę Leppings Lane, tłum po rozpoczęciu spotkania zaczął napierać na bramy.

O godzinie 15:04 Peter Beardsley, piłkarz Liverpoolu, trafił w poprzeczkę bramki po drugiej stronie boiska[20][9][21]. Krzyki kibiców z innych części stadionu zagłuszyły wołanie o pomoc. Ludzie forsowali kraty, aby wydostać się na murawę. Policjanci zdali sobie sprawę z tego, co się dzieje w sektorach 3 i 4. Piłkarze zauważyli ludzi przechodzących przez kraty na boisko i zaniepokoili się[22].

O 15:06 policjant Roger Greenwood wbiegł na murawę i nakazał sędziemu przerwanie gry[2][23]. Między policjantami doszło do nieporozumień. Część nie wiedziała, co robić, gdyż David Duckenfield nie wydawał żadnych rozkazów[9]. Pod wpływem napierającej masy ludzi runęła jedna z barier odgradzających trybunę od boiska. Większość ofiar została zaduszona lub zadeptana.

O 15:15 na murawę wjechał ambulans[12]. Łącznie do boiska przy Leppings Lane dotarły tylko dwie karetki. Jedynie 14 z 96 ofiar śmiertelnych trafiło do szpitala[2]. Większość kibiców nie wiedziała, co dzieje się za bramką Liverpoolu i z jakiego powodu mecz został przerwany.

Do godziny 16:00 zwłoki ofiar ułożono w miejscu, które wcześniej służyło jako baza funkcjonariuszy policji[9].

Ofiary[edytuj | edytuj kod]

Kwiaty złożone pod pomnikiem ofiar tragedii.

W wyniku tragedii, w 1989 roku, zginęło 95 osób, a 766 zostało rannych. Większość miała połamane żebra i inne urazy w obrębie klatki piersiowej[24]. Ostatnia ofiara tragedii zmarła w marcu 1993 roku, w wieku 22 lat. Był to Tony Bland, przebywający od czterech lat w stanie wegetatywnym, na skutek urazu mózgu[25][26][27].

Dokładny czas śmierci większości ofiar nie został ustalony z uwagi na chaos panujący na stadionie. Zakłada się, że część zginęła jeszcze przed rozpoczęciem meczu, po otwarciu bramy C i dotarciu tłumu do tunelu, to jest od 14:57 do 15:00. Większość ofiar zmarła tego samego dnia. Wyjątek stanowią: Lee Nicol (lat 14), który zmarł 17 kwietnia w szpitalu, oraz Tony Bland (lat 22), który zmarł cztery lata po tragedii[28].

Za przyczynę śmierci 94 ofiar uznano asfiksję. John Alfred Anderson (lat 62) zmarł dwie minuty po przerwaniu meczu, na skutek pęknięcia aorty brzusznej, Tony Bland (lat 22) na skutek urazu mózgu[28].

38 ofiar miało mniej niż 19 lat, 40 było w wieku od 20 do 29 lat[29][30]. Najmłodszą ofiarą katastrofy na Hillsborough był 10-letni Jon-Paul Gilhooley, kuzyn wieloletniego kapitana the Reds, Stevena Gerrarda[31]. Najstarszą Gerard Bernard Patrick Baron (lat 67), emerytowany pracownik pocztowy, którego brat Kevin Baron był piłkarzem Liverpoolu[32].

Wiek ofiar tragedii (z uwzględnieniem Tony’ego Blanda)[28]:
Przedział wiekowy ofiar Razem Mężczyżni Kobiety
10 - 19 lat 38 36 2
20 - 29 lat 40 36 4
30 - 39 lat 12 11 1
40 - 49 lat 3 3 0
50 - 59 lat 1 1 0
Powyżej 60 lat 2 2 0
Razem: 96 89 7

Stephen Whittle nazywany jest dziewięćdziesiątą siódmą ofiarą tragedii[33][34][35]. Nie mógł pojechać na mecz, a swój bilet odsprzedał przyjacielowi, który zginął na trybunie Leppings Lane. Stephen Whittle obwiniał się za jego śmierć i 22 lutego 2011 roku popełnił samobójstwo. Uprzednio przeznaczył 61 tysięcy funtów na budowę pomnika „Hillsborough memorial Trust”.

Śledztwa w sprawie tragedii[edytuj | edytuj kod]

Okładka raportu Petera Taylora.
Zdjęcie sektorów 3 i 4, gdzie doszło do tragedii, pochodzące z raportu Taylora.

