Zaćmienie Słońca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Całkowite zaćmienie Słońca we Francji w 1999
Całkowite zaćmienie Słońca we Francji w 1999
Częściowe zaćmienie Słońca w Polsce 29 marca 2006
Częściowe zaćmienie Słońca z 20 marca 2015 obserwowane w Polsce
12.10.1996, zachodnia Polska: oglądanie zaćmienia przez przydymione szkło

Zaćmienie Słońca – zjawisko astronomiczne powstające, gdy Księżyc znajdzie się pomiędzy Słońcem a Ziemią i tym samym przysłoni światło słoneczne. Obecnie Księżyc jest tyle samo od Słońca mniejszy, ile razy jest bliżej Ziemi. Sprawia to , że jego kątowe rozmiary na niebie są bardzo zbliżone do słonecznych. Zaćmienie zachodzi wyłącznie podczas nowiu w momencie kiedy Księżyc znajduje się dokładnie między Ziemią i naszą Gwiazdą Dzienną[1].

Rodzaje zaćmień Słońca[edytuj]

źródło[1][2]

Zaćmienie całkowite[edytuj]

Zaćmienie rozpoczyna się I kontaktem, czyli zetknięciem się tarczy Księżyca z tarczą Słońca. W tym momencie zaczyna się zaćmienie częściowe, podczas którego nasz satelita zakrywa stopniowo coraz większy fragment dysku naszej gwiazdy. Gdy tarcz Księżyca zakryje całkowicie Słońce, stykając się z jego przeciwległą krawędzią, II kontakt rozpoczyna fazę całkowitą. Tuż przed II kontaktem następuje gwałtowny spadek jasności nie tylko Słońca, ale także nieba i całego otoczenia w miejscu obserwacji. Zanim tarcza słoneczna skryje się za Księżycem, na krótką chwilę pojawia się tzw. diamentowy pierścień, czyli ostatni błysk promieni słonecznych.Diamentowy pierścień pojawia się dwukrotnie – podczas początku i końca fazy całkowitego zaćmienia (tuż po III kontakcie). Gdy nachodząca tarcza Księżyca dotyka brzegów tarczy słonecznej obserwujemy wtedy mieniący się pierścień z jaśniejszymi punktami, przypominającymi korale lub naszyjnik z pereł. Zjawisko to jako jeden z pierwszych opisał i wyjaśnił Francis Baily angielski astronom, podczas zaćmienia z 15 maja 1836 roku. Od jego nazwiska obecnie określamy je mianem pereł Baily’ego. Ponad sto lat wcześniej Edmund Halley zaobserwował i opisał to samo zjawisko poprawnie sugerując, że musi to być spowodowane przeświecaniem promieni słonecznych pomiędzy kraterami i górami księżycowymi. III kontakt ma miejsce, gdy tarcza Księżyca zaczyna schodzić ze słonecznej, co rozpoczyna ponownie fazę zaćmienia częściowego, tym razem stopniowo odsłaniającego coraz większe fragmenty Słońca. W momencie IV kontaktu tarcza Księżyca całkowicie odkrywa Słońce i kończy całe zjawisko.

Rodzaj zaćmienia wynika z jego geometrii. Kluczowe jest położenie wierzchołka stożka cienia i strefy półcienia rzucanych przez Księżyc. Gdy wierzchołek trafia w Ziemię i wypada pod jej powierzchnię oznacza to, że w danym miejscu na powierzchni Ziemi można obserwować zaćmienie całkowite. Im głębiej wpada wierzchołek cienia, tym szerszy jest pas całkowitości oraz czas trwania zaćmienia całkowitego. W związku z ruchem Księżyca i obrotem Ziemi wokół osi powstaje na jej powierzchni pas zaćmienia całkowitego o długości nawet do około 14 000 kilometrów. W sprzyjających warunkach, gdy Księżyc jest w perygeum, może mieć szerokość nawet 273 km. Szerokość pasa, w jakim można obserwować zaćmienie centralne, zależy od odległości Księżyca od Ziemi i Ziemi od Słońca oraz dodatkowo, od szerokości geograficznej. Przeciętna szerokość pasa zaćmienia wynosi około 100 km. W rejonach okołobiegunowych, gdzie stożek cienia Księżyca pada na Ziemię zawsze pod małym kątem, może ona zwiększyć się do 600 km. Czas trwania fazy całkowitej zaćmienia jest uzależniony od odległości pomiędzy naszą planetą i Księżycem, aktualnego położenia Ziemi na orbicie wokół Słońca, a także odległości danego miejsca od środka pasa całkowitego zaćmienia. Zaćmienie centralne (całkowite lub obrączkowe) musi nastąpić wówczas, gdy w czasie nowiu kątowa odległość Księżyca od jednego z węzłów jego orbity nie przekracza 10,1°, a może wydarzyć się już przy odległości 11,5° Aby zaćmienie było długie, Księżyc w pełni powinien znajdować się w pobliżu perygeum a Ziemia w pobliżu aphelium (rozmiary kątowe satelity będą większe od słonecznych). Analogicznie: najkrótsze – gdy Księżyc w pełni znajduje się w pobliżu apogeum, a Ziemia w pobliżu peryhelium.
Całkowite zaćmienie Słońca za około 560 milionów lat będzie miało swój kres. Oddalający się od naszej planety Księżyc (około 3,8 cm rocznie) będzie miał wtedy zbyt małe rozmiary kątowe, aby całkowicie zakryć tarczę słoneczną. W tym samym czasie Słońce również się trochę powiększy. Wszystkie zaćmienia całkowite staną się obrączkowymi. W dalszym ciągu będą występować zaćmienia częściowe.

