Tworóg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi położonej w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim. Zobacz też: inne znaczenia.
Tworóg
Herb
Herb Tworoga
Kościół św. Antoniego
Kościół św. Antoniego
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat tarnogórski
Gmina Tworóg
Sołectwo Tworóg
Liczba ludności (2008) 3 607
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 42-690
Tablice rejestracyjne STA
SIMC 0223390
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
Tworóg
Tworóg
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Tworóg
Tworóg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tworóg
Tworóg
Ziemia50°31′53″N 18°42′52″E/50,531389 18,714444

Tworóg (niem. Tworog[1]) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Tworóg, siedziba gminy Tworóg.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa katowickiego.

Położenie[edytuj]

Tworóg leży przy drodze krajowej nr 11, na odcinku pomiędzy Tarnowskimi Górami a Lublińcem. Otoczony jest lasami sosnowymi. Przepływa tutaj rzeka Stoła wraz z dopływami Blaszynówką i Brzeźnicą. Historycznie leży na Górnym Śląsku.

Nazwa[edytuj]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej nazwy białego sera - twarogu, którego wytwarzaniem mieli zajmować się tutejsi mieszkańcy[2]. Nie istnieje jednak jakikolwiek przekaz historyczny mówiący o produkcji tu sera na znaczącą skalę, który potwierdzałby tę hipotezę.

Górnośląski kapłan i historyk regionalny ks. Jan Chrząszcz podaje, iż nazwa Tworóg pochodzi od nazwiska mistrza kuźniczego Jana Tworoga[3].

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod nazwą Tworog[4]. Spis ten wymienia również części i przysiółki wsi: Graniczny Młyn, Thiergarten oraz Zielona[4]. W okresie hitlerowskiego reżimu w latach 1936-1945 nazistowska administracja III Rzeszy zmieniła nazwę na nową, całkowicie niemiecką - Horneck[1].

Historia[edytuj]

Tworóg powstał jako osada przy kuźnicy żelaza założonej na rzece Stole i datowanej na 1530 r[3]. Z początku wchodził w skład cesarskich dóbr toszecko-pyskowickich, którymi na przełomie XVI i XVII w. zarządzała rodzina Redern najpierw dzierżawiąc je od Habsburgów, a następnie wykupując na własność. Pierwszymi prywatnymi właścicielami Tworoga jako ośrodka samodzielnych dóbr była pochodząca z Tyrolu rodzina Colonna-Fels.

Żona hrabiego Kaspra Colonny odziedziczyła w 1638 r. dobra toszecko-pyskowickie po śmierci swojej matki, która to rok wcześniej została ich dziedziczką jako siostra bezdzietnie zmarłego właściciela z rodziny Redern[5]. Dobra tworoskie obejmujące Tworóg oraz okoliczne wsie wydzielono w 1660 r. z dóbr toszecko-pyskowickich po śmierci Kaspra Colonny jako majątek dla starszego z jego dwóch synów, Jerzego Leonarda Colonny.

Przez kolejne lata Tworóg przechodził w ręce innych rodów[6]. W latach 1684-1757 wieś należała do rodziny Verdugo, w 1758-1807 ponowne do Colonnów, w 1807-1818 do Gastheimbów, a w 1818-1826 do Renardów. W 1826 r. miejscowość kupiła koszęcińska linia rodziny książęcej Hohenlohe-Ingelfingen, w której to rękach pozostała ona do 1945 r. Miejscowy zakład hutniczy funkcjonował tutaj w różnej postaci do drugiej połowy XIX w.

W swoim początkowym okresie Tworóg znajdował się w granicach Monarchii Habsburgów, w księstwie opolsko-raciborskim. Od 1742 r. w Królestwie Prus, a od 1918 r. w Rzeszy Niemieckiej. Podczas plebiscytu górnośląskiego minimalna większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem wsi w granicach Rzeszy. Po 1945 r. ośrodek gminy Tworóg w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Tworóg, pierwotnie wchodzący w skład pobliskiej parafii w Wielowsi, doczekał się ustanowienia odrębnej parafii w 1687 r. z drewnianym kościołem głównym w Kotach, którego filią stała się murowana kaplica w Tworogu. Wkrótce to Koty stały się filią, a Tworóg siedzibą parafii. W latach 1815-1817 na miejscu kaplicy wzniesiono murowany kościół.

W 2002 r. odbyły się uroczystości związane z obchodami 50-lecia klubu sportowego Sparta Tworóg.

Zabytki[edytuj]

W centrum miejscowości znajduje się kilka obiektów wpisanych do rejestru zabytków[7]:

  • zespół kościelny przy ul. Kościelnej 2
    • kościół parafialny św. Antoniego Padewskiego wybudowany w latach 1815-1817 w stylu barokowym, przebudowany w 1905 r., z ołtarzem głównym z XVII w. i organami z XIX w.
    • cmentarz z XIX w. z kaplicą cmentarną z początku XX w., kapliczką św. Jana Nepomucena z 1800 r., figurą Matki Boskiej z końca XIX w. i krzyżem z ok. 1890 r.
  • zespół pałacowy przy ul. Zamkowej 16
    • pałac wzniesiony w XVIII w. i przebudowywany w 1802 r. na styl klasycystyczny, odnowiony w 1923 r. i odrestaurowany w 2013 r. - dach o konstrukcji mansardowej, od frontu widoczny ozdobny ryzalit środkowy z wnęką i balkonem wspartym na kolumnach
    • barokowa kaplica pałacowa z XVIII w.
    • dawna oficyna pałacowa z pierwszej połowy XIX w. - budynek parterowy z dachem o konstrukcji mansardowej
  • przy ul. Plac Wolności 1 budynek dawnego przytułku dla ubogich z 1826 r. - drewniany i tynkowany, dach kryty gontem
  • przy rozwidleniu ul. Zamkowej i Grunwaldzkiej kaplica przydrożna pochodząca z XVII w. i odnowiona w XIX w.

Zobacz też[edytuj]

Galeria zdjęć[edytuj]

Przypisy

  1. a b Schlesien: Kreis Tost-Gleiwitz: Ortsliste
  2. Heinrich Adamy: Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstechung und Bedeutung, Breslau 1888, s.88.
  3. a b Johannes Chrząszcz: Geschichte der Städte Peiskretscham und Tost sowie des Toster Kreises in Ober-Schlesien, Peiskretscham 1900, s 269.
  4. a b Johann Knie 1830 ↓, s. 801.
  5. Alfons Nowack: Die Reichsgrafen Colonna, Freiherrn von Fels, auf Goss-Strehlitz, Tost und Tworog in Oberschlesien, Gross-Strehlitz 1902, s 12.
  6. Arkadiusz Kuzio-Podrucki: 470-lecie Tworoga (w:) Montes Tarnovicensis, nr 6, 2001.
  7. Rejestr zabytków w województwie śląskim

Bibliografia[edytuj]

  1. Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schliesen.... Breslau: Barth und Comp., 1830.