16 kwietnia 1989 roku do Hillsborough przyjechali Margaret Thatcher i Douglas Hurd, minister spraw wewnętrznych[36]. 17 kwietnia Peter Murray Taylor otrzymał polecenie przeprowadzenia dochodzenia[36]. Z wydarzeniem wiązał się chaos informacyjny. Duckenfield zaprzeczył, że wydał polecenie otwarcia bramy C i sugerował, że została wyłamana siłą przez kibiców[12]. Relacje policjantów były odmienne od relacji świadków i poszkodowanych[12].

Efektem tragedii na Hillsborough oraz Heysel był Raport Taylora, ministra sprawiedliwości Zjednoczonego Królestwa. Miał on przedstawić przyczyny tragedii oraz pomysły rozwiązań koniecznych do poprawy bezpieczeństwa na angielskich stadionach. Raport ten nakazywał wprowadzenie numerowanych krzesełek w każdym sektorze[37], zakaz udostępniania miejsc stojących i wiele innych. Peter Taylor w swoim raporcie po katastrofie skrytykował zarówno wybór przez angielski Związek Piłkarski na mecz półfinałowy stadionu Hillsborough, jak i stan trybuny Leppings Lane, ale nie obwinił za katastrofę związku, co jest często krytykowane przez organizacje walczące o sprawiedliwość dla ofiar[1]. Częściowy raport Taylora został ogłoszony w sierpniu 1989 roku, końcowy w styczniu 1990 roku. Taylor wskazał na zaniedbania, jednak nie znalazł dowodów pozwalających postawić zarzuty karne[12][38].

W sierpniu 1998 roku rodziny ofiar wystosowały pozew przeciwko przełożonym policji. Sprawa trafiła do sądu w 2000 roku[38].

Od 2009 do 2012 roku tragedię analizowała niezależna komisja badawcza o nazwie „Hillsborough Independent Panel”[39][40][41]. We wrześniu 2012 roku opublikowała ustalenia, wedle których odpowiedzialność za wypadek spoczywała na organizatorach meczu i policji. Stwierdzono ponadto, że 41 ofiar śmiertelnych mogło zostać uratowanych, gdyby szybciej zareagowano na sytuację kryzysową[38][42]. Do raportu odniósł się między innymi David Cameron, który skierował słowa przeprosin do rodzin ofiar[43].

W grudniu 2012 roku uchylono poprzedni wyrok, uznający że śmierć ofiar była nieszczęśliwym wypadkiem.

W 2014 rozpoczęło się nowe dochodzenie, mające na celu ustalić między innymi to, czy oficer Duckenfield zaniedbał obowiązki[38]. W 2015 roku Duckenfield przyznał, że wydał polecenie otwarcia bramy C, a tunel prowadzący do sektorów 3 i 4 nie został zamknięty[12]. 26 kwietnia 2016 roku w sprawie zapadł wyrok. Uznano, że działania Duckenfielda były zaniedbaniem, a śmierć ofiar wynikała z wpuszczenia przez bramę C zbyt dużej liczby ludzi i wadliwą budowę stadionu[38][5][44].

W styczniu 2019 roku rozpoczął się kolejny proces w tej sprawie[45]. W listopadzie 2019 roku Duckenfield został uznany za niewinnego spowodowania śmierci 95 osób (z postępowania wyłączono ofiarę, która zmarła cztery lata po tragedii)[46][45].

Przyczyny tragedii[edytuj | edytuj kod]

Plan części stadionu z zaznaczeniem bramy C oraz sektorów 3 i 4.

W toku prowadzonych od 1989 roku analiz ustalono, że do tragedii i śmierci ofiar doprowadziły następujące błędy[47][5][38][2]:

  • Stadion nie posiadał certyfikatu bezpieczeństwa, a jego konstrukcja była wadliwa.
  • Na trybunie Leppings Lane znajdowało się zbyt wiele osób.
  • Nie dostosowano liczby bramek obrotowych do przewidywanej liczby kibiców.
  • Decyzja o otwarciu bramy C była błędna, jeśli jednocześnie nie zamknięto tunelu prowadzącego do przepełnionych sektorów i nie kierowano ludzi tam, gdzie mogli swobodnie zająć miejsca, bez narażenia innych na niebezpieczeństwo.
  • Nie cofnięto ludzi z tunelu, aby nie napierali na przepełnione sektory 3 i 4.
  • Start meczu powinien zostać opóźniony, aby kibice mogli swobodnie znaleźć się na trybunach.
  • Komunikacja pomiędzy policjantami a ich dowódcą nie przebiegała prawidłowo.
  • Komunikacja pomiędzy policjantami, pracującymi w różnych częściach stadionu, również nie przebiegała prawidłowo. Przed otwarciem bramy C funkcjonariusze powinni zabezpieczyć wejście do tunelu, prowadzącego do zapełnionych sektorów, o czym powinni dowiedzieć się od policjantów obserwujących ten fragment trybuny z murawy boiska.
  • Wchodzenie do sektorów tak dużej grupy ludzi podczas trwającego meczu w ogóle nie powinno mieć miejsca, gdyż krzyki innych kibiców nie pozwoliły policji prawidłowo rozeznać się w sytuacji zagrożenia.
  • Lekarze i pielęgniarki zostali wezwani przez system głośnomówiący dopiero po 30 minutach od wydarzenia. Pierwszej pomocy rannym udzielały w dużej mierze osoby przypadkowe, które akurat znalazły się w pobliżu, nie zaś wykwalifikowany personel medyczny.
  • Tragedii można było uniknąć poprzez odpowiednie rozmieszczenie ludzi w poszczególnych częściach stadionu i opóźnienie startu meczu do czasu, kiedy zajmą miejsca na trybunach.

