Uruk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Uruk
Warka
Ilustracja
Ruiny miasta Uruk
Państwo  Irak
Położenie na mapie Iraku
Mapa lokalizacyjna Iraku
Uruk
Uruk
Ziemia31°19′18,5″N 45°38′25,6″E/31,321806 45,640444

Uruk (sum. unug/unuki[1]; akad. Uruk[1][2]; bibl. Erech[3]) – starożytne miasto w południowej Mezopotamii, położone nad starym korytem Eufratu, współcześnie stanowisko archeologiczne Warka[2][4] (też Al-Warka)[5] w południowym Iraku, leżące ok. 35 km na wschód od obecnego koryta Eufratu i położonego nad nim miasta Samawa[2].

Wykopaliska[edytuj]

Pierwsze prace wykopaliskowe w Uruk przeprowadził William Loftus w połowie XIX w. W 1912 roku Robert Koldewey, działając z ramienia Niemieckiego Towarzystwa Orientalnego (Deutsche Orient-Gesellschaft), powierzył kierownictwo prac w Uruk Juliusowi Jordanowi, który wcześniej pracował z nim w Babilonie i z Walterem Andrae w Aszur. Tylko jedną kampanię wykopaliskową zdążono zakończyć przed wybuchem I wojny światowej. Prace podjęto ponownie w 1928 roku i do wybuchu II wojny światowej przeprowadzono 11 kampanii wykopaliskowych. Kierownikami prac byli Jordan, A. Nöldeke, E. Heinrich i H.J. Lenzen. Wykopaliska ponownie wznowiono w 1953 roku. W latach 1953-67 kierował nimi Lenzen, w latach 1967-77 H.J. Schmidt, a od 1980 roku R.M. Boehmer[2].

Plan dzielnicy z ziguratem boga Anu (warstwa III)

Historia[edytuj]

Stanowisko Warka zasiedlone było od końca V tys. p.n.e. do czasów arabskiej inwazji w VII w. n.e.[4] Gdy zostało ono zasiedlone, Eufrat i Tygrys nie łączyły się jeszcze ze sobą, jak ma to miejsce współcześnie (wpadają do Zatoki Perskiej jako jedna rzeka – Szatt al-Arab), a wybrzeże Zatoki Perskiej leżało ok. 80 km. bardziej na pn-zach. niż obecnie. Samo zaś stanowisko znajdowało się na obszarze dobrze nawodnionym, bagnistym, zalewowym[2].

Najwcześniejsze warstwy na stanowisku Warka nie zostały dokładnie przebadane, głównie z powodu wysokiego poziomu wód gruntowych. Najstarsze odkryte ślady zasiedlenia pochodzą z późnej fazy okresu Ubajd (koniec V tys. p.n.e.). Na obszarze dzielnicy E-ana odkryto pozostałości struktur z cegieł mułowych pochodzących z tego okresu. Odnaleziono też charakterystyczną dla tego okresu malowaną ceramikę i narzędzia z wypalonej gliny[6].

Stanowisko pierwotnie składało się z dwóch osiedli, Kulaby i Uruk, otaczających dwa sanktuaria, jedno poświęcone męskiemu bóstwu Anu, a drugie – żeńskiemu bóstwu Inana[6]. Kulaba leżała w obszarze późniejszej dzielnicy ziguratu boga Anu, a Uruk bardziej na wschód, w obszarze późniejszej dzielnicy E-ana[2]. Najpóźniej w czasie trwania okresu Uruk oba osiedla połączyły się, tworząc miasto Uruk[2].

Dominacja Uruk nad innymi miastami zaczęła się już w okresie Uruk, nazwanym od tego miasta. W czasie tego liczącego tysiąc lat okresu, w IV tys. p.n.e., Uruk stało się najważniejszym miastem-państwem oraz centrum handlowym, kultowym i administracyjnym w całej południowej Mezopotamii[6].