Zaćmienie częściowe[edytuj]

Zaćmienie częściowe obserwuje się w dwóch przypadkach. Pierwszym są obszary po obu stronach pasa zaćmienia całkowitego, obrączkowego lub hybrydowego. Drugi przypadek dotyczy zaćmienia częściowego, kiedy stożek cienia w ogóle nie trafia w Ziemię. Obserwujemy wtedy tylko zaćmienie częściowe. Zaćmienie to musi się wydarzyć wtedy, gdy kątowa odległość Księżyca od jednego z węzłów jego orbity, wynosi mniej niż 15,9°, a może się zdarzyć już przy odległości 17,9°. Zaćmienie ma tylko dwa kontakty. Pierwszy, gdy Księżyc pojawia się na tarczy Słońca,drugi gdy z niej schodzi. Gdy Księżyc przesuwa się przed tarczą Słońca, możemy obserwować kontury jego nierównej powierzchni. Przez teleskop widać głębokie doliny i wysokie góry: wszystko to na tle blasku fotosfery Słońca przybiera czarną barwę[3].

Zaćmienie obrączkowe[edytuj]

W przypadku zaćmienia obrączkowego wierzchołek cienia księżycowego wypada ponad powierzchnią Ziemi. Wtedy tarcza Księżyca nie jest w stanie zasłonić w całości Słońca, co obserwujemy jako jasną obrączkę z mniej lub bardziej centralnie położonym czarnym dyskiem Księżyca. W tym przypadku zmienia się opis sekwencji kolejnych kontaktów. W związku z tym, że tarcza Księżyca ma mniejsze rozmiary kątowe od słonecznej, drugi kontakt ma miejsce w momencie, gdy w całości znajdzie się ona wewnątrz tarczy Słońca. Obserwowana wielkość i grubość obrączki zależy od okoliczności. Gdy Ziemia znajduje się w pobliżu peryhelium, Księżyc zaś blisko apogeum, to obrączka jest gruba. Im bardziej zbliżone są obserwowane rozmiary kątowe Księżyca i Słońca, tym cieńsza obrączka. Podczas zaćmienia obrączkowego Słońce wygląda jak idealny pierścień, jeśli jest obserwowane z centralnej linii, albo jak nieco zdeformowana bransoleta, gdy patrzymy bliżej północnego lub południowego brzegu pasa zaćmienia. Zaćmienie to jest najdłuższe wtedy, gdy Ziemia znajduje się w peryhelium, a Księżyc w apogeum. Szerokość pasa zaćmienia obrączkowego sięga 370 km, ale w obszarach okołobiegunowych może być znacznie większa. Podobnie jak w przypadku zaćmienia całkowitego, czas trwania zaćmienia obrączkowego może być bardzo różny, od ułamku sekundy do 12 minut i 30 sekund. Najdłuższe pomiędzy rokiem 2004 p.n.e. a 2526 n.e. wystąpiło 7 grudnia 150 roku, gdy faza obrączkowa trwała 12 minut i 23 sekundy[3].

Zaćmienie hybrydowe[edytuj]

Zaćmienie hybrydowe (zwane też obrączkowo-całkowitym) występuje najrzadziej ze wszystkich. W ich geometrii istotną rolę odgrywa kulistość nasze planety. To ona sprawia, że w centralnych rejonach pasa zaćmienia całkowitego rozmiary Księżyca pozwalają jeszcze na pełniejsze zakrycie Słońca, natomiast na skraju pasa są już zbyt małe i obserwuje się zaćmienie obrączkowe (satelita jest dalej). Charakterystyką tych zaćmień jest krótki czas trwania fazy całkowitej. Jest to spowodowane faktem, że wierzchołek księżycowego cienia praktycznie tylko muska powierzchnię Ziemi.