Pamięć o ofiarach[edytuj | edytuj kod]

Kibice Liverpoolu wieszają baner z nazwiskami ofiar.

Pamięci ofiar tragedii poświęcono kilka pomników, między innymi „The Hillsborough Memorial Anfield”, na którym znajdują się nazwiska zmarłych[48] oraz monument z brązu na Old Haymarket, wykonany przez artystę Toma Murphy'ego[49]. 15 kwietnia 1999 roku, w dziesiątą rocznice tragedii, odsłonięto pomnik ku czci ofiar na stadionie.

W ratuszu w Liverpoolu, znajduję się zegar wykonany przez Johna Cliftona, upamiętniający wypadek. Jego wskazówki zatrzymały się na godzinie 15:06[49].

Rodziny ofiar założyły organizację „Family Support Group”. Kieruje nią Trevor Hicks, którego dwie córki (Victoria Jane Hicks, lat 15 i Sarah Louise Hicks, lat 19) oglądały mecz z trybuny Leppings Lane i zmarły w wyniku odniesionych obrażeń[50][29][51]. W 2014 roku Steven Gerrard, kapitan zespołu FC Liverpool przekazał 96 tysięcy funtów na pomoc ofiarom tragedii, w której zginął jego kuzyn (wówczas dziesięcioletni)[52].

Liverpool Football Club nigdy później nie rozegrał żadnego meczu 15 kwietnia[7]. Co roku na wiosnę piłkarze FC Liverpool grają w koszulkach z numerem 96, symbolizującym ofiary tragedii[5].

Publikacje książkowe[edytuj | edytuj kod]

Tragedii zostały poświęcone następujące książki:

  • Rogan Taylor, Andrew Ward i Tim Newburn „The Day of the Hillsborough Disaster: A Narrative” (pierwsze wydanie w 1995 roku). Publikacja zawiera relacje świadków, głównie policjantów i kibiców[53][54].
  • Phil Scraton „Hillsborough: The Truth” (pierwsze wydanie w 1999 roku). Literatura faktu. Autor jest kryminologiem. Pracował w niezależnej komisji badawczej „Hillsborough Independent Panel”, której działania przyczyniły się do kluczowych ustaleń dotyczących przebiegu tragedii i wznowienia dochodzeń[55].
  • Danny Rhode „Fan” (pierwsze wydanie w 2014 roku). Proza fabularyzowana. Autor relacjonuje swoje wspomnienia z tragedii. Był obecny na stadionie[56].
  • Mike Nicholson „The Hillsborough Disaster: In Their Own Words” (pierwsze wydanie w 2016 roku). Dokument, literatura faktu. Zawiera relacje rodzin ofiar i świadków[57][58].
  • Kevin Sampson „Hillsborough Voices: The Real Story Told by the People Themselves” (pierwsze wydanie w 2016 roku). Literatura faktu z relacjami świadków[59].
  • David Cain „Truth Street” (pierwsze wydanie w 2019 roku, z okazji trzydziestolecia tragedii). Fabularyzowana wersja wydarzeń[60].

Filmy i teatr[edytuj | edytuj kod]

5 grudnia 1996 roku miała miejsce premiera pierwszego filmu, poświęconego tragedii, zatytułowanego „Hillsborough”, w reżyserii Charles’a McDougalla. W filmie wystąpił między innymi Christopher Eccleston, który wcielił się w rolę Trevora Hicksa, ojca dwóch córek, które zginęły w wyniku wydarzeń na stadionie[61][62].

8 maja 2016 roku miała miejsce premiera filmu dokumentalnego „Hillsborough”, w reżyserii Daniela Gordona. Wystąpili w nim świadkowie wydarzeń oraz krewni ofiar[63][64].