Pod względem architektonicznym okres Uruk znany jest w Uruk najlepiej z serii monumentalnych budowli o charakterze kultowym lub administracyjnym, odkrytych na obszarze dwóch centrów kultowych – w dzielnicy E-ana i w dzielnicy z ziguratem boga Anu[2]. Do najstarszych z nich należą świątynia wapienna (ang. the Limestone Temple), kamienny budynek (ang. the Stone Building, niem. Steingebäude) i świątynia kamiennych stożków (ang. the Stone Cone Temple, niem. Steinstifttempel), pochodzące z warstwy Uruk V i datowane na ok. 3600 p.n.e.[2] Wiele nowych monumentalnych budowli wzniesiono w późnej fazie okresu Uruk (warstwa Uruk IV), pod koniec IV tys. p.n.e., m.in. budynek Riemchen, budowle A – E, czy wielki dziedziniec (niem. Grosser Hof). Do ich dekoracji użyto tysięcy malowanych stożków glinianych, przymocowanych do ścian tak, by ich pomalowane na różne kolory główki tworzyły wzór (tzw. mozaika sztyftowa)[6].

Fazy rozwojowe dzielnicy świątynnej E-ana (warstwy VI – III)
Okres Uruk, warstwy VI – V
Okres Uruk, warstwa IV
Okres Dżemdet Nasr, warstwa III

W tym okresie Uruk było główną siłą ekonomiczną i polityczną w regionie, której wpływy sięgały północnej Syrii na zachodzie i Iranu na wschodzie. To w tym kontekście wynaleziono pierwszy na świecie system pisma, tzw. protoklinowe pismo piktograficzne, używane w Uruk pod koniec IV tys. p.n.e. (warstwa Uruk IV), by następnie rozprzestrzenić się na obszarze całej Mezopotamii, ewoluując później w pismo klinowe[7][6]. Późny okres Uruk kończy się okresem Dżemdet Nasr, który reprezentowany jest w Uruk przez warstwę III[7].

Zabytki z Uruk pochodzące z okresu Uruk (IV tys. p.n.e.)
Vorderasiatisches Museum Berlin - Habuba Kabira 01.jpg Uruk3000BCE.jpg Tontäfelchen Mesopotamien 3200vChr 1.jpg
Z lewej – zrekonstruowany fragment mozaiki sztyftowej ze ściany jednej z budowli z warstwy IV; zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie. W centrum – odcisk pieczęci cylindryczej odnalezionej w Uruk; zbiory Luwru . Z prawej – tabliczka z protoklinowym pismem piktograficznym, ok. 3200 p.n.e..

W okresie wczesnodynastycznym (ok. 3000–2350 p.n.e.) Uruk utrzymało dominującą pozycję. Pierwsza faza tego okresu (ED I) była jednak czasem radykalnych zmian. Uruk – jak świadczą liczne znaleziska – wciąż się rozwijało, zwiększając liczbę mieszkańców. W tym czasie wzniesiony został – w późniejszej tradycji przypisywany Gilgameszowi – nowy mur miejski z cegły mułowej o długości ok. 10 km. Pozostałości tego muru są wciąż widoczne. Odsłonięto niewiele budowli z tego okresu, głównie domy mieszkalne. Wydaje się, że w okresie ED II liczba mieszkańców obniżyła się i zasiedlona była tylko zachodnia część miasta. Pod koniec fazy ED III, w 2 połowie III tys. p.n.e., władca Uruk Lugalzagesi podbił całą południową Mezopotamię, co dało mu środki do rozpoczęcia wielkiego programu budowlanego w Uruk (tzw. Stampflehmgebäude w E-anie, z którego dotychczas jedynie fundamenty zostały odkryte, oraz duży taras w północnej części miasta są przypisywane właśnie jemu)[8]. Wydaje się, że oba projekty nie zostały ukończone, najprawdopodobniej dlatego, że władca ten został pokonany przez Sargona Wielkiego, założyciela dynastii akadyjskiej[6]. Po zwycięstwie Sargon rozkazał zniszczyć mury Uruk[9]. W swej nowej stolicy Agade, w dzielnicy Ulmasz, wzniósł świątynię bogini Isztar, przez co Uruk jako ośrodek kultu Isztar bardzo stracił w tym czasie na znaczeniu. Monumentalne konstrukcje Lugalzagesiego zostały porzucone. Nieliczne znaleziska z tego okresu wskazują, że nastąpił wyraźny spadek liczby mieszkańców, którzy jak się wydaje zamieszkiwali jedynie północną część miasta[9].

