Zaćmienie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy zjawiska astronomicznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zaćmienie Słońca
Zastosowanie przydymionego szkła do oglądania zaćmienia słońca

Zaćmieniezjawisko astronomiczne polegające na tym, że cień jednego ciała niebieskiego pada na powierzchnię drugiego. Możliwe jest ono, gdy w jednej linii znajdują się oba ciała oraz źródło światła, którym jest zazwyczaj gwiazda jako ciało świecące światłem własnym lub inny obiekt świecący światłem odbitym.

W efekcie takiego położenia, obserwator znajdujący się na obiekcie bliższym źródłu światła może widzieć jak obiekt dalszy znika zanurzając się w jego cieniu. W przypadku Ziemi taka sytuacja ma miejsce podczas zaćmienia Księżyca. Obserwator na obiekcie dalszym dostrzega zaś stopniowe zasłanianie i – w przypadku zaćmienia całkowitego – zupełne przysłonięcie obiektu będącego źródłem światła, a w jego miejscu pojawia się konturowy obraz ciała bliższego. Przykładem takiego zjawiska na Ziemi jest zaćmienie Słońca.

Dokładny charakter zjawiska zależy od rozmiarów kątowych obserwowanych ciał, oraz od tego, czy posiadają one atmosferę czy nie. Na Ziemi zarówno źródło światła (Słońce), jak i jedyny obiekt, który może – ze względu na niewielką odległość – brać udział w tego typu zjawisku (Księżyc), mają niemal jednakowe rozmiary kątowe (około pół stopnia).

W ciągu roku mogą zdarzyć się dwa, trzy, cztery, a nawet pięć zaćmień Słońca. Może wystąpić także nawet pięć zaćmień Księżyca, ale łączna liczba zaćmień Słońca i Księżyca nigdy nie przekracza siedmiu. Lata z siedmioma zaćmieniami zdarzają się rzadko. W ostatnim takim roku, 1982, wystąpiły trzy całkowite zaćmienia Księżyca i cztery częściowe zaćmienia Słońca, a następny rok, 2038, przyniesie cztery półcieniowe zaćmienia Księżyca: jedno całkowite i dwa obrączkowe zaćmienia Słońca[1].

Gdy obiekt przesłaniający źródło światła ma dużo mniejszy rozmiar kątowy, to mamy do czynienia z przejściem na tle tarczy (tranzytem). Z Ziemi sporadycznie można obserwować przejścia planet Merkurego i Wenus na tle tarczy Słońca. Szczególnym przypadkiem tranzytu jest obrączkowe zaćmienie Słońca, występujące gdy Księżyc podczas zaćmienia znajduje się blisko apogeum. W przypadku gdy obiekt przesłaniający ma znacznie większy rozmiar kątowy niż przesłaniany, zjawisko takie nazywa się zakryciem. Najczęściej obserwuje się zakrycia gwiazd przez Księżyc.

Historia[edytuj]

źródło[2][1]

W większości starożytnych kulturach zaćmienie uważano za złą wróżbę. Interpretowano zaćmienie jako oznaki, że ktoś lub coś próbuje pożreć lub ukraść niebiańskie istoty. Inni uważali, że to Słońce i Księżyc walczą ze sobą (przynajmniej w przypadku zaćmień Słońca). Gdy następowało zaćmienie, całe cywilizacje porzucały swe zajęcia i robiły wszystko co w ich mocy, by odstraszyć okropnego stwora, który chce zniszczyć ich bogów.
Prawdopodobnie już w 2800 roku p.n.e. starożytni Chińczycy zauważyli pewien rytm w występowaniu zaćmień Słońca. Chińczycy nie byli jedynymi, którzy obserwowali zaćmienia Słońca z trwogą. Rozmaite kultury w Europie, Azji, Afryce i obu Amerykach wierzyły, że jakiś potwór zjada Słońce. Zaćmienia Słońca zmieniały nawet bieg historii. W 585 roku p.n.e. Lidyjczycy i Medowie toczyli bitwę na terenie dzisiejszej Turcji. W momencie zaciekłej walki ciemność ogarnęła Ziemię. Armie uznały to za znak z nieba i zawarły pokój. mimo, że zaćmienia budziły przerażenie, znaleźli się tacy, którzy postanowili je zrozumieć. najstarszą pozostałością pierwszych prób zrozumienia Wszechświata jest Stonehenge w Anglii. Uważa się, że Stonehenge wykorzystywano do pomiarów ruchów Słońca i Księżyca. Astronom Hipparchos próbował zrozumieć zaćmienia, wykorzystując je do wykonywania naukowych obserwacji. Około roku 130 p.n.e. na podstawie danych o przebiegu zaćmienia Słońca wyznaczył odległość Księżyca od Ziemi (wartość większa od obecnej tylko o 11%). Chiński astronom Liu Xiang), żyjący w I wieku p.n.e. napisał, że „Księżyc zasłania Słońce, gdy porusza się po swojej drodze“. Był jednym z pierwszych, którzy zrozumieli podstawowy mechanizm zaćmień. Klaudiusz Ptolemeusz opisał w Almageście teorię ruchu Słońca i Księżyca i wynikające z niej zaćmienia. Kilka wieków później aleksandryjski astronom Teon (335-405) podczas zaćmienia Słońca jako pierwszy wyznaczył moment początku, kulminacji i końca zjawiska.
Jednym z pierwszych astronomów Zachodu, który zapisał naukowe obserwacje zaćmienia Słońca (w 1605), był Jan Kepler. Ponad sto lat później Edmond Halley opublikował relację z zaćmienia Słońca z 22 kwietnia 1715 roku. Opisując to zjawisko, w znacznym stopniu błędnie zinterpretował obserwacje. Większość naszej wiedzy o zaćmieniach pochodzi z ostatnich stu pięćdziesięciu lat.

Przypisy

  1. a b Philip S. Harrington: Zaćmienie!. Warszawa: Pruszyński i S-ka, 1999, s. 9--15. ISBN 83-7255-010-7.
  2. Przemysław Mieszko Rudź. Zanim cień Księżyca przetnie Amerykę. „Urania – Postępy Astronomii”. 4 (790), s. 10-25, lipiec-sierpień 2017. Polskie Towarzystwo Astronomiczne, Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii. ISSN 1689-6009 (pol.).