Tragedia została również przedstawiona w sztuce teatralnej z 1999 roku zatytułowanej „Waiting For Hillsborough”, której autorem jest Lance Nielsen[65].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b The Taylor Report - The Hillsborough Football Disaster, www.contrast.org [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  2. a b c d e f g How the Hillsborough disaster unfolded, „BBC News”, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  3. Hillsborough jury sees 1981 'crushing incident', „BBC News”, 29 maja 2014 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  4. The Football Licensing Authority - Spectator Safety - Deaths and Injuries in Major Accidents at British Football Stadia, web.archive.org, 18 kwietnia 2009 [dostęp 2020-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2009-04-18].
  5. a b c d Telewizja Polska S.A, Dzień, w którym nie zagra Liverpool. Rocznica tragedii, sport.tvp.pl, 15 kwietnia 2020 [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  6. Justice for the 96 - Wayne McCullough #IHOW Charity
  7. a b c Tragedia na Hillsborough. Zdarzenia sprzed 30 lat wstrząsnęły futbolem. "Zadeptano 96 osób. Wciąż mnie to prześladuje", PolskieRadio24.pl [dostęp 2020-10-17].
  8. TwitLonger – When you talk too much for Twitter, www.twitlonger.com [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  9. a b c d e f g „Kilka osób stojących obok już nie żyło. Pomyślałem, że teraz moja kolej”. 31 lat po katastrofie w Hillsborough, Przegląd Sportowy, 15 kwietnia 2020 [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  10. Here's all you need to know about David Duckenfield – the former police chief facing charges over Hillsborough, The Independent, 28 czerwca 2017 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  11. Hillsborough trial: David Duckenfield 'was thrown in at deep end', „BBC News”, 15 października 2019 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  12. a b c d e f g Hillsborough disaster | Details & Aftermath, Encyclopedia Britannica [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  13. To już 27 lat... Anglia ciągle żyje tragedią na Hillsborough - Polsat Sport, www.polsatsport.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  14. a b Hillsborough Inquests: Roger Marshall's 'regret' over not delaying kick-off, „BBC News”, 30 września 2014 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  15. Eleanor Barlow, Senior Hillsborough officer refuses to criticise match commander, Liverpool Echo, 30 września 2014 [dostęp 2020-10-17].
  16. Upadek oznaczał śmierć. Mija 30 lat od tragedii na Hillsborough, Sport.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  17. Wielka tragedia: Hillsborough – Stadiony.net, stadiony.net [dostęp 2020-10-17].
  18. Upadek oznaczał śmierć. Mija 30 lat od tragedii na Hillsborough, Sport.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  19. Telewizja Polska S.A, Dzień, w którym nie zagra Liverpool. Rocznica tragedii, sport.tvp.pl, 15 kwietnia 2020 [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  20. Eleanor Barlow, Liverpool legend Peter Beardsley: 'I wish I could have helped at Hillsborough', Liverpool Echo, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-17].
  21. Eleanor Barlow, Former Liverpool star Peter Beardsley opens up on Hillsborough, mirror, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-17].
  22. Eleanor Barlow, Liverpool legend Peter Beardsley: 'I wish I could have helped at Hillsborough', Liverpool Echo, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-17].
  23. Hillsborough inquests: Roger Greenwood's 'profound regret', „BBC News”, 18 listopada 2014 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  24. Ever D. Grech i inni, TRAUMATIC MITRAL VALVE RUPTURE DURING THE HILLSBOROUGH FOOTBALL DISASTER: CASE REPORT, „Journal of Trauma and Acute Care Surgery”, 35 (3), wrzesień 1993, s. 475–476, ISSN 2163-0755 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  25. Hillsborough: Tony Bland's family 'hugely disappointed' by no charges, „BBC News”, 29 czerwca 2017 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  26. Hillsborough Inquests: Victim Tony Bland 'should have been treated differently', „BBC News”, 19 października 2015 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  27. David Conn, Hillsborough inquests: teenager 'thrown' on top of man in ambulance, „The Guardian”, 16 października 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  28. a b c Hillsborough inquests: The 96 who died, „BBC News”, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-18] (ang.).
  29. a b Remembering the 96 victims of the Hillsborough Disaster 30 years on, Metro, 15 kwietnia 2019 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  30. 30. rocznica tragedii Hillsborough, lfc.pl [dostęp 2020-10-17].