Mapa południowej Mezopotamii z zaznaczonymi ważniejszymi miastami (okres rządów dynastii akadyjskiej i III dynastii z Ur
Fragment fasady kasyckiej świątyni Kara-indasza w Uruk; zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie
Mapa Uruk w okresie panowania Seleukidów i Partów
Uruk – ruiny świątyni E-ana i ziguratu

Północna część miasta pozostała zamieszkana w następnym okresie – okresie nowosumeryjskim. Po krótkim okresie niezależności, kiedy Utuhengal z Uruk rządził Sumerem, miasto stało się częścią królestwa władców z III dynastii z Ur. Ur-Nammu, pierwszy król tej dynastii, rozpoczął intensywne prace budowlane w Uruk, głównie w E-ana, świętej dzielnicy bogini Isztar. W tym czasie wzniesiony został zigurat[9]. Po upadku państwa III dynastii z Ur (ok. 2000 rok p.n.e.), Uruk włączone zostało najpierw do królestwa z Isin, a następnie do królestwa z Larsy[10]. W połowie XIX w. p.n.e. pochodzący z Uruk Sin-kaszid uniezależnił miasto od Larsy i założył w nim rodzimą dynastię królewską[10]. Jego panowanie (ok. 1864–1833 p.n.e.) było okresem ożywionej działalności budowlanej w mieście – wzniesiony został nowy pałac oraz świątynie różnych bóstw (w tym świątynia poświęcona bogini Inanie/Isztar)[10]. Za rządów nowej dynastii Uruk stało się stolicą małego królestwa, obejmującego sąsiednie miasta Durum, Bit-Szu-Sin, Nasarum i Usarpara[10]. Królestwo to pozostawało w sojuszu z królestwem Babilonu, rządzonym przez władców z dynastii starobabilońskiej[10]. Nie uchroniło to jednak Uruk przed najazdem Rim-Sina I z Larsy, który ok. 1802 r. p.n.e. zdobył i podporządkował sobie miasto, które we władaniu Larsy pozostawało do 1763 r. p.n.e., kiedy została ona pokonana przez Hammurabiego z Babilonu, a Uruk przeszło pod panowanie władców babilońskich[10]. Za rządów Samsu-iluny, syna i następcy Hammurabiego, Uruk wraz z wieloma innymi miastami południowej Babilonii zbuntowało się[10]. Rebelię udało się stłumić – Samsu-iluna zdobył Uruk i rozkazał zburzenie jego murów[10]. Wkrótce miasto wyludniło się i zostało opuszczone (nie odkryto żadnych znalezisk z drugiej połowy okresu starobabilońskiego i początku okresu kasyckiego)[9].

Ślady zasiedlenia w Uruk zaczynają pojawiać się ponownie 250–300 lat później (ok. 1450 r. p.n.e.). Kasycki władca Kara-indasz wzniósł małą świątynię poświęconą Inanie we wschodniej części obszaru z ziguratem. W niszach w ścianach świątyni umieszczone zostały wykonane z modelowanych cegieł przedstawienia górskich bóstw i bogiń. Wydaje się, że zamieszkana była wówczas jedynie południowa część miasta. Ślady zasiedlenia z okresu panowania II dynastii z Isin odkryto jedynie na obszarze E-any. W 1 połowie I tys. p.n.e. ponownie rozpoczęły się intensywne prace budowlane w E-ana, prowadzone zarówno przez władców nowoasyryjskich, jak i nowobabilońskich (np. Sargon II wzniósł nowy mur temenosu wokół dzielnicy z ziguratem i odnowił sam zigurat)[10][9].

Okres panowania Achemenidów był kontynuacją późnobabilońskiej kultury, która w okresie panowania Seleukidów rozkwitła ponownie pomimo wpływów hellenistycznych, nim przestała istnieć w okresie partyjskim. Wydaje się, że za panowania Seleukidów miastem Uruk rządziło trzech władców. Imię pierwszego nie jest znane, pozostali nosili babilońsko-greckie imiona: Anu-uballit Nikarchos i Anu-uballit Kefalon. Odbudowa ziguratu w E-anie i olbrzymiego ceglanego tarasu (210 × 200 m.) we wschodniej części miasta są przypisywane pierwszemu władcy. Dwóch kolejnych władców wzniosło dwa wielkie kompleksy świątynne: jeden dla Isztar zwany E-eszgal (205 × 198 m.), a drugi dla Anu i Antu zwany Bit resz (213 × 167 m.). Na północ od Uruk znajdują się trzy tumulusy, które mogą zawierać groby trzech wspomnianych władców. Po podbiciu Mezopotamii przez Partów Uruk popadł w zapomnienie, gdy babilońska kultura powoli zanikła. Ostatnia znana tabliczka zapisana pismem klinowym w babilońskim języku znaleziona w Uruk pochodzi z 108 roku p.n.e. Wielkie świątynie okresu seleukidzkiego popadły w ruinę. Na miejscu Bit resz powstała niewielka świątynia, w której odkryto inskrypcje w języku greckim, wzniesiona przez kupców z regionu Mosulu i poświęcona nieznanemu bliżej bogu Gareusowi. Po okresie partyjskim nastąpił okres sasanidzki, którego ślady, głównie w postaci monet, odkryto w południowej części miasta. Znaleziska te urywają się w IV w. n.e. Do opuszczenia miasta przez ostatnich mieszkańców przyczyniło się najprawdopodobniej przesunięcie koryta Eufratu bardziej na zachód[11].

Ważniejsze zabytki pochodzące z Uruk
Vorderasiatisches Museum Berlin 051.jpg UrukHead.jpg Bull Warka Louvre AO8218.jpg
Z lewej – alabastrowa waza z przedstawieniem reliefowym, zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie. W centrum – tzw. „Dama z Uruk”, zbiory Irackiego Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Z prawej – posąg byka, zbiory Luwru.

Przypisy

  1. a b R. Borger, Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 107 (niem.).
  2. a b c d e f g h i Boehmer 1997 ↓, s. 294.
  3. Księga Rodzaju 10:10; Księga Ezechiela 4:9; Boehmer 1997 ↓, s. 294; Bienkowski i Millard 2000 ↓, s. 312.
  4. a b Bienkowski i Millard 2000 ↓, s. 312.
  5. Zapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej; Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 44.
  6. a b c d e f Bienkowski i Millard 2000 ↓, s. 313.
  7. a b Boehmer 1997 ↓, s. 295.
  8. Boehmer 1997 ↓, s. 295–296.
  9. a b c d e Boehmer 1997 ↓, s. 296.
  10. a b c d e f g h i Bryce 2013 ↓.
  11. Boehmer 1997 ↓, s. 296–297.

Bibliografia[edytuj]

  • R.M. Boehmer, Uruk-Warka [w:] Eric M. Meyers (red.), The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. V, New York – Oxford: Oxford University Press, 1997, s. 294–298 (ang.).
  • Uruk [w:] Piotr Bienkowski, Alan Millard (red.), Dictionary of the Ancient Near East, London: British Museum Press, 2000, s. 312–313 (ang.).
  • Uruk [w:] Trevor Bryce, The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 754–756 (ang.).