W przypadku zaćmienia centralnego (całkowite, obrączkowe lub hybrydowe) obserwator nieznajdujący się w centrum, czyli nie w cieniu, ale w półcieniu obserwuje jedynie zaćmienie częściowe.

Rodzaj zaćmienia Częstość występowania
całkowite 26,9%
obrączkowe 33,2%
hybrydowe 4,8%
częściowe 35,2%

W ciągu roku występują (gdzieś na kuli ziemskiej) co najmniej dwa zaćmienia Słońca, ale nie więcej niż pięć (z tych najwyżej trzy są całkowite). I tak np. 1993 był rokiem z dwoma zaćmieniami, 1935 – z pięcioma. Statystycznie rzecz biorąc, całkowite zaćmienie Słońca zdarza się na danym obszarze co 370 lat. Zdarza się oczywiście, że w danym regionie możemy takie zjawisko obserwować częściej, np. Brisbane w Australii (5 kwietnia 1856 i 25 marca 1857) czy wybrzeże Angoli (21 czerwca 2001 i 4 grudnia 2002), natomiast na terenie Polski w okolicach Hrubieszowa w dniach 8 lipca 1842 i 28 lipca 1851.

Ostatnie zaćmienie Słońca obserwowane w Polsce nastąpiło 20 marca 2015 roku (dość głębokie zaćmienie częściowe widoczne w całym kraju w godzinach przedpołudniowych).

Najbliższe częściowe zaćmienia Słońca widoczne z terenów Polski nastąpią 21 czerwca 2020 roku (bardzo płytkie zaćmienie częściowe – poniżej 1% przesłonięcia, widoczne na części terenu Bieszczadzkiego Parku Narodowego w godzinach porannych) oraz 10 czerwca 2021 roku (płytkie zaćmienie częściowe widoczne w całym kraju wczesnym popołudniem).

Najbliższe obrączkowe zaćmienie widoczne w Polsce nastąpi 13 lipca 2075 roku, zaś najbliższe całkowite zaćmienie widoczne z terenów Polski dopiero 7 października 2135 roku (na Dolnym Śląsku i w Małopolsce).

Księżyc Słońce
w perygeum
(najbliżej)
w apogeum
(najdalej)
w perihelium
(najbliżej)
w aphelium
(najdalej)
średni promień 1737,10 km 696000 km
odległość 363104 km 405696 km 147098070 km 152097700 km
średnica kątowa[4] 33' 30"
(0.5583°)
29' 26"
(0.4905°)
32' 42"
(0.5450°)
31' 36"
(0.5267°)
wielkość pozorna (z zachowaniem skali) -Phase of the moon NO.16.jpg -Phase of the moon NO.16.jpg The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg
malejąca kolejność wielkości pozornej 1. 4. 2. 3.

Zaćmienia Słońca w XXI wieku[edytuj]

W tym wieku będzie ich w sumie 224, w tym: 67 całkowitych, 72 obrączkowych, 7 obrączkowo-całkowitych i 78 częściowych[2].

W Polsce będzie czterdzieści zaćmień Słońca. Rzecz jasna, będą to przede wszystkim zaćmienia częściowe. Nie wydarzy się żadne zaćmienie całkowite, ale w południowych rejonach dojdzie do dwóch zaćmień obrączkowych: 13 lipca 2075 oraz 23 lipca 2093 roku[2].

Wybrane zaćmienia Słońca[edytuj]

Fazę zaćmienia określa się najczęściej jako ułamek zakrytej przez Księżyc średnicy tarczy Słońca. Jest to tak zwana faza liniowa. Zaćmienie częściowe ma zatem fazę od 0 do 1, a całkowite – ponad 1 (1,03). Zaćmienie obrączkowe może osiągnąć fazę od 0,95 do 1,00. Czasem podaje się fazę powierzchniową w procentach, która wskazuje, jaka część powierzchni tarczy Słońca ulega zakryciu podczas zaćmienia. Ekstremalne wielkości powierzchniowych faz zaćmienia wynoszą 106,5% dla zaćmienia całkowitego i 89,1% dla obrączkowego. Wartości maksymalnej fazy zaćmienia wynikają z kątowych rozmiarów Słońca i Księżyca w okolicy maksimum zjawiska.

Data zaćmienia Typ Czas trwania (maks.) Trasa zaćmienia[a] Uwagi
1639-06-011 czerwca 1639 obrączkowe 00:26,9 min Ameryka Północna, Europa Obrączkowe zaćmienie Słońca, widoczne w Prusach Wschodnich, terenach Białorusi, Kazachstanu.
1654-08-1212 sierpnia 1654 całkowite 02:16 min Europa, Azja Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce.
1699-09-2323 września 1699 hybrydowe 00:08,2 min obrączkowe 00:53,4 min całkowite Europa, Azja Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce.
1706-05-1212 maja 1706 całkowite 04:10,3 min Europa, Azja Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce.
1733-05-1313 maja 1733 całkowite 04:09,8 min Ameryka Północna, Północna Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce.
1748-07-2525 lipca 1748 obrączkowe 05:07,4 min Ameryka Północna, Ocean Atlantycki, Europa, Azja Mniejsza, Obrączkowe zaćmienie Słońca, widoczne w Polsce.
1793-09-055 września 1793 obrączkowe 05:57,5 min Środkowa Europa, Azja, Obrączkowe zaćmienie Słońca, widoczne w Polsce.
1804-02-1111 lutego 1804 hybrydowe 00:45,0 min obrączkowe 00:04,8 min całkowite środkowy Atlantyk, Maghreb, Włochy, Europa Środkowa, Rosja Hybrydowe zaćmienie Słońca, w obecnych granicach Polski widoczne jedynie jako obrączkowe.
1816-11-1919 listopada 1816 całkowite 02:03,6 min południowa Skandynawia, Europa Środkowa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w obecnych granicach Polski (południowa część).
1836-05-1515 maja 1836 obrączkowe 04:47 min Ameryka Środkowa, Karaiby, Atlantyk, Europa Środkowa Obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w obecnych granicach Polski (północna część).
1842-07-088 lipca 1842 całkowite 04:09,6 min Europa Środkowa i Południowa, Rosja, Azja Wschodnia, zachodni Pacyfik Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w obecnych granicach Polski (południowe i południowo-wschodnie tereny).
1851-07-2828 lipca 1851 całkowite 03:44,7 min Ameryka Północna, Grenlandia, Skandynawia, Europa Środkowa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w obecnych granicach Polski.
1887-08-1919 sierpnia 1887 całkowite 03:53,9 min Europa Środkowa, Syberia, Mandżuria, Japonia Przedostatnie całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce. To zaćmienie zainspirowało Bolesława Prusa przy pisaniu Faraona.
1912-04-1717 kwietnia 1912 hybrydowe (obrączkowo-całkowite) 00:06,0 min (całkowite) 00:42,6 min (obrączkowe) Ameryka Południowa, Atlantyk, Europa Zaćmienie Słońca całkowite: w Hiszpanii, na wschodnim Oceanie Atlantyckim, w zachodniej Francji, obrączkowe: Ameryka Południowa, zachodni Atlantyk, Francja, Niemcy, Morze Bałtyckie, Łotwa (obecna), Rosja.
1914-08-2121 sierpnia 1914 całkowite 02:18,1 min Grenlandia, północna i Wschodnia Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne na terenach polskich np. w Wilnie.
1919-05-2929 maja 1919 całkowite 06:55,7 min Ameryka Południowa, środkowy Atlantyk, Afryka Zachodnia, Afryka Centralna, Afryka Wschodnia Sfotografowane przez Arthura Eddingtona w celu weryfikacji ogólnej teorii względności
1954-06-3030 czerwca 1954 całkowite 02:39,0 min Stany Zjednoczone, Labrador, południowa Grenlandia, Skandynawia, Europa Wschodnia Ostatnie całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce – dokładniej na samej granicy z ZSRR (Suwałki, Sejny).
1992-06-3030 czerwca 1992 całkowite południowy Urugwaj, południowy Atlantyk
1994-11-033 listopada 1994 całkowite Ameryka Środkowa i Południowa oraz Afryka
1999-08-1111 sierpnia 1999 całkowite 02:23,0 min Wielka Brytania, kraje Beneluksu, Francja, Niemcy, Austria, Węgry, Rumunia, Bułgaria. Ostatnie całkowite zaćmienie Słońca XX w., blisko granic Polski. W Polsce widoczne jako dość głębokie zaćmienie częściowe.
2001-06-2121 czerwca 2001 całkowite 04:57 min Ameryka Południowa, Afryka
2001-12-1414 grudnia 2001 obrączkowe 03:53 min Północna i Środkowa Ameryka
2002-06-1010 czerwca 2002 obrączkowe 00:23 min Azja, Australia, Ameryka Północna
2002-12-044 grudnia 2002 całkowite 02:04 min Afryka Południowa, Antarktyka, Indonezja, Australia
2003-05-3131 maja 2003 obrączkowe 03:37 min Europa, Azja, Ameryka Północna
2003-11-2323 listopada 2003 całkowite 01:57 min Australia, Nowa Zelandia, Antarktyka, Ameryka Południowa
2005-04-088 kwietnia 2005 hybrydowe 00:42 min Pacyfik, Ameryka Środkowa
2005-10-033 października 2005 obrączkowe 04:32 min Portugalia, Hiszpania i północna Afryka [1]
2006-03-2929 marca 2006 całkowite 04:07 min Brazylia, zachodnia i północna Afryka, Turcja, centralna Azja, Mongolia [2]
2006-09-2222 września 2006 obrączkowe 07:09 min Ameryka Południowa, Zachodnia Afryka, Antarktyka
2008-02-077 lutego 2008 obrączkowe 02:12 min Antarktyka, Australia, Nowa Zelandia
2008-08-011 sierpnia 2008 całkowite 02:27 min Arktyka (Archipelag Arktyczny, Grenlandia, Wyspa Biała, Ziemia Aleksandry, Nowa Ziemia), Azja (Syberia, Mongolia, Chiny) W Polsce widoczne jako częściowe zaćmienie. [3]
2009-01-2626 stycznia 2009 obrączkowe 07:54 min Antarktyka, Ocean Indyjski, Sumatra, Borneo
2009-07-2222 lipca 2009 całkowite 06:39 min Indie, Chiny, Pacyfik. Najdłuższe całkowite zaćmienie Słońca XXI wieku.
2010-01-1515 stycznia 2010 obrączkowe 11:08 min Afryka Środkowa, Afryka Wschodnia, Indie, Birma, Chiny Najdłuższe obrączkowe zaćmienie Słońca XXI wieku.
2010-07-1111 lipca 2010 całkowite 05:20 min Południowy Pacyfik, Chile
2011-01-044 stycznia 2011 częściowe Europa, Afryka Północna, Bliski Wschód, Azja Środkowa. Głębokie zaćmienie widzialne w Polsce.
2011-06-011 czerwca 2011 częściowe Islandia, Arktyka, wschodnia Syberia, Kamczatka.
2011-07-011 lipca 2011 częściowe Antarktyka
2011-11-2525 listopada 2011 częściowe Antarktyka, RPA, Nowa Zelandia, Tasmania.
2012-05-2020 maja 2012 obrączkowe 05:46 min południowo-wschodnie Chiny, Japonia, Pacyfik, USA.
2012-11-1313 listopada 2012 całkowite 04:02 min północna Australia, południowy Pacyfik.
2013-05-1010 maja 2013 obrączkowe 06:03 min Australia, Papua-Nowa Gwinea, Wyspy Salomona, Pacyfik.
2013-11-033 listopada 2013 hybrydowe 01:40 min Atlantyk, Afryka Środkowa.
2014-04-2929 kwietnia 2014 obrączkowe 00:00 min Australia, Antarktyka, południowy Ocean Indyjski.
2015-03-2020 marca 2015 całkowite 02:47 min Atlantyk, Wyspy Owcze, Svalbard, Biegun północny. W Polsce zaćmienie widoczne jako częściowe
2016-03-099 marca 2016 całkowite 04:09 min Indonezja, Pacyfik
2016-09-011 września 2016 obrączkowe 03:06 min Afryka Środkowa, Madagaskar, Reunion, Ocean Indyjski.
2017-02-2626 lutego 2017 obrączkowe 00:44 min południowe Chile i Argentyna, Atlantyk, Angola.
2017-08-2121 sierpnia 2017 całkowite 02:40 min[5] Pacyfik, Stany Zjednoczone, Atlantyk.
2018-02-1515 lutego 2018 częściowe Ameryka Południowa, Antarktyka.
2018-07-1313 lipca 2018 częściowe południowa Australia, Tasmania, Ocean Południowy.
2018-08-1111 sierpnia 2018 częściowe Arktyka, Syberia, Mongolia, Chiny, Skandynawia.
2019-01-066 stycznia 2019 częściowe Mongolia, Chiny, Japonia, Kamczatka, Alaska.
2019-07-022 lipca 2019 całkowite 04:33 min południowy Pacyfik, Chile, Argentyna.
2019-12-2626 grudnia 2019 obrączkowe 03:39 min Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Oman, Indie, Sri Lanka, Indonezja.
2020-06-2121 czerwca 2020 obrączkowe 00:38 min Afryka Środkowa, Półwysep Arabski, Pakistan, Indie, Tybet, Chiny, Tajwan W Polsce widoczne jako bardzo płytkie zaćmienie częściowe na części obszaru Bieszczadzkiego Parku Narodowego.
2020-12-1414 grudnia 2020 całkowite 02:10 min południowy Pacyfik, Chile, Argentyna, południowy Atlantyk.
2021-06-1010 czerwca 2021 obrączkowe 03:51 min Kanada, Grenlandia, Rosja. W Polsce płytkie zaćmienie częściowe.
25 października 2022 częściowe Europa, Afryka Północna, Bliski Wschód, Indie. Głębokie zaćmienie częściowe widoczne z całego terytorium Polski.
29 marca 2025 częściowe Kanada, Grenlandia, Europa, Rosja Widoczne w Polsce zaćmienie częściowe.
2026-08-1212 sierpnia 2026 całkowite 02:21,5 min Hiszpania, Islandia, Grenlandia, Półwysep Tajmyr. Następne całkowite zaćmienie Słońca widoczne w kontynentalnej Europie.
2027-08-022 sierpnia 2027 całkowite 06:23,0 min Gibraltar, Maroko, Libia, Tunezja, Egipt, Arabia Saudyjska, Jemen, Somalia. W Polsce zaćmienie częściowe.
12 czerwca 2029 częściowe Europa Północna, Arktyka, Kanada, Alaska. W Polsce płytkie zaćmienie widoczne w godzinach porannych.
1 czerwca 2030 obrączkowe 05:21,0 min Afryka Północna, Grecja, Turcja, Rosja, Chiny, Japonia. W Polsce widoczne jako zaćmienie częściowe.
20 marca 2034 całkowite 04:09,0 min Afryka, Bliski Wschód, Indie, Chiny. W Polsce widoczne jako zaćmienie częściowe.
21 sierpnia 2036 częściowe Kanada, Arktyka, Europa, Afryka Północna. Częściowe zaćmienie widoczne w Polsce podczas zachodu Słońca.
16 stycznia 2037 częściowe Europa, Afryka Północna, Bliski Wschód, Rosja. Zaćmienie częściowe widoczne w Polsce.
2075-07-1313 lipca 2075 obrączkowe 04:40,6 min Europa Środkowa, Wschodnia, Azja. Następne obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Kraków, Rzeszów).
2093-07-2323 lipca 2093 obrączkowe 05:07,1 min Ameryka Północna, Europa Środkowa, Wschodnia, Azja. Obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Zielona Góra, Wrocław, Kraków).
2097-05-1111 maja 2097 całkowite Północna Norwegia i Półwysep Kolski, Svalbard, Ocean Arktyczny, Alaska, Ocean Spokojny.
2135-10-077 października 2135 całkowite 04:42,9 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Wrocław, Katowice, Kraków).
2142-05-2525 maja 2142 całkowite 03:21,4 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Pomorze).
2195-02-1010 lutego 2195 obrączkowe 06:47,7 min Wschodnia Europa Obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Suwałki, Białystok, Warszawa, Lublin, Kielce, Rzeszów).
2200-04-1414 kwietnia 2200 całkowite 01:27,1 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Poznań, Łódź, Nowe Miasto nad Pilicą, Wielogóra, Radom, Lublin).
2227-05-1616 maja 2227 całkowite 01:03,1 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Katowice, Radom, Kielce, Białystok).
2305-08-2121 sierpnia 2305 obrączkowe 03:18,1 min Wschodnia Europa Obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Suwałki).
2379-03-1919 marca 2379 całkowite 03:11,4 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Katowice, Kraków, Kielce, Warszawa, Białystok).
2381-07-2222 lipca 2381 całkowite 05:36,8 min Środkowa Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Zielona Góra, Wałbrzych, Wrocław, Katowice, Kraków).
2426-09-022 września 2426 całkowite 05:18,4 min Północna i Wschodnia Europa Całkowite zaćmienie Słońca widoczne w Polsce (Szczecin, Słupsk, Koszalin, Lublin, Radom, Rzeszów Gdańsk, Bydgoszcz, Olsztyn, Warszawa, Białystok).

Lista najdłuższych zaćmień Słońca od 1 roku n.e. do 3000 r. n.e.[edytuj]

Bezwzględny czas trwania zaćmienia zależy od prędkości ruchu Księżyca (ściślej – jego cienia w stosunku do danego punktu na powierzchni Ziemi). Księżyc krąży wokół Ziemi ze średnią prędkością 1,02 km/s. Prędkość punktów na ziemskim równiku, wynikająca z ruch obrotowego naszej planety, wynosi 0,465 km/s. Cień Księżyca może się przemieszczać na powierzchni Ziemi najwolniej w rejonach równikowych z prędkością nieco ponad 0,5 km/s. Te czynniki powodują, że maksymalny czas trwania zaćmienia całkowitego może wynieść 7 min 32 s, obrączkowego 12 min 30 s. Zaćmienia częściowe trwają maksymalnie do około 3,5 godziny, a ich długość zależy przede wszystkim od wielkości fazy maksymalnej[2].

Należy pamiętać, że obliczenia dotyczące zaćmień bardzo odległych czasowo obarczone są sporym ryzykiem błędu. Dlatego też różne źródła mogą podawać nieco odmienne wyniki obliczeń w zależności od przyjętej metody szacowania ruchu ciał niebieskich. Główne źródło błędu tkwi w braku danych co do nieregularności ruchów Ziemi i Księżyca. Dane te mogą być jedynie ekstrapolowane na podstawie obserwacji dotyczących stosunkowo krótkiego okresu.

Całkowite zaćmienia Słońca[edytuj]

Data Długość
2168-07-055 lipca 2168 7:26 min
0363-06-2727 czerwca 363 7:24 min
2204-07-2727 lipca 2204 7:22 min
0381-07-088 lipca 381 7:22 min
1062-06-099 czerwca 1062 7:20 min
1080-06-2020 czerwca 1080 7:18 min
0345-06-1616 czerwca 345 7:17 min
0699-06-033 czerwca 699 7:16 min
0717-06-1313 czerwca 717 7:15 min
0132-06-011 czerwca 132 7:14 min
2150-06-2424 czerwca 2150 7:14 min
1044-05-2929 maja 1044 7:12 min
2522-06-2525 czerwca 2522 7:12 min
0150-06-1212 czerwca 150 7:12 min
0399-07-1919 lipca 399 7:11 min
2885-07-033 lipca 2885 7:11 min
2504-06-1414 czerwca 2504 7:10 min
2867-06-2323 czerwca 2867 7:10 min
0681-05-2323 maja 681 7:09 min
1955-06-2020 czerwca 1955 7:08 min
2222-08-088 sierpnia 2222 7:06 min
0114-05-2222 maja 114 7:05 min
1098-07-011 lipca 1098 7:05 min
1937-06-088 czerwca 1937 7:04 min
1973-06-3030 czerwca 1973 7:04 min
2540-07-055 lipca 2540 7:04 min
2903-07-1616 lipca 2903 7:04 min
0327-06-066 czerwca 327 7:03 min
0168-06-2222 czerwca 168 7:02 min
0735-06-2525 czerwca 735 7:02 min
2849-06-1212 czerwca 2849 7:00 min

Najdłuższe całkowite zaćmienie Słońca w XXI wieku miało miejsce 22 lipca 2009, a trwało 6 min 39 s.

Obrączkowe zaćmienia Słońca[edytuj]

Data Czas trwania
0150-12-077 grudnia 150 12:23 min
0132-11-2525 listopada 132 12:16 min
0168-12-1717 grudnia 168 12:15 min
1955-12-1414 grudnia 1955 12:09 min
3080-01-1414 stycznia 3080 12:09 min
3098-01-2424 stycznia 3098 12:05 min
1973-12-2424 grudnia 1973 12:03 min
1628-12-2525 grudnia 1628 12:02 min
1937-12-022 grudnia 1937 12:00 min

Najdłuższe obrączkowe zaćmienie Słońca w XXI wieku miało miejsce 15 stycznia 2010 i trwało 11:08 min[2].

Całkowite zaćmienia Słońca widoczne z położenia dzisiejszej Warszawy – 52°15′N 21°00′E[edytuj]

Dane zgodnie z: NASA World Atlas of Solar Eclipse Paths[b]

Data
10.02.1286 p.n.e.
29.04.1011 p.n.e.
24.06.894 p.n.e.
06.08.700 p.n.e.
19.02.348 p.n.e.
13.07.364 p.n.e.
19.10.183 p.n.e.
28.05.64 p.n.e.
01.06.113 n.e.
09.10.348 n.e.
29.11.878 n.e.
04.09.1187 n.e.
07.06.1415 n.e.
26.06.1424 n.e.
28.07.1851 n.e.
08.06.2681 n.e.
15.08.2911 n.e.

Całkowite zaćmienia Słońca w historii Polski[edytuj]

źródło[1]

W ciągu ostatniego tysiąclecia całkowite zaćmienia Słońca na terenach dzisiejszej Polski miały miejsce siedemnaście razy – wyłączając obrączkowe.

  • 20 marca 1140 (Słupsk, Władysławowo, Hel)
  • 4 września 1187 (Gdańsk, Olsztyn, Warszawa, Białystok, Lublin)
  • 26 czerwca 1321 (Włocławek, Leszno)
  • 16 czerwca 1406 (Szczecin, Kołobrzeg, Świnoujście)
  • 7 czerwca 1415 (Wrocław, Katowice, Kraków, Łódź, Kielce, Warszawa, Lublin, Białystok)
  • 26 czerwca 1424 (Szczecin, Poznań, Toruń, Częstochowa, Łódź, Warszawa, Lublin)
  • 16 marca 1485 (Zakopane)
  • 24 stycznia 1544 (Olsztyn, Płock, Sieradz)
  • 12 sierpnia 1654 (Słupsk, Gdańsk, Olsztyn, Siedlce, Biała Podlaska)
  • 23 września 1699 (Świnoujście, Piła, Radom, Zamość)
  • 12 maja 1706 (Gdańsk, Poznań, Toruń, Wrocław)
  • 13 maja 1816 (Władysławowo, Hel, Braniewo)
  • 19 listopada (Słupsk, Bydgoszcz, Włocławek, Łódź, Warszawa, Rzeszów)
  • 8 lipca 1842 (Zakopane, Rzeszów, Przemyśl)
  • 28 lipca 1851 (Gdańsk, Olsztyn, Warszawa, Białystok, Lublin)
  • 19 sierpnia 1887 (Gorzów Wielkopolski, poznań, Bydgoszcz, Toruń, Olsztyn, Suwałki)
  • 30 czerwca 1954 (Suwałki, Sejny)

Ciekawostki[edytuj]

źródło[1]
  • 30 czerwca 1973 uczestnicy lotu na pokładzie samolotu Concorde 001 lecieli wraz ze stożkiem cienia i obserwowali fazę całkowitą przez 74 minuty.
  • Całkowite zaćmienie Słońca 7 czerwca 1415 roku miało zaskoczyć Władysława Jagiełłę podczas jego podróży na Litwę.
  • Mikołaj Kopernik obserwował we Fromborku zaćmienia Słońca, choć tylko częściowe. Były to zaćmienia w dniach: 29 marca 1530, 18 czerwca 1536, 18 kwietnia 1539, 7 kwietnia 1540 i 21 sierpnia 1541 roku.
  • Jan Heweliusz obserwował zaćmienia częściowe w dniach: 1 czerwca 1639, 8 kwietnia 1650 i 30 marca 1661 roku, za każdym razem wyznaczył momenty początku i końca zjawiska. Obserwację całkowitego zaćmienia z 1654 w uniemożliwiły chmury, które w chwili, gdy słoneczny dysk był w połowie zakryty przez Księżyc.
  • 3 września 1973 dwór Stanisława Augusta Poniatowskiego wyprawił się do Augustowa, aby obserwować obrączkowe zaćmienie Słońca.
  • Zaćmienie z 28 lipca 1851 roku było okazją do wykonania pierwszego dagerotypu zaćmienia Słońca i jego korony [Johann Julius Friedrich Berkowski (1810-1892)]. Zaćmienie sprowadziło do naszego kraju wielu wybitnych astronomów. Byli to między innymi: Carl Frederik Fearnley (1818-1890), August Ludwig Busch (1804-1855), Otto Wilhelm von Struve (1819-1905) oraz Johann Gottfried Galle (1812-1910). Z kolei Polacy obserwowali to zaćmienie poza granicami ojczyzny: astronom Marian Kowalski (1821-1884) obserwował zaćmienie na Zaporożu, geodeta Józef Chodźko (1800-1881) widział je w Osetii, a Telesfor Szpadkowski, budowniczy gubernialny Warszawy, oglądał zaćmienie w Dagestanie.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. W przypadku zaćmień częściowych, podano cały obszar, na którym zaćmienie było widoczne. Przy zaćmieniach centralnych, podano tylko pas centralny.
  2. Dane dotyczące odległych czasowo zjawisk astronomicznych mogą być, jak wspomniano powyżej, niedokładne.

Przypisy

  1. a b c d Przemysław Mieszko Rudź. Zanim cień Księżyca przetnie Amerykę. „Urania – Postępy Astronomii”. 4 (790), s. 10-25, lipiec-sierpień 2017. Polskie Towarzystwo Astronomiczne, Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii. ISSN 1689-6009 (pol.). 
  2. a b c d e Roman Karol Janiczek, Jan Mietelski, Marek Zawilski: Kalendarz Astronomiczny na XXI wiek. Warszawa: Pruszyński i S-ka SA, 2004, s. 73-91. ISBN 83-7255-189-8.
  3. a b Philip S. Harrington: Zaćmienie!. Warszawa: Pruszyński i S-ka, 1999, s. 59-62. ISBN 83-7255-010-7.
  4. NASA – Eclipse 99 – Frequently Asked Questions – There is a mistake in the How long will we continue to be able to see total eclipses of the Sun? answer, „...the Sun’s angular diameter varies from 32.7 minutes of arc when the Earth is at its farthest point in its orbit (aphelion), and 31.6 arc minutes when it is at its closest (perihelion).” It should appear smaller when farther, so the values should be swapped.
  5. Mapa całkowitego zaćmienia Słońca w sierpniu 2017. APOD, 21 sierpnia 2016.

Linki zewnętrzne[edytuj]