  31. Steven Gerrard says death of his cousin at Hillsborough was biggest inspiration | Football | The Guardian, www.guardian.co.uk [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  32. Liverpool career stats for Kevin Baron - LFChistory - Stats galore for Liverpool FC!, www.lfchistory.net [dostęp 2020-10-17].
  33. The 97th Hillsborough victim: Fan sold ticket to friend who died in, The Independent, 15 września 2012 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  34. r/LiverpoolFC - 97th Hillsborough victim that's never mentioned. Stephen Whittle sold his ticket for the match to a friend who later died in the disaster. Stephen then committed suicide by jumping infront of a train. Just before he did that he left 61,000 pounds to the Hillsborough memorial Trust., reddit [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  35. Alan Weston, Tributes paid to the forgotten "97th victim" of the Hillsborough disaster, Liverpool Echo, 29 kwietnia 2016 [dostęp 2020-10-17].
  36. a b Wayback Machine, web.archive.org, 20 września 2012 [dostęp 2020-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2012-09-20].
  37. Ta tragedia wstrząsnęła światem futbolu. Mija 25 lat od Hillsborough, www.rmf24.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  38. a b c d e f CNN Editorial Research, Hillsborough Stadium Disaster Fast Facts, CNN [dostęp 2020-10-17].
  39. Home Office, Inquiry into Hillsborough Stadium Disaster, Hillsborough Independent Panel Website, 2012 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  40. Football: David Conn on Hillsborough and Andy Burnham wanting full disclosure, the Guardian, 17 kwietnia 2009 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  41. The report of the Hillsborough Independent Panel, GOV.UK [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  42. Hillsborough disaster - Latest news from Liverpool Echo, www.liverpoolecho.co.uk [dostęp 2020-10-17].
  43. David Cameron, David Cameron's full statement on the Hillsborough panel's report, „The Guardian”, 12 września 2012, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  44. Tragedia, śmierć i lata walki o sprawiedliwość! 28. rocznica tragedii na Hillsborough - Polsat Sport, www.polsatsport.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  45. a b Hillsborough: Timeline of the 1989 stadium disaster, „BBC News”, 28 listopada 2019 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  46. Tragedia na Hillsborough. Szef policji uniewinniony, www.rp.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  47. Rory Smith, Families of Hillsborough Victims Are Again Left Without Answers, „The New York Times”, 29 listopada 2019, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  48. Final Hillsborough memorial service to take place at Anfield, Liverpool FC [dostęp 2020-10-17].
  49. a b Ku pamięci Hillsborough, www.lfc.pl [dostęp 2020-10-17].
  50. The Hillsborough Families Support Group - HFSG, www.contrast.org [dostęp 2020-10-17].
  51. 'Spirit of the 96 burns in our hearts' [dostęp 2020-10-17] (ang.).
  52. Przekazał pieniądze dla ofiar tragedii na Hillsborough, www.rmf24.pl [dostęp 2020-10-17] (pol.).
  53. Rogan P. Taylor, Tim Newburn, Andrew Ward, The day of the Hillsborough disaster: a narrative account, Liverpool: Liverpool University Press, 1995, ISBN 978-0-85323-199-8 [dostęp 2020-10-18] (ang.).
  54. Rogan P. Taylor, Andrew Ward, Tim Newburn, The Day of the Hillsborough Disaster: A Narrative Account, Liverpool University Press, 1995, ISBN 978-0-85323-199-8 [dostęp 2020-10-18] (ang.).
  55. Hillsborough - The Truth, www.goodreads.com [dostęp 2020-10-18].
  56. Fan, www.goodreads.com [dostęp 2020-10-18].
  57. Mike Nicholson, The Hillsborough Disaster: In Their Own Words, Amberley Publishing, 23 maja 2016, ISBN 978-1-4456-3486-9 [dostęp 2020-10-18] (ang.).
  58. The Hillsborough Disaster In Their Own Words, www.goodreads.com [dostęp 2020-10-18].
  59. Hillsborough Voices, www.goodreads.com [dostęp 2020-10-18].
  60. David Cain, Truth Street, Smokestack Books, 2019, ISBN 978-1-9996742-4-3 [dostęp 2020-10-18] (ang.).
  61. Hillsborough. [dostęp 2020-10-18].
  62. Hillsborough. Tracey Wilkinson, Kevin Knapman, Mark Womack, Sarah Graham Granada Television. 1996-12-05. [dostęp 2020-10-18].
  63. Hillsborough. [dostęp 2020-10-18].
  64. Hillsborough. Margaret Aspinall, William Bale, David Duckenfield, Tony Evans ESPN Films, VeryMuchSo Productions, VeryMuchSo Productions. 2016-05-08. [dostęp 2020-10-18].
  65. Speakers | Lance Nielsen, London Screenwriters' Festival [dostęp 2020-10-